almannatryggingar og félagsleg aðstoð.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007.
Í sáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð rík áhersla á að málefni örorkulífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu með það að markmiði að bæta lífskjör og lífsgæði einstaklinga með skerta starfsgetu. Efni frumvarpsins styður það sem fram kemur í sáttmálanum um að gera lífeyriskerfi eldri borgara og örorkulífeyriskerfið gagnsærra, einfaldara og skilvirkara.
Í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð sem varða aðallega réttindaávinnslu og ákvörðun réttinda umsækjenda um örorku- og endurhæfingarlífeyri á grund-velli tryggingartímabila og ætlaðra tímabila til framtíðar.
Í frumvarpinu er lögð til breytt röðun á köflum og ákvæðum laga um al-mannatryggingar í því skyni að lögin verði aðgengilegri, einfaldari og skýrari yfirlestrar án þess þó að um miklar efnislegar breytingar sé að ræða. Sumum ákvæðum er skipt upp í smærri ákvæði, kaflar eru færðir til, nýjum köflum er bætt við og öðrum er skipt upp. Nefna má sem dæmi að gildandi 16. gr. laganna telur 13 málsgreinar, en lagt er til að ákvæðinu verði skipt upp. Þá hafa einstakar greinar verið færðar til innan sama kafla eða fluttar í aðra kafla laganna. Leitast er við að hafa ákvæði laganna um ellilífeyri annars vegar og um örorkulífeyri hins vegar hvor í sínum kaflanum.
Með þessum breytingartillögum er að hluta til komið til móts við athugasemdir í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í ágúst 2020. Þar kom fram að breytingar á almannatryggingalöggjöfinni hafi verið tíðar og mikið sé um viðbætur og innri tilvísanir í henni. Lögin séu að hluta til flókin og ógagnsæ og það hafi haft neikvæð áhrif á framkvæmd þeirra. Má taka undir það. Er í skýrslunni bent á að skýr löggjöf dragi úr hættu á mistökum við útreikning og afgreiðslu réttinda og greiðslna almannatrygginga.
Þær breytingar sem hér eru lagðar til eru taldar leiða til aukins skýrleika fyrir þá einstaklinga sem byggja réttindi sín á lögunum. Þær eru enn fremur taldar til þess fallnar að greiða fyrir nauðsynlegri umbótavinnu og stuðla að skilvirkari lagasetningu. Þá er talið að breytingarnar auðveldi frekari breytingar á löggjöf um örorku- og ellilífeyriskerfi almannatrygginga sem ég stefni ótrauður að.
Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er leitast við að samræma hugtakanotkun og uppfæra orðalag laganna til samræmis við almenna málnotkun. Þannig komi orðið „greiðslur“ í stað orðsins „bætur“ og orðið „greiðsluþegi“ í stað orðsins „bótaþegi“ þegar það á við og ef það hefur ekki í för með sér efnislega breytingu. Er hér verið að koma til móts við óskir margra um slíka breytingu.
Í 68. gr. laga um almannatryggingar er tekið fram að í milliríkjasamningum megi veita undanþágur frá ákvæðum laganna og heimila takmarkanir á beitingu þeirra. Þar megi m.a. kveða á um að tryggingatímabil í öðru samningsríki geti jafngilt búsetutíma á Íslandi, kveða á um greiðslur til greiðsluþega sem búsettir eru í öðru samningsríki, skörun bóta og hvaða löggjöf skuli beita. Helsti milliríkjasamningurinn á þessu sviði felst í EES-samningnum og reglugerð um samræmingu almannatryggingakerfa eins og hún var felld undir viðauka VI við samninginn og sem vísað er til í 71. gr. laganna. Reglugerðinni er ætlað að vernda áunnin réttindi einstaklinga þegar þeir flytja á milli landanna og að auðvelda þeim að komast inn í tryggingakerfi landsins sem flutt er til. Í reglugerðinni eru ítarleg og flókin ákvæði um málsmeðferð og útreikning bóta sem ber að fylgja hafi umsækjandi áunnið sér réttindi í tveimur eða fleiri EES-ríkjum. Í því skyni er vísað til ákvæða milliríkjasamninga og áhrifa þeirra á nokkrum stöðum í almannatryggingalögunum.
Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar sem ætlað er að samræma framkvæmd laganna enn betur að þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem felast í gagnkvæmum milliríkjasamningum sem Ísland hefur gert og sem ætlað er að styrkja stöðu þeirra sem flytja á milli landanna og hafa áunnið sér hlutfallsleg réttindi.
Virðulegi forseti. Samkvæmt gildandi lögum um almannatryggingar er meginreglan sú að krafist er þriggja ára búsetu til þess að öðlast rétt til örorkulífeyris. Í frumvarpinu eru lagðar til ívilnandi sérreglur fyrir þau sem eru metin til örorku frá 18 ára aldri og fyrir þau sem þegar hafa áunnið sér réttindi samkvæmt lögunum en sem hafa búið erlendis tímabundið. Þannig er lagt til ívilnandi frávik frá þriggja ára skilyrðinu þegar um er að ræða einstaklinga sem voru tryggðir samkvæmt lögunum við 18 ára aldur og metnir til a.m.k. 75% örorku frá sama tíma og einnig þegar um er að ræða endurkomu einstaklinga sem áður hafa verið tryggðir samkvæmt lögunum og eiga hér geymd réttindi. Í því tilviki verði unnt að nálgast réttindin eftir eitt ár. Réttur til örorkulífeyris úr almannatryggingum er reiknaður út eftir lengd búsetutíma hér á landi. Við ákvörðun búsetutímans skal reikna með tímanum fram til ellilífeyrisaldurs umsækjenda. Örorkulífeyrisréttindi í almannatryggingakerfinu byggjast því annars vegar á raunverulegum búsetutíma á Íslandi frá 16 ára aldri fram til þess tíma sem umsókn um örorkulífeyri er lögð fram og hins vegar á tímanum frá örorkumati og fram til ellilífeyrisaldurs, svokölluðu framtíðartímabili eða ætluðu tímabili. Ekki kemur þó fram í lögunum hvernig skuli reikna tímann fram til ellilífeyrisaldurs umsækjanda. Þessi ákvæði hafa efnislega verið svo til óbreytt í áratugi.
Í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 8955/2016 var fjallað um hvernig bæri að reikna tímann fram til 67 ára aldurs við ákvörðun búsetutíma þegar einstaklingar hafa áður verið búsettir erlendis, innan Evrópska efnahags-svæðisins. Taldi umboðsmaður ákvæði laganna ekki vera fyllilega skýr um það atriði. Benti umboðsmaður á að þau ákvæði almannatryggingalaga um örorkulífeyri sem fjallað er um í álitinu séu óskýr og að huga þurfi að því hvort breyta þurfi lögunum. Í þessu frumvarpi er brugðist við þeirri ábendingu umboðsmanns og lagt til sérstakt ákvæði um að við ákvörðun örorkulífeyris verði tímabil til framtíðar áfram tekið með í reikninginn að fullu, þ.e. tímabilið frá örorkumati fram til ellilífeyrisaldurs.
Auk framangreindra breytinga er lagt til að þau sem fá greiddan örorkulífeyri í samræmi við ákvæði laganna fái að jafnaði ákvarðaðan ellilífeyri í sama réttindahlutfalli. Rétt er að taka fram að í þessu frumvarpi eru ekki lagðar til efnislegar breytingar varðandi mat á örorku frá því sem kveðið er á um í gildandi lögum.
Ennfremur er lagt til að í sérstöku ákvæði verði kveðið á um útreikning og fjárhæð örorkulífeyris. Þá er lagt til sérstakt ákvæði um svokallaðan tekjugrunn, þ.e. hvaða tekjur skuli teljast til tekna við útreikning greiðslna, hvaða tekjur séu undanþegnar við þann útreikning og frítekjumörk. Sams konar breytingar eru lagðar til hvað varðar ellilífeyri. Ekki eru lagðar til efnislegar breytingar frá gildandi lögum en efnið er fært í sérstakt ákvæði og orðalag gert skýrara.
Virðulegi forseti. Í lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, er kveðið á um heimild til að greiða endurhæfingarlífeyri tímabundið. Þar kemur fram að tiltekin ákvæði almannatryggingalaga gildi einnig um endurhæfingarlífeyri. Þar sem í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum almannatryggingalaga um örorkulífeyri er nauðsynlegt að fella þessa tilvísun brott. Í staðinn er lagt til að skilyrði endurhæfingarlífeyris verði 12 mánaða lögheimili samfellt áður en greiðslur geta hafist.
Bent hefur verið á að í þeim tilvikum þegar einstaklingur veikist og verður óvinnufær stuttu eftir flutning til landsins njóti hann lítilla réttinda og þurfi að reiða sig á fjárhagsaðstoð búsetusveitarfélags síns. Breytingin mun því styrkja stöðu þessara einstaklinga. Enn fremur er talið nauðsynlegt að bregðast við nýlegum úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála í máli nr. 115/2020.
Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið helsta efni þess frumvarps sem hér er til umfjöllunar og sem varðar breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð. Breytingartillögurnar varða aðallega réttindaávinnslu og ákvörðun réttinda umsækjenda um örorku- og endurhæfingarlífeyri á grundvelli tryggingartímabila og ætlaðra tímabila til framtíðar. Þetta frumvarp ásamt tveimur öðrum frumvörpum sem ég legg fram á þessu þingi og þar sem annars vegar er lagt til sérstakt frítekjumark örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar og hins vegar lagt til að heimilt verði að framlengja greiðslutímabil endurhæfingarlífeyri um allt að 24 mánuði eru mikilvægur liður í endurskoðun á örorkulífeyriskerfinu. Ég geri svo ráð fyrir að leggja síðar fram frumvarp um frekari breytingar á örorkulífeyriskerfinu sem verði innleiddar í áföngum á næstu misserum. Hér er um að ræða mikilvæg skref í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar um að endurskoða málefni örorkulífeyrisþega á kjörtímabilinu. Ég vonast því til að þingið nái saman um að afgreiða frumvarpið því ég tel það mikilvægt skref í að bæta lífskjör og lífsgæði fólks með mismikla starfsgetu og sem nýtur örorkulífeyrisgreiðslna.
Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
