útlendingar.
Virðulegur forseti. Mér er umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands mjög hugleikin af nokkrum ástæðum. Í henni má finna mjög skýrt ástæðurnar fyrir því að Píratar, og vissulega aðrir í stjórnarandstöðu, hafa kallað eftir því að fá faglega og óháða úttekt á því hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá og aðrar mannréttindaskuldbindingar Íslands.
Svo að við byrjum á forsögunni, hvers vegna skiptir það máli? Jú, vegna þess að það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu sjálfu, frumvarpi frá dómsmálaráðherra, sem þar til fyrir skömmu sá um framfylgd mannréttindaskuldbindinga af hálfu Íslands. Það er komið á aðeins skárri stað hjá hæstv. forsætisráðherra en ég vil þá endurtaka að hún mætti endurskoða nálgun sína gagnvart mannúð vegna þess að mannúð er ekki skilvirkni við að henda fólki úr landi eins og hún tönnlast oft á. Ég vil einmitt í forsögunni eða í inngangi mínum, áður en ég fer að tala um umsögn Mannréttindastofnunarinnar, vísa í að nýlega fékk Alþingi áminningu. Þetta kemur fram í nefndaráliti hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli, og er hún þá raunar að vísa í þessa umsögn þannig að ég kannski bara tala um hana allan tímann. En þar segir, með leyfi forseta, „að nýlega hafi Alþingi fengið áminningu af hálfu Hæstaréttar Íslands í dómi réttarins í máli nr. 20/2022 sem féll 26. október 2022. Í dóminum segir: „Við breytingar á [...] lögum nr. 50/2015 sinnti löggjafinn því ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur.“ Þá vísar dómurinn til almennra athugasemda með frumvarpi því sem varð að lögunum sem um ræðir, þar sem segir að ekki hafi þótt tilefni til að skoðað yrði sérstaklega samræmi við stjórnarskrána eða alþjóðlegar skuldbindingar.“
Hvers vegna minnist ég á þetta? Vegna þess að það liggur fyrir dómafordæmi um að þegar vissulega er ástæða til að skoða áhrif frumvarps á stjórnarskrárvarin réttindi borgaranna eða önnur ákvæði stjórnarskrárinnar er ekki ásættanlegt af hálfu löggjafans að segja einfaldlega að ekki hafi þótt tilefni til að kanna hvort frumvarpið standist stjórnarskrá. Það er hreinlega ekki boðlegt og það er sér í lagi ekki boðlegt að dómsmálaráðherra Íslands láti þannig, eins og stjórnarskráin skipti bara engu máli. Það er ekki ásættanlegt, virðulegi forseti.
Í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands kemur fram að stofnunin telji það afar óheppilegt að hvorki sé vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu. Efni frumvarpsins varði með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd og það er þannig, efnið varðar með mjög augljósum hætti réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd; rétt til heilbrigðisþjónustu, rétt til skjóls frá veðri og vindum hérna á Íslandi. Ég minni á að það eru dæmi um að stjórnvöld vísi flóttafólki á götuna hérna, á guð og gaddinn í febrúarmánuði. Þar koma einnig fram þau atriði sem einmitt hefði þurft að skoða og er ekki enn búið að skoða.
Áður en ég fer yfir þau atriði, virðulegi forseti, verð ég enn og aftur að lýsa yfir djúpum vonbrigðum og skilningsleysi með það að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hafi neitað að óska eftir faglegri úttekt Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands á því hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá. Mér er fyrirmunað að skilja hvaða rökstuðningur er þar að baki. Þau framkvæmdu ekki mat á því hvort málið stæðist stjórnarskrá. Þau viðurkenna í greinargerðinni að þau gerðu það ekki. Það stendur þarna, svart á hvítu: Fannst ekki tilefni til þess. Nú er hver umsagnaraðilinn á fætur öðrum búinn að benda þessum meiri hluta á að fullt tilefni sé til þess og það er reyndar augljóst hverju mannsbarni sem les þetta frumvarp að auðvitað er tilefni til þess. En þá er ekki hægt að láta framkvæma slíkt mat. Nei, það má ekki. Auðvitað lögðum við þetta til formlega í nefndinni og það var fellt af meiri hlutanum. Og hvað þýðir það, virðulegi forseti? Það þýðir að þessi meiri hluti kærir sig ekki um faglegt aðhald, kærir sig ekki um faglega rýni á verkum sínum þegar þau sjálf hafa neitað að vinna vinnuna sem þarf að vinna samkvæmt stjórnarskrá ef marka má Hæstarétt.
Hvaða atriði eru það? Hvaða atriði eru það sem við þurfum að skoða? Það er t.d. niðurfelling þjónustu, það að henda flóttafólki götuna, sem mér varð tíðrætt um hér í fyrri ræðu minni, virðulegi forseti. Þetta varðar t.d. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um rétt til aðstoðar vegna sjúkleika og örorku o.s.frv., nú eða 65. gr. jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þetta þarf að taka til athugunar, virðulegi forseti. Breyttar reglur um endursendingar flóttafólks varða 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu en þetta fjallar um bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð eða refsingu, virðulegi forseti. En það er ekki búið að skoða hvort þetta frumvarp sé í samræmi við algilt og að mínu mati heilagt bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Það þótti ekki tilefni, virðulegi forseti, til að kanna hvort þessi mikilvæga regla væri brotin, þrátt fyrir að hér bendi Mannréttindastofnun Háskóla Íslands á að tilefni sé til að skoða það. Það var bara áfram gakk með þetta mál, skítt með 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um bann við pyndingum, þurfum ekkert að pæla í því.
Sérákvæði um börn í þessu frumvarpi varðar 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar um að börnum skuli tryggð vernd í lögum, sú vernd sem velferð þeirra krefst — ekkert skoðað. Hvar var hæstv. barnamálaráðherra þegar við kölluðum eftir þessu áliti? Er honum bara alveg sama um hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrárvarin réttindi barna á flótta? Hann hefur alla vega ekki sést hér til að lýsa yfir afstöðu sinni til þess.
Framkvæmd ákvarðana um brottvísanir varðar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og ýmis útfærsluatriði á málsmeðferð kunna að varða 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. og 13. gr. mannréttindasáttmálans hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð, rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Að mati Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, ekki mín eða Pírata heldur Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, er það óhjákvæmilegt að löggjafinn taki skýra afstöðu að undangengnu efnislegu mati til þess hvort skilyrðum stjórnarskrár sé fullnægt varðandi þetta frumvarp, taki skýra afstöðu að undangengnu efnislegu mati, en þessi meiri hluti neitaði að taka skýra afstöðu og neitar sjálfur að framkvæma efnislegt mat og neitar okkur um að láta óháðan aðila framkvæma þetta efnislega mat.
Mín niðurstaða, virðulegi forseti, að þessu sögðu, að þessari málsmeðferð undangenginni, er sú að þessi meiri hluti ber ekki nægilega mikla virðingu fyrir stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.
