sjúkratryggingar.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008. Frumvarpið fjallar um greiðsluþátttöku sjúkratryggðra. Meðflutningsmenn eru hv. þingmenn Samfylkingarinnar Logi Einarsson, Dagbjört Hákonardóttir, Helga Vala Helgadóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir.
Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að skv. 1. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, er markmið laganna að tryggja sjúkratryggðum aðstoð til verndar heilbrigði og jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag.
Vorið 2017 tók gildi nýtt greiðsluþátttökukerfi vegna heilbrigðisþjónustu sem hafði það að markmiði að lækka útgjöld einstaklinga sem þurfa á mikilli heilbrigðisþjónustu að halda. Kerfinu var ætlað að tryggja að einstaklingar greiddu ekki meira en ákveðna hámarksupphæð í hverjum mánuði fyrir heilbrigðisþjónustu. Eftir að hámarksgreiðslu væri náð lækkaði mánaðarleg greiðsla umtalsvert samkvæmt kerfinu. Greiðsluþátttökukerfið gerir ráð fyrir ólíkri stöðu sjúklinga og greiða börn, aldraðir og öryrkjar lægri hámarksupphæð en aðrir samkvæmt kerfinu.
Því miður hefur hvorki markmið greiðsluþátttökukerfisins né markmið laganna um að tryggja sjúkratryggðum aðstoð óháð efnahag náðst undanfarin ár þar sem samningar við sérfræðilækna hafa verið lausir frá upphafi árs 2019, samningarnir runnu út í lok árs 2018, og sjúkraþjálfara frá upphafi árs 2020. Á þeim tíma hafa veitendur þjónustunnar lagt á aukagjöld en ekki liggur fyrir töluleg greining á samsetningu gjaldanna. Þannig er einstaklingum gert að greiða ýmis aukagjöld sem ekki telja inn í greiðsluþátttökukerfið þurfi þeir á þjónustu sérfræðilækna og sjúkraþjálfara að halda.
Ekkert í lögum um sjúkratryggingar tryggir sjúklinga gagnvart slíkum kostnaði þegar samningar eru lausir. Þetta leiðir af sér þá óviðunandi stöðu að það eru sjúklingarnir sem bera þann kostnað sem hlýst af samningsleysi. Sá kostnaður leggst þyngst á öryrkja sem flestir eru langveikir og einnig líklegri en aðrir til að búa við fátækt. Í núverandi ástandi er þar með farið á svig við markmið laga um sjúkratryggingar og lög um heilbrigðisþjónustu í landinu auk þess sem greiðsluþátttökukerfið virkar ekki. Í þeim komugjöldum sem sjúkratryggðir þurfa að greiða til veitenda þjónustunnar og koma til viðbótar greiðslum sem reiknast inn í greiðsluþátttökukerfið er ekki tekið tillit til ólíkrar stöðu sjúkratryggðra, svo sem barna, öryrkja eða aldraðra.
Í október 2021 gaf Öryrkjabandalag Íslands út skýrslu um umfang aukagjalda við komur til sérfræðinga og sjúkraþjálfara. Í niðurstöðum skýrslunnar kom m.a. fram að áætlað væri að heildarfjárhæð sérstaks komugjalds til sérfræðilækna að meðaltali síðastliðin þrjú ár næmi 878 millj. kr. á ári, þar af væri hlutur öryrkja af sérstöku komugjaldi áætlaður um 90,2 millj. kr. Áætluð heildarfjárhæð sérstaks komugjalds til sjúkraþjálfara var um 780 millj. kr. á ári og þar var kostnaðarhlutur öryrkja áætlaður um 150 millj. kr. Í niðurstöðum skýrslunnar kemur fram að ætla megi að kostnaður öryrkja og lægri tekjuhópa sé 1,1–1,86 prósentustigaálag á tekjuskatt að meðaltali, eingöngu vegna sérstaka komugjaldsins sem fer hækkandi eftir því sem þjónustan er notuð oftar. Á árinu 2022 hækkuðu aukagjöldin hjá flestum veitendum heilbrigðisþjónustunnar sem um ræðir. Því má gera ráð fyrir að þessi aukatekjuskattur eða aukaskattur á langveikt fólk fari hækkandi eftir því sem það dregst að semja um þjónustuna.
Nauðsynlegt er að bregðast við því óviðunandi ástandi sem nú ríkir þar sem einungis þeir sem hafa ráð á að greiða umtalsverðar upphæðir utan greiðsluþátttökukerfisins geta nýtt sér þjónustu sérfræðilækna og sjúkraþjálfara í einkarekstri.
Heilbrigðiskerfið á Íslandi byggist m.a. á þjónustu sérfræðilækna og annarra sérfræðinga í einkarekstri. Kerfið virkar ekki sem skyldi ef ekki tekst að semja um þá þjónustu þannig að hún falli að öðrum þáttum heilbrigðiskerfisins sem reknir eru af opinberum aðilum. Verði frumvarp þetta að lögum er tryggt að greiðsluþátttöku sjúklinga verði haldið í lágmarki og viðmið greiðsluþátttökukerfisins virt auk þess sem kveðið er á um afleiðingar þess ef samningaviðræður eru árangurslausar lengur en í níu mánuði.
Frú forseti. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að veitendum þjónustu verði óheimilt að krefja sjúklinga frekari gjalda en þeirra sem kveðið er á um í 29. gr. laganna í þeim tilfellum þegar þau skilyrði sem sett eru í 38. gr. eru að öðru leyti uppfyllt. Ákvæðinu er ætlað að koma í veg fyrir að unnt verði að leggja á aukagjöld á heilbrigðisþjónustu sem Sjúkratryggingar greiða fyrir í samræmi við ákvæði 38. gr. Þannig verði sjúklingar ekki látnir bera kostnaðinn af samningsleysi ríkisins við veitendur heilbrigðisþjónustu. Rétt er að árétta að ákvæðið á einungis við um þau tilvik þegar heimild til tímabundinnar endurgreiðslu skv. 38. gr. hefur verið gefin út.
Markmið ákvæðisins er fyrst og fremst að tryggja aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Þá er markmið ákvæðisins að mynda aukinn fjárhagslegan þrýsting á stjórnvöld og veitendur heilbrigðisþjónustu til að ljúka samningum um veitingu heilbrigðisþjónustu þar sem ekki verður lengur mögulegt að rukka sjúklinga um kostnað vegna samningsleysis.
Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að komið verði á samningsbundnum gerðardómi á grundvelli laga nr. 53/1989, í þeim tilvikum þegar samningur hefur runnið út og árangurslausar viðræður um endurnýjun samnings hafa staðið lengur en í níu mánuði frá lokum gildistíma samnings. Í athugasemdum við 38. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 112/2008 er gert ráð fyrir að einungis verði gripið til þess að greiða fyrir heilbrigðisþjónustu þegar samningar eru ekki fyrir hendi tímabundið og að ákvæðið heimili ekki að komið sé á varanlegu endurgreiðslukerfi án þess að samningar liggi fyrir. Einkum sé gert ráð fyrir að ákvæðið verði nýtt til að brúa millibilsástand þegar samningaviðræður standa yfir og ekki hafa verið gerðir fullnægjandi samningar um heilbrigðisþjónustu á afmörkuðu sviði. Þrátt fyrir þetta hafa sérfræðilæknar nú verið samningslausir í fjögur ár og sjúkraþjálfarar í þrjú ár með tilheyrandi kostnaði sem veitendur heilbrigðisþjónustunnar og sjúklingar greiða. Við þetta verður ekki unað og er því lagt til að lögð verði sú skylda á samningsaðila að gangast undir gerðardóm að loknum níu mánaða árangurslausum viðræðum. Skapar þetta aukinn þrýsting á samningsaðila og minnkar, að mati frumvarpsflytjenda, verulega líkurnar á því að sérfræðilæknar og sjúkraþjálfarar verði ekki samningslausir við ríkið til lengri tíma líkt og nú hefur verið.
Þriðja grein frumvarpsins er um að lögin öðlist þegar gildi.
Frú forseti. Frumvarpið er ekki flókið. Það er aðeins þessar þrjár greinar, með skýrum ákvæðum til að verja fólk fyrir því að vera rukkað um umtalsverðar upphæðir fyrir nauðsynlega læknisþjónustu. Það var snemma árs í fyrra sem mér fóru að berast sögur af fólki sem hafði ekki efni á að fara til læknis. Ég sendi fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra og óskaði eftir upplýsingum um hvernig greiðsluþátttaka sjúklinga í heilbrigðiskerfinu hafi þróast frá árinu 2018. Í svörum heilbrigðisráðherra kemur fram að hann viti að sérgreinalæknar innheimti aukagjöld af sjúklingum en ekki um hve háar upphæðir sé að ræða. Ég hringdi þá í nokkrar læknastofur og fékk upplýsingar um sérstöku komugjöldin sem eru algeng en mishá eftir læknastofum.
Það er bráðnauðsynlegt að löggjafinn bregðist við ástandi sem þessu þegar markmið laga um heilbrigðisþjónustu óháð efnahag nást svo augljóslega ekki við núverandi aðstæður. Fólk frestar því að fara til læknis en vandinn hverfur ekki — hann vex með tilheyrandi kostnaði fyrir heilbrigðiskerfið og þau sem þurfa á heilbrigðisþjónustunni að halda.
Eins og áður sagði runnu samningar við sérgreinalækna út í lok árs 2018. Í dag er 22. febrúar 2023. Upphæðirnar sem fólk er rukkað um utan greiðsluþátttökukerfisins eru umtalsverðar, rúmar 50.000 kr. sums staðar fyrir algengar speglanir, svo dæmi sé tekið. Hver koma einstaklings í viðtal hjá sérgreinalækni kostar í flestum tilfellum meira en 5.000 kr. aukalega sem leggjast við upphæð greiðsluþátttökukerfisins. Þannig getur heimsókn sem ætti að kosta rúmar 5.000 kr. kostað um 11.000 kr. Ég nefni þessi dæmi svo hv. þingmenn átti sig á umfanginu. Það er hægt að nefna mýmörg dæmi um reikninga sem veikt fólk verður að greiða til að fá nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. En ekkert samræmi er í þessari sérstöku gjaldtöku sérfræðinganna. Misháar upphæðir eru eftir læknastofum og sumir sérgreinalæknar taka engar aukagreiðslur. Eins og ég sagði áðan þá liggur ekki fyrir töluleg greining á samsetningu gjaldanna og svo virðist á svörum hæstv. heilbrigðisráðherra að ekki sé verið að leita eftir því.
Nú er Eflingarfólk í kjarabaráttu. Baráttan snýst um kjarabót fyrir fólkið á lægstu laununum. Því má spyrja: Hafa þau efni á að verða veik við þessar aðstæður? Hvað með öryrkja sem treysta á greiðslur frá Tryggingastofnun og flestir eru langveikir? Hvað með fólkið á leigumarkaði sem ver meira en 70% ráðstöfunartekna sinna í húsnæðiskostnað, geta þau farið til læknis við þessar aðstæður? Ég tala nú ekki um að splæsa á sig rannsóknum í forvarnarskyni. Ég tel að svo sé ekki.
Mikil eftirspurn er eftir þjónustu sérgreinalækna og sjúkraþjálfara og biðlistar langir. Það að fátækt fólk hafi ekki efni á því að fara til læknis býr til pláss fyrir hina sem hafa nóg og ójöfnuðurinn vex.
Ekkert í lögum um Sjúkratryggingar Íslands ver sjúklinga fyrir slíkum kostnaði og þess vegna verður að bregðast við. Við flutningsmenn þessa frumvarps tökum ekki afstöðu með eða á móti samningsaðilum en við tökum hins vegar afstöðu með fólki sem þarf á heilbrigðisþjónustu að halda. Ekkert velferðarríki getur látið það viðgangast að efnahagur ráði því hvort fólk geti farið til læknis.
Heilbrigðiskerfið okkar er eins og það er og byggist ekki bara á opinberum rekstri heldur líka á þjónustu í einkarekstri. Öll heilbrigðisþjónusta sem við reiðum okkur á þarf að vera aðgengileg óháð efnahag og það er algerlega óásættanlegt að sjúklingar séu rukkaðir um umtalsverða upphæð fyrir nauðsynlega læknisþjónustu þegar þeir standa veikastir fyrir.
Svo virðist, frú forseti, sem hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. ríkisstjórn standi óvirk hjá og aðhafist ekkert á meðan árin líða og sjúklingar greiða úr eigin vasa hærri og hærri upphæðir fyrir nauðsynlega heilbrigðisþjónustu.
Markmið frumvarpsins sem ég mæli nú fyrir er að tryggja að sjúklingar þurfi ekki að bera kostnað af því að ríkið og sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn nái ekki samningum. Það er gert með því að árétta að á meðan veitendur þjónustunnar fá endurgreiðslu frá ríkinu megi þeir ekki innheimta aukagjöld af skjólstæðingum sínum jafnvel þó að samningar séu útrunnir. Einnig að ef árangurslausar samningaviðræður hafa staðið yfir í níu mánuði verði deilunni skotið til gerðardóms samkvæmt lögum þar um.
Við sem flytjum þetta frumvarp teljum að í þessu felist hvati fyrir bæði ríkið og þjónustuveitendur að ganga til samninga. Núna er nefnilega enginn hvati. Á meðan ríkið gerir ekki samning þá þarf það að borga lægri upphæð inn í kerfið og sérfræðingar fá sitt með því að rukka sjúklingana um aukagjöldin. Þetta er ófremdarástand og ég vona að hér sé meiri hluti í þingsal til að taka á þessum vanda. Það er hægt að gera með því að samþykkja þetta frumvarp sem ég mæli nú fyrir, láta það fara hratt í gegnum þingið og láta lögin strax taka gildi samhliða.
Frú forseti, að lokum legg ég til að að lokinni þessari umræðu gangi frumvarpið til hv. velferðarnefndar.
