framkvæmd EES-samningsins.
Virðulegi forseti. Mig langar í ljósi umræðunnar að ræða líka aðeins um utanríkismálin í stóra samhenginu. Meginmarkmið íslenskrar utanríkisstefnu er að gæta hagsmuna lands og þjóðar á alþjóðavettvangi og í stjórnarsáttmála segir, með leyfi forseta:
„Áfram verður lögð áhersla á opin og frjáls alþjóðaviðskipti, norrænt samstarf og trausta framkvæmd EES-samningsins þar sem hagsmuna Íslands er gætt í hvívetna.“
Öflug þátttaka og hagsmunagæsla í alþjóðastarfi er mikilvægur liður í að tryggja sjálfstæði landsins. Aðgangur að alþjóðamörkuðum er útflutningsþjóð eins og Íslendingum lífsnauðsynleg. Í þessu tilliti vil ég taka fram að Framsókn vill reka öfluga utanríkisþjónustu enda hefur reynslan kennt okkur að Ísland þarf að eiga sterka rödd á alþjóðavettvangi. Íslendingar eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta með nágrannaþjóðum sínum hvað varðar auðlindir, arfleifð, þjóðmenningu og öryggismál. Samstarf við nágrannaþjóðir okkar skipa sem fyrr veigamikinn sess í utanríkisstefnu landsins.
Tækifæri Íslands sem sjálfstæðs ríkis eru nánast óendanleg og það ber að nýta. Fríverslunarsamningar varða leiðina fyrir íslensk útflutningsfyrirtæki og EES-samningurinn veitir okkur aðgang að innri markaði Evrópusambandsins og er grunnurinn að samstarfi Íslands við ESB. Íslendingar eiga stöðugt að leita eftir samstarfi við þjóðir innan og utan Evrópusambandsins á grundvelli frjálsra og sanngjarnra samninga og samvinnu sem byggir á jöfnuði og ábata allra. Ísland hefur m.a. gert fríverslunarsamning við Kína, en ég sakna þess að ekki sé unnið markvisst að fríverslunarsamningi við Bandaríkin og kostir og gallar slíks samnings skoðaðir.
Ísland á að nýta rödd sína. Við eigum að vera virkir þátttakendur í samtali þjóða um framtíð alþjóðasamstarfs og beita okkur í bættu aðgengi fátækra ríkja að alþjóðaviðskiptum. EES-samningurinn er mikilvægasti og umfangsmesti efnahagssamningur Íslands og því þarf að tryggja skilvirka framkvæmd hans og þróun.
Samstarfið hefur vissulega tekið miklum breytingum á gildistíma samningsins. Þau tækifæri sem Íslendingum hefur opnast með tilkomu EES-samningsins eru ótvíræð. Verslun, viðskipti og samvinna við önnur ríki greiða leið fyrir íslensk útflutningsfyrirtæki sem áður segir, en við gerð slíkra samninga þarf ávallt að hafa hagsmuni almennings og þjóðarinnar að leiðarljósi.
Frú forseti. Það er ekki ofsögum sagt að við lifum á tímum mikilla breytinga í alþjóðamálum. Heimurinn er breyttur. Við lifum á tímum alþjóðavæðingar. Á sama tíma lifum við á tímum nýrra ógna og átaka í Evrópu. Í skýrslu utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins segir, með leyfi forseta:
„Íslenskt þjóðfélag hefur tekið stakkaskiptum við aðild að EES og ávinningurinn af aðild að samningnum er ótvíræður. Það er þó ekki einfalt verk að meta heildaráhrif samningsins, eins og kemur fram í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá 2018. Aukning í landsframleiðslu og ráðstöfunartekjum einstaklinga samhliða stórauknum útflutningi og utanríkisverslun almennt er vissulega skýr mælikvarði. Um 60% af útflutningi Íslands á vöru og þjónustu fara til annarra ríkja innan EES — sem er um 450 milljóna manna heimamarkaðar. EES-samningurinn hefur einnig fært okkur mikilvægar umbætur á laga- og samkeppnisumhverfi, bæði fyrir neytendur og atvinnulífið, sem við teljum sjálfsagðar nú orðið, að ónefndum fjölmörgum tækifærum á sviði mennta, vísinda, rannsókna og nýsköpunar. Þessa þætti er oft erfiðara að meta til fjár.“
Segja má að á þeim 30 árum sem liðin eru frá gildistöku samningsins hafi íslenskt samfélag einnig breyst mikið. Við búum í fjölmenningarsamfélagi þar sem lífsgæði eru ein þau mestu í heiminum. Framþróun samfélagsins hefur verið hröð og áhersla á nýsköpun, rannsóknir og þróun eykst með hverju árinu. Í því sambandi er athyglisvert og ánægjulegt að sjá að meira en 40.000 Íslendingar hafa tekið þátt í evrópsku menntaáætluninni Erasmus+. Eins hefur Horizon-áætlunin, sem Ísland er aðili að, veitt aðgang að rannsóknarfjármagni og opnað farveg að víðtæku rannsóknarneti, sem er gríðarlegur ávinningur af.
Reynslan hefur kennt okkur að framkvæmd samningsins er stöðugt hægt að bæta og í þessu samstarfi erum við Íslendingar lykilaðilar. Það er á okkar ábyrgð að nýta þau mörgu tækifæri sem felast í EES-samningnum. Þar skiptir öflug þátttaka og virk hagsmunagæsla höfuðmáli. Því hefur verið fleygt að með EES-samningnum fleytum við rjómann í samskiptum við Evrópusambandið, en sú sambúð hefur þó ekki alltaf verið dans á rósum, rétt eins og hjá þeim þjóðum sem eru innan sambandsins. Þegar reynir á skiptir miklu að lýðræðisþjóðir með svipuð gildi standi vörð um þá heimsskipan sem lagt hefur grunninn að auknum friði, viðskiptum, menningartengslum og samvinnu í Evrópu. Að grundvöllur þess eða sjálfsákvörðunarréttur þjóða og landamæri séu virt.
Virðulegi forseti. Ég get ekki rætt hér um EES-samning og Evrópumál án þess að minnast á stríðið í Úkraínu en eftir þrjá daga verður liðið ár frá því að friður í Evrópu var rofinn með árásarstríði Rússa í Úkraínu. Í aðdraganda þess höfðum við mörg áhyggjur af því að til stæði að ráðast inn í landið en Rússlandsher hafði komið miklum vígtólum fyrir á landamærum landanna. Sumir hermálasérfræðingar vildu meina aðeins tæki nokkra daga, í mesta lagi þrjár vikur fyrir Rússlandsher að taka völdin og brjóta alla mótspyrnu á bak aftur. Nú, tæpu ári seinna, vitum við að það var fjarri sanni. Eldmóð og seiglu fólksins í Úkraínu, sem þráir frelsi og lýðræði og aukið lífsgæði, skal aldrei vanmeta. Stríðið í Úkraínu er hörmulegt og minnir okkur á hversu mikilvægt það er að við fylgjum leikreglum alþjóðasamfélagsins og að þær séu virtar. Stríðið minnir okkur einnig á mikilvægi samvinnu þjóða um öryggis- og varnarmál. Andstætt því sem stjórnarherrar í Kreml voru að vonast eftir hefur evrópska fjölskyldan staðið saman gegn yfirgangi. Mikilvægt er að ekki brotni upp úr þeirri miklu samstöðu. Þjóðir sem áður voru hlutlausar hafa nú tekið sér stöðu og Svíar og Finnar eru að verða aðilar að NATO. Við sem stofnaðilar að NATO fögnum inngöngu frændþjóða okkar.
Þrátt fyrir hetjulegar varnir Úkraínu gegn árásarhernum er alveg ljóst að friðsamleg lausn er ekki í sjónmáli. Við Íslendingar verðum því að vera staðföst ásamt vinaþjóðum okkar og leggja okkar af mörkum. Í þessu sambandi er vert að taka fram að mikil og góð viðskipti á milli landa og þjóða auka líkurnar á því að deilumál leysist á friðsamlegan hátt.
Að því sögðu verðum við líka að vera á varðbergi gagnvart fjárfestingum erlendra aðila hér á landi er varða þjóðaröryggi og mikilvæga innviði. Einnig geta viðskiptabandalög komið hart niður á hagsmunum okkar ef sofið á verðinum. En eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta:
„Yfirleitt er samhljómur á milli hagsmuna Íslands og áforma ESB eða a.m.k. enginn alvarlegur hagsmunaárekstur. Engu að síður er ávallt mikilvægt að vera vel vakandi fyrir nýjum málum sem geta snert hagsmuni Íslands en hagsmunagæsla felur ekki síst í sér vöktun og greiningu á þeim málum sem eru í bígerð innan stofnana ESB svo hægt sé að hafa áhrif á þau sem fyrst í ferlinu.“
Virðulegi forseti. EES-samningurinn hefur verið okkur Íslendingum hagfelldur. Hann stendur styrkum fótum. Gott samstarf við samningsaðila okkar er forsenda fyrir áframhaldandi árangri svo samstarfið geti áfram þjónað íslenskum hagsmunum.
