breyting á ýmsum lögum um skatta og gjöld.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á allmörgum lögum sem að mestu leyti varða skattagreiðslur og hin ýmsu gjöld. Við vinnslu þess var haft samráð við dómsmálaráðuneytið, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið, matvælaráðuneytið, Rannís og Skattinn vegna ýmissa ákvæða sem snerta þessa aðila eða kalla með einhverjum hætti á sérfræðiþekkingu þeirra.
Fyrst um kauprétti í sprotafyrirtækjum. Lögð er til ný grein við lög um tekjuskatt sem tekur til starfsmanna, stjórnarmanna eða aðkeyptrar vinnu ráðgjafa með sérþekkingu sem nýtist við verkefni þeirra sprotafyrirtækja sem uppfylla skilgreiningu laganna á sprotafyrirtækjum. Ákvæðinu er ætlað að hvetja til nýsköpunar þannig að sprotafyrirtækjum verði gert kleift í ríkara mæli að laða til sín hæfileikaríkt starfsfólk með því að bjóða þeim kauprétti í félaginu sem hluta af endurgjaldi fyrir vinnuframlag. Að uppfylltum skilyrðum ákvæðisins verða tekjur af nýtingu kaupréttar, sem annars hefðu verið skattlagðar sem laun, skattlagðar sem fjármagnstekjur.
Með kaupréttum geta sprotafyrirtæki hvatt starfsfólk til að vinna að markmiðum félagsins með því að deila áhættu og árangri af framtíðarafrakstri vinnunnar. Ekki er gert ráð fyrir að kaupréttur komi í stað launa enda ber vinnuveitanda að greiða lágmarkslaun í samræmi við kjarasamninga. Kaupréttur getur hins vegar komið til álita sem tekjuviðbót fyrir sprotafyrirtæki sem hafa alla jafna ekki fjárhagslega burði til að greiða há laun og þannig gert þeim auðveldara um vik að keppa um hæfileikaríkt starfsfólk.
Á árinu 2015 var fellt brott ákvæði um afgjaldskvaðarverðmæti í lögum um tekjuskatt. Í lögunum er enn vísað í hið brottfellda ákvæði og eru þær tilvísanir felldar brott í frumvarpinu.
Næst um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri. Í frumvarpinu er lagt til að skýrt verði kveðið á um það í lögum um tekjuskatt að bakfæra skuli varúðarniðurfærslu fyrra árs, og fyrri ára ef því er að skipta, áður en niðurfærsla ársins er færð. Gildir það sama þótt engin niðurfærsla sé færð fyrir árið. Skattframkvæmd hefur verið með þessum hætti um langt árabil og því er ekki um nýmæli að ræða heldur er ætlunin að skýra þessa framkvæmd með lagabreytingunni.
Þá um kostnaðarverð fyrnanlegra eigna, en almenna reglan er sú að kostnaðarverð þeirra skuli færa til eignar og frádráttar eða fyrningar á líftíma þeirra. Í lögum um tekjuskatt er að finna ákvæði sem fjallar um þær fyrnanlegu eignir sem heimilt er að færa til gjalda að fullu á því ári þegar þeirra er aflað, enda sé kostnaðarverð þeirra undir 250.000 kr. Þessi fjárhæð hefur ekki tekið breytingum frá árinu 2001 þegar hún var síðast hækkuð til að koma til móts við afnám verðbólgureikningsskila. Fjárhæðin á árinu 2001 jafngildir nú um 630.000 kr. Tímabært er að hækka fjárhæðina þannig að hún taki mið af hækkun verðlags en fram að árinu 2001 var fjárhæðin hækkuð reglulega samkvæmt þágildandi verðbreytingarstuðli. Breytingin stuðlar að einföldun skattskila þannig að ekki þurfi að færa verðlitlar eignir í fyrningarskrá og fyrna samkvæmt því yfir margra ára tímabil.
Þá eru lagðar til breytingar í þá veru að frestur skattyfirvalda til endurákvörðunar skatts, sem kemur til vegna mútubrota, verði lengdur úr sex árum í tíu ár til samræmis við fyrningarfrest vegna brota gegn almennum hegningarlögum vegna mútugreiðslna og mútuþægni. Breyting þessi er lögð til í því skyni að bregðast við tilmælum vinnuhóps Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, um baráttu gegn mútum í alþjóðlegum viðskiptum. Þá er jafnframt lögð til sú breyting í lögum um tekjuskatt að ekki verði heimilt að telja slík brot til rekstrarkostnaðar.
Næst um upphafsdag og samþykkt sameiningar eða skiptingar félaga. Í frumvarpinu er verið að hnykkja á því að skattaleg réttindi og skyldur við samruna, sem tilheyrðu yfirteknu félagi á tekjuárinu, yfirfærast eðli máls samkvæmt ekki til yfirtökufélags fyrr en samruni hefur verið samþykktur í öllum félögunum og yfirtekna félaginu slitið innan þess tekjuárs. Sama gildir eftir því sem við á um yfirfærslu skattalegra réttinda og skyldna við skiptingu félags.
Næst vík ég að andmælarétti við breytingu á álögðum sköttum og gjöldum að beiðni skattaðila. Ein af grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins er réttur aðila til að kynna sér gögn máls, tjá sig um fram komnar upplýsingar og koma að frekari upplýsingum um málsatvik áður en stjórnvald tekur ákvörðun í máli hans. Ekki er talin þörf á að veita aðila færi á að tjá sig um mál áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því ef það verður talið augljóslega óþarft. Dæmi um slíkt tilvik má nefna þegar skattaðili sendir að eigin frumkvæði beiðni til skattyfirvalda um leiðréttingu á þegar álögðum sköttum og gjöldum, til hækkunar eða lækkunar, og skattyfirvöld taka beiðni hans að öllu leyti til greina. Þykir rétt að hnykkt sé á þessu í lögum um tekjuskatt og lögum um virðisaukaskatt.
Í frumvarpinu er fjallað um refsinæmi vegna vanframtalinna fjármagnstekna hjóna eða samskattaðs sambúðarfólks. Fjármagnstekjur þeirra skal leggja saman og telja til tekna hjá þeim aðila sem hærri hefur hreinar tekjur samkvæmt lögum um tekjuskatt. Skýri skattskyldur maður af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju því sem máli skiptir vegna þeirra fjármagnstekna sem telja bar fram hjá því hjóna sem hærri hefur hreinar tekjur skal hann sæta refsingu í formi fésektar eða fangelsis. Fram hafa komið efasemdir um að hugtakið „hjón“ taki til samskattaðs sambúðarfólks við þessar aðstæður, þar sem um refsiákvæði sé að ræða. Til að taka af öll tvímæli þar um er lögð til sú breyting að orðunum: eða samsköttuðum einstaklingi í sambúð, verði bætt við ákvæði laganna.
Þá er lagt til að ákvæði í lögum um tekjuskatt verði fellt brott þar sem það á ekki lengur við eftir þær breytingar sem áttu sér stað við sameiningu ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra ríkisins. Í ákvæðinu er kveðið á um það að senda skuli ríkissaksóknara skrá yfir mál sem lokið er og telji ríkissaksóknari að saklaus maður hafi verið látinn gangast undir sektarákvörðun eða málalok hafi verið fjarstæð að öðru leyti geti hann borið málið undir dómara til ónýtingar ákvörðun skattrannsóknarstjóra. Eftir sameiningu ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra ríkisins í Skattinn lýkur meiri hluta skattrannsóknarmála með fésekt hjá stofnuninni nema máli sé vísað til meðferðar hjá lögreglu samkvæmt fyrirmælum ríkissaksóknara. Ákvörðun Skattsins um sektir er nú kæranleg til yfirskattanefndar en stórfelld brot gegn skattalögum varða aftur á móti við almenn hegningarlög og sæta því rannsókn og refsimeðferð hjá lögreglu.
Vík ég þá að afdráttarskatti breskra félaga af arði frá íslenskum félögum. Útganga Bretlands úr Evrópusambandinu, og þar með EES-samstarfinu, hafði í för með sér að ákvæði laga um tekjuskatt, um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri, á ekki lengur við um bresk félög sem fá arð frá íslenskum fyrirtækjum. Tvísköttunarsamningur ríkjanna lækkar, að uppfylltum skilyrðum, afdráttarskatt á arðinn í 5% og geta bresk félög eftir útgönguna ekki lækkað skattinn frekar, líkt og félög innan EES geta gert. Sú regla er almennt við lýði að arðgreiðslur að uppfylltum tilteknum skilyrðum eru ekki skattlagðar hjá því félagi sem fær arðinum úthlutað, þannig að ekki komi til keðjuskattlagningar þar til arði er úthlutað til endanlegs eiganda. Við þær aðstæður er um viðbótarskatt að ræða og getur hann haft áhrif á erlenda fjárfestingu. Tilgangurinn með lagabreytingunni er þannig að stuðla að því að breskar fjárfestingar í íslenskum fyrirtækjum verði sem fyrr eftirsóknarverðar.
Breytingin er sett fram sem bráðabirgðaákvæði og gildistími afmarkaður við það tímamark að samið hafi verið upp á nýtt milli ríkjanna. Á þeim tíma ætti að hafa gefist tækifæri til að kveða á um gagnkvæma ívilnandi meðferð við skattlagningu arðs í tvísköttunarsamningi, hvort sem það yrði með nýjum samningi eða viðauka við gildandi samning.
Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki en í lögunum er að finna tvö bráðabirgðaákvæði sem kveða annars vegar á um að nýsköpunarfyrirtæki sem er eigandi að rannsóknar- eða þróunarverkefnum sem hlotið hafa staðfestingu Rannsóknarmiðstöðvar Íslands, Rannís, eigi rétt á sérstökum frádrætti frá álögðum tekjuskatti árin 2021 og 2022. Frádrátturinn nemur 35 hundraðshlutum af útlögðum kostnaði vegna þessara verkefna í tilviki lítilla og meðalstórra fyrirtækja en 25 hundraðshlutum í tilviki stórra fyrirtækja enda sé um að ræða frádráttarbæran rekstrarkostnað í skilningi laga um tekjuskatt.
Þá er hins vegar kveðið á um að hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti árin 2021 og 2022 skuli vera samtals 1,1 milljarður kr., þar af skal heimilt að telja til þeirrar fjárhæðar allt að 200 millj. kr. vegna aðkeyptrar rannsóknar- eða þróunarvinnu. Bráðabirgðaákvæðin hafa verið framlengd um eitt ár þannig að þau ná til frádráttar frá álögðum tekjuskatti nýsköpunarfyrirtækja árið 2023 vegna rekstrarársins 2022 og samhliða var hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti lækkað úr 1,1 milljarði kr. í 1 milljarð kr.
Lagt er til að umrædd bráðabirgðaákvæði verði framlengd um tvö ár, þ.e. að þau taki til frádráttar frá álögðum tekjuskatti nýsköpunarfyrirtækja árin 2024 og 2025 vegna rekstraráranna 2023 og 2024. Jafnframt verði hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti árin 2024 og 2025 hækkað úr samtals 1 milljarði kr. í samtals 1,1 milljarð kr.
Þess má geta að stuðningskerfi við nýsköpunarfyrirtæki er til skoðunar og úttektar af Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD, og er niðurstöðu hennar að vænta á árinu 2023.
Vík ég þá næst að vörugjöldum af húsbílum en á árinu 2018 voru gerðar viðamiklar breytingar á fyrirkomulagi álagningar vörugjalds á ökutæki sem flutt eru til landsins. Breytt aðferðafræði við mælingu losunar gerði það að verkum að flestir nýir húsbílar lentu í hámarksvörugjaldi sem er 65%. Á árinu 2020 var því lögfest ákvæði til bráðabirgða við lög um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., þar sem kveðið er á um lækkun á skráðri losun húsbíla sem liggur til grundvallar álagningu vörugjalds að uppfylltum tilteknum skilyrðum.
Ákvæðinu var bætt við lögin samkvæmt tillögu meiri hluta þáverandi efnahags- og viðskiptanefndar. Í áliti meiri hlutans kom fram að það hafi ekki verið ætlun löggjafans að húsbílar sættu stórauknum álögum vörugjalds samhliða upptöku nýs alþjóðlegs staðals um mælingu á losun ökutækja. Í álitinu kom enn fremur fram að um tímabundna lausn væri að ræða og vinna þyrfti að varanlegri lausn vegna þessarar stöðu. Síðan þá hefur ákvæðið verið framlengt í tvígang um ár í senn en það rennur út í lok ársins 2022 að óbreyttu. Á meðan unnið er að varanlegri lausn er lagt til að gildistími ákvæðisins verði framlengdur um eitt ár til viðbótar, eða til ársloka 2023.
Samkvæmt lögum um erfðafjárskatt skal ríkisskattstjóri ákveða form erfðafjárskýrslna. Sýslumenn fara með framkvæmd erfðamála, þar á meðal frumálagningu erfðafjárskatts. Við uppgjör dánarbús eða greiðslu á fyrirframgreiddum arfi þurfa erfingjar að fylla út erfðafjárskýrslu og skila til sýslumanns og þykir því bæði rétt og eðlilegt að það sé fremur á ákvörðunarvaldi sýslumanna en ríkisskattstjóra að kveða á um form og gerð erfðafjárskýrslna. Lagt er til að sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu verði falið að ákveða form þeirra.
Í bráðabirgðaákvæði XXIV í lögum um virðisaukaskatt er kveðið á um sérstaka virðisaukaskattsívilnun vegna innflutnings og skattskyldrar sölu m.a. á rafmagns- og vetnisbifreiðum. Ívilnunin gildir út árið 2023 eða þar til 20.000 bifreiða fjöldamörkum er náð. Þegar litið er til talna um fjölda innfluttra rafmagnsbifreiða á síðustu mánuðum má leiða að því líkur að gildandi fjöldamörkum rafmagnsbifreiða verði náð nálægt miðju ári 2023. Í ljósi þessa og til að auka fyrirsjáanleika, og í ljósi þess að stjórnvöld eru með til skoðunar hvernig stuðningi þeirra verði háttað á næstu misserum vegna orkuskipta í samgöngum á landi, þykir rétt að fella niður 20.000 bifreiða fjöldamörk fyrir rafmagns- og vetnisbifreiðar þannig að virðisaukaskattsívilnun samkvæmt ákvæðinu gildi út árið 2023 óháð fjölda bifreiða sem njóta ívilnunarinnar.
Ekki standa rök til annars en að sambærilegar reglur gildi um fjárhæðarmörk vegna innflutnings og sölu rafmagns- og vetnisbifhjóla eins og nú gilda um rafmagns- og vetnisbifreiðar. Er því lagt til að fjárhæðarmörkin vegna innflutnings og sölu á rafmagns- og vetnisbifhjólum á tímabilinu frá 1. janúar 2023 til og með 31. desember 2023 verði lækkuð til jafns við þau fjárhæðarmörk sem gilda fyrir rafmagns- og vetnisbifreiðar á sama tímabili.
Á árinu 2022 var gerð sú breyting að fellt var brott skilyrðið um að létt bifhjól í flokki I væru skráð í ökutækjaskrá. Eftir breytinguna nær skilyrðið um skráningarskyldu í ökutækjaskrá nú eingöngu til léttra bifhjóla í flokki II. Er það í samræmi við kröfur í gildandi umferðarlögum sem kveða á um að létt bifhjól í flokki I séu undanþegin skráningarskyldu. Til að tryggja samræmi er nú lagt til að gerð verði sams konar breyting á bráðabirgðaákvæðinu og skilyrðið um að létt bifhjól í flokki I sé skráð í ökutækjaskrá verði fellt niður. Skilyrðið um skráningu létts bifhjóls í ökutækjaskrá mun þá eingöngu ná til léttra bifhjóla í flokki II.
Í frumvarpinu er gert ráð fyrir breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, sem lið í að styðja við gagnkvæma skuldbindingu við Bretland um sömu meðferð þegar kemur að heilbrigðiseftirliti með innflutningi dýraafurða, þar með talið sjávarafurða frá Íslandi, og Bretland veitir við innflutning frá Evrópusambandinu. Afar mikilvægt er, í efnahagslegu tilliti, að útflutningur sjávarafurða til Bretlands fái bestu mögulegu afgreiðslu við innflutning. Því er lagt til að lögunum verði breytt þannig að Bretlandi verði bætt við upptalningu á þeim löndum þaðan sem heimilt er að flytja inn hráar og lítt saltaðar sláturafurðir, hrá egg, ógerilsneydda mjólk og mjólkurafurðir.
Þá er lagt til að gildistími bráðabirgðaákvæðis í lögum um búvörulög verði framlengdur um eitt ár og ákvæðið gildi þannig út árið 2023. Í ákvæðinu er kveðið á um tímabil sem afmarka lægri innflutningstolla á tilteknar tegundir grænmetis. Markmið framlengingarinnar er að tryggja nægjanlegt framboð til hagsbóta fyrir neytendur, koma í veg fyrir skortstöðu og draga úr líkum á tímabundnum verðhækkunum vegna álagningar tolla þegar innlent vöruframboð er ekki nægjanlegt.
Að lokum er lögð til framlenging á gildistíma sólarlagsákvæðis í lögum um fjarskiptasjóð, út árið 2023. Að óbreyttu myndu lögin falla úr gildi í árslok árið 2022.
Virðulegi forseti. Þá um mat á fjárhagsáhrifum. Það má segja að þetta eru ólíkar tillögur og í samræmi við það er matið mismunandi hvað áhrifin snertir. Gera má ráð fyrir að með lengri heimildum til endurákvörðunar skatta vegna mútubrota aukist varnaðaráhrifin. Engar upplýsingar liggja hins vegar fyrir um hugsanlegar fjárhæðir hvað endurákvarðanir varðar. Áhrif þess verða eflaust til þess að styrkja íslensk stjórnvöld í baráttunni gegn mútugreiðslum.
Áætlaður kostnaður ríkissjóðs vegna stuðnings við nýsköpunarfyrirtæki ef bráðabirgðaákvæði laganna verða framlengd um tvö ár með hámarksþaki að fjárhæð 1,1 milljarði kr., er 14,5 milljarðar kr. fyrir árið 2024 og 15,3 milljarðar kr. fyrir árið 2025. Að óbreyttu hefði kostnaður varðandi stuðning við nýsköpunarfyrirtæki á árinu 2024 verið 6,5–7,5 milljarðar kr. Heildaráhrifin á fjármál ríkissjóðs ættu þó með tímanum að verða jákvæð enda tilgangur breytinganna að stuðla að aukinni nýsköpun og vexti hennar í landinu með jákvæðum áhrifum á almannahagsmuni, aukinni hagsæld og samkeppnishæfni til framtíðar.
Rétt er að ítreka að Efnahags- og framfarastofnunin er í samvinnu við fjármála- og efnahagsráðuneytið og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið að gera úttekt á stuðningi stjórnvalda við nýsköpun og er niðurstöðu að vænta á næsta ári. Upphaflega var áætlað að niðurstaðan lægi fyrir í lok þessa árs.
Framlenging á sérstakri ívilnun fyrir húsbíla þar sem veittur er afsláttur af vörugjaldi við innflutning bílsins leiðir til tekjutaps fyrir ríkissjóð sem áætla má um 200 millj. kr. á árinu 2023. Afslátturinn hefur að jafnaði numið 57% af fullu vörugjaldi þeirra bíla sem um ræðir.
Talsverð óvissa ríkir um framboð á nýjum rafmagnsbílum vegna ýmissa raskana á framleiðsluferlum og milliríkjaviðskiptum. Á sama tíma hefur eftirspurn eftir rafmagnsbílum aukist mikið hér á landi sem annars staðar. Sé gert ráð fyrir að hlutdeild þeirra í innflutningi fólksbifreiða haldi þrátt fyrir það áfram að aukast á næsta ári, bæði hjá heimilum landsins, bílaleigum og öðrum fyrirtækjum, má áætla að tekjutap ríkisins vegna brottfellingar á 20.000 bíla fjöldamörkum geti numið 3,8 milljörðum kr.
Breyting á hámarksfjárhæð þeirrar lækkunar á virðisaukaskatti sem rafmagns- og vetnisbifhjól njóta, til samræmis við bíla sem nota sömu orkugjafa, breytir í flestum eða öllum tilvikum engu um veitta ívilnun þar sem reiknaður virðisaukaskattur verður eftir sem áður minni en hámarkið og því felldur niður til fulls.
Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu hafa samanlagt ekki teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs, einstaklinga og lögaðila verði frumvarpið óbreytt að lögum.
Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
