aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk fyrir árin 2024--2028.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk árin 2024–2028. Efni þingsályktunartillögunnar lýtur að aðgerðaáætlun um heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk í heimahúsum sem byggist á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og viljayfirlýsingu félags- og vinnumarkaðsráðherra, heilbrigðisráðherra, fjármálaráðherra, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Landssambands eldri borgara um að auka samstarf varðandi málefni eldra fólks.
Ísland er ung þjóð í alþjóðlegum samanburði og er hlutfall 67 ára og eldri í dag um 13%. Veruleg fjölgun verður hins vegur á næstu áratugum og árið 2050 telur sami hópur 20% íbúa ef að líkum lætur. Ef horft er til þeirra sem eru 85 ára og eldri þá er sá hópur í dag 1,8% þjóðarinnar eða 6.600 manns en verður að 30 árum liðnum 4,9% eða um 22.500 manns. Á sama tíma og mikilvægt er að tryggja eldra fólki þjónustu við hæfi og auka þannig lífsgæði þess hóps er ekki síður mikilvægt að tryggja að þjónustukerfi hér á landi ráði við vænta fjölgun eldra fólks á næstu árum.
Bæði ríki og sveitarfélög bera ábyrgð á opinberu þjónustukerfi fyrir eldra fólk, annars vegar er heilbrigðisþjónusta sem ríkið ber ábyrgð á og hins vegar félagsþjónusta sem er á ábyrgð sveitarfélaga. Samkvæmt lögum er þjónustunni skipt upp í opna þjónustu og stofnanaþjónustu. Undir stofnanaþjónustu falla stofnanir fyrir aldraða, svo sem hjúkrunarheimili eða hjúkrunarrými á heilbrigðisstofnunum, og er þar veitt hjúkrunar- og læknisþjónusta og endurhæfing. Ríki, sveitarfélög, fyrirtæki og sjálfseignarstofnanir sjá um rekstur dvalar- og hjúkrunarrýma. Undir opna þjónustu fellur heimaþjónusta, sem skiptist í heilbrigðis- og félagsþjónustu og þjónustumiðstöðvar aldraðra sem eru starfræktar af sveitarfélögum til að tryggja eldri borgurum félagsskap, næringu, hreyfingu, tómstundaiðju og heilsufarslegt eftirlit. Auk þess er dagdvöl aldraðra sem er skilgreind sem stuðningsúrræði við þau sem að staðaldri þurfa eftirlit og umsjá til að geta búið áfram heima og skiptast þær í almennar dagdvalir og sérhæfðar dagdvalir fyrir fólk með heilabilun. Að síðustu flokkast undir opna öldrunarþjónustu þjónustuíbúðir aldraðra.
Tilefni þingsályktunartillögunnar, sem nú er lögð fram, byggir sem fyrr segir á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og er henni ætlað að mæta einni stærstu breytingu á samsetningu samfélagsins næstu árin, breytingu sem fólgin er í þeirri ánægjulegu staðreynd að eldra fólki fjölgar. Skipuð var níu manna verkefnisstjórn sumarið 2022 af félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra til að vinna að heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk, stuðla að samvinnu og samhæfingu á milli ráðuneyta, sveitarfélaga og annarra þjónustuaðila, forgangsraða og útfæra tímasett markmið í aðgerðaáætlun til fjögurra ára. Enn fremur hefur verkefnisstjórnin það hlutverk að fylgja eftir innleiðingu og framkvæmd aðgerða. Lagt var upp með að við vinnu verkefnisstjórnar yrði horft til fyrirliggjandi nýlegra opinberra skýrslna, samþykktra þingsályktana og annarrar vinnu sem þegar hafði farið fram og varðaði þjónustu við eldra fólk. Sömuleiðis var áhersla lögð á víðtækt samráð við hagaðila.
Virðulegi forseti. Í þeirri þingsályktunartillögu sem hér er lögð fram eru tilgreindar nítján aðgerðir sem falla undir fimm stoðir eða kafla. Stoðirnar eru samþætting þjónustu, virkni, upplýsing, þróun og heimili. Meginþungi aðgerða liggur í þróunarverkefnum þar sem samþætting, nýsköpun og prófanir munu nýtast til frekari ákvarðanatöku varðandi framtíðarskipulag þjónustu við eldra fólk. Þar að auki verður ráðist í aðgerðir sem hverfast um sveigjanleika í þjónustu, heilbrigða öldrun með alhliða heilsueflingu og betri aðgang að ráðgjöf og upplýsingum.
1. Aðgerðir sem falla undir samþættingu eru til þess fallnar að stuðla að samþættri félags- og heilbrigðisþjónustu sem ríki og sveitarfélög bera ábyrgð á og veitt er fólki sem býr í heimahúsi. Lögð verður áhersla á að íbúar upplifi að þjónustuúrræði styðji við búsetu þeirra heima og að hægt verði að treysta á að eitt þjónustuúrræði taki við af öðru þegar þjónustuþörf eykst. Prófaðar verða mismunandi leiðir fyrir mismunandi þjónustusvæði til samþættingar með þróunarverkefnum og verða þau svæði svokallaðir undanfarar.
2. Í þeim hluta er varðar virkni eldra fólks eru dregnar fram aðgerðir sem stuðla að heilbrigðri öldrun og því að eldra fólk þurfi síðar eða síður á dvöl í sértækum þjónustuúrræðum að halda. Áhersla er á að aðstaða til alhliða heilsueflingar; andlegrar, líkamlegrar og félagslegrar, verði í boði og vel kynnt. Öldrunarráðgjöf verði til staðar fyrir þau sem á þurfa að halda enda hafi hún það að markmiði að auka virkni fólks.
3. Aðgerðir er lúta að upplýsingu hafa það að markmiði að fyrir liggi aðgengilegar upplýsingar er varða stöðu og staðreyndir um eldra fólk. Einnig að fyrir liggi upplýsingar sem varpa frekara ljósi á umfang þjónustu við eldra fólk í heimahúsi hvað varðar þörf, framboð og umfang. Einnig að mat á stöðu þróunarverkefna verði aðgengilegt og niðurstöður liggi fyrir við lok aðgerðaáætlunar.
4. Í þróunarhluta aðgerðaáætlunar er áhersla lögð á frekari nýtingu hjálpartækja og hraðari innleiðingu á velferðartækni, auk þess að unnið verði að nauðsynlegum breytingum á lögum og reglugerðum til að styðja við aðgerðirnar sé þess þörf.
5. Lögð er áhersla á aðgerðir sem styðja við búsetu fólks á eigin heimili og að húsnæði geti breyst í takti við breyttar aðstæður fólks. Einnig er lögð áhersla á að nýta þau fjögur ár sem aðgerðaáætlunin nær yfir til að prófa nýjar tillögur sem geta komið fram og þykja til þess fallnar að styðja við sjálfstæða búsetu þrátt fyrir umfangsmiklar þjónustuþarfir.
Virðulegi forseti. Til þess að eldra fólk eigi raunverulegt val um að búa heima sem allra lengst þarf að vera til staðar öflug heimaþjónusta þar sem sveigjanleiki og öryggi eru í fyrirrúmi. Einnig þarf að vera til staðar sérhæfing, framþróun og sterk tengsl við aðra mikilvæga þjónustuþætti. Dreifð ábyrgð á heimaþjónustu felur í sér tilhneigingu til að tekist sé á um hvaða aðili skuli sinna tilteknum verkefnum, stundum með þeim afleiðingum að ekki tekst alltaf með fullnægjandi hætti að veita rétta þjónustu af réttum aðila á réttum tíma. Mikilvægt er að nýta vel þann mannafla sem er til staðar og að störf í þjónustu við eldra fólk séu eftirsóknarverð og spennandi, m.a. með því að starfsfólk upplifi að störf þess hafi áhrif á vellíðan og öryggiskennd eldra fólks.
Samþætting heilbrigðis- og félagsþjónustu hefur verið áskorun og viðfangsefni stjórnvalda víða um heim á síðustu áratugum. Með þessari aðgerðaáætlun, verði hún samþykkt, stígum við afar mikilvæg skref í sömu átt, en byggjum jafnframt á þeirri reynslu sem til staðar er hérlendis á samþættingu þjónustu.
Virðulegi forseti. Þingsályktunartillaga sú sem hér er lögð fram byggir að stórum hluta á samþættingu. Samþættingu heilbrigðis- og félagsþjónustu, samþættingu heimaþjónustu sem veitt er fólki í heimahúsi af ríki og sveitarfélögum. Það er því vel við hæfi að ábyrgð á skipan verkefnisstjórnar sé á hendi tveggja ráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra, til að undirstrika mikilvægi samvinnu félags- og heilbrigðisstoða samfélagsins. Ábyrgð á aðgerðum þeim sem tilgreindar eru í aðgerðaáætluninni er ýmist á hendi félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins eða heilbrigðisráðuneytisins eftir eðli verkefnanna. Víðtækt samstarf hefur verið við gerð áætlunarinnar og samstarf verður áfram haft við samtök eldra fólks, sveitarfélög, Samband íslenskra sveitarfélaga, heilbrigðisstofnanir, önnur ráðuneyti og fagstéttir um framkvæmd aðgerðaáætlunarinnar til að þekking og reynsla nýtist sem best.
Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið helsta efni aðgerðaáætlunar um þjónustu við eldra fólk, sem fengið hefur nafnið Gott að eldast og er það von mín að sú jákvæða athygli sem vinnan við undirbúning aðgerðaáætlunar hefur fengið sé vitnisburður um að við sem samfélag séum sammála og samtaka um að horfa á eldra fólk sem virði en ekki byrði. Það á að vera gott að eldast á Íslandi og til þess þarf ekki bara trygga og góða þjónustu heldur þurfum við einnig að vinna gegn öldrunarfordómum, við þurfum skapa samfélag þar sem unnið er gegn félagslegri einangrun sem er einn helsti áhættuþáttur einmanaleika og stuðla að virkri þátttöku allra.
Ein þeirra aðgerða sem ég vill hér að lokum sérstaklega nefna er aðgerð um vitundarvakningu um heilbrigða öldrun. Sú aðgerð felur í sér kynningarátak á ísland.is sem upplýsingamiðju fyrir þjónustu við eldra fólk og vitundarvakningarátak með gagnlegum og gagnreyndum upplýsingum um mikilvægi heilsueflingar, samveru og samskipta milli kynslóða ásamt því að vekja fólk til umhugsunar um hvernig það geti sem best tryggt sér farsælt líf á efri árum.
Aðgerðaáætlunin hefur víða verið kynnt svo sem í samráðsgátt stjórnvalda, á opnum kynningarfundi og á meðal þingflokka Alþingis og hefur hlotið góðar viðtökur í allri umræðu.
Virðulegi forseti. Fjárhagslegum ábata þess að styrkja heimaþjónustu og úrræði fyrir eldra fólk í heimahúsi til að fresta eða koma í veg fyrir flutning á hjúkrunarheimili eru gerð skil í skýrslu fjármála- og efnahagsráðuneytis frá maí 2022 sem ber heitið Þjónusta við aldraða – Árangur fjárveitinga. Þar er sett fram sú meginályktun að uppbygging heimaþjónustu og dagdvalarþjónustu eigi að vera forgangsmál með sérstaka áherslu á aldurshópinn 80–89 ára enda sparist 12 millj. kr. á ári þegar einstaklingur nýtir slíka þjónustu í stað flutnings á hjúkrunarheimili. Ábati ríkisins í formi lægri heilbrigðiskostnaðar liggur fyrir en óljósara hefur verið hver ábati sveitarfélaga sé. Til að svara því var KPMG fengið til að vinna kostnaðar- og ábatagreiningu vegna aðgerðaáætlunarinnar. Slík greining gerir stjórnvöldum kleift að bera saman kostnað ýmissa aðgerða á móti ábata og væntum árangri aðgerða og vera leiðarvísir um hvað telst viðunandi kostnaður fyrir bæði ríki og sveitarfélög. Niðurstöður ábatagreiningarinnar sýna að sé horft á útsvarstekjur sveitarfélaga á móti kostnaði við þjónustu kemur í ljós að fólk 67 ára og eldra hefur hærri svokallaðan ábatastuðul en fólk 18–67 ára. Ef slíkur ábatastuðull er yfir 1,0 er viðkomandi hópur í raun að gefa meira til samfélagsins fjárhagslega en sem nemur þeim fjármunum sem fara í þjónustu við hann. Eldra fólk er í dag, samkvæmt þessum greiningum, með ábatastuðulinn 1,3 en yngra fólk fær stuðulinn 0,7. Það ætti því að vera keppikefli allra sveitarfélaga að vilja hafa og búa að eldra fólki í sínum sveitarfélögum, þó ekki væri nema bara út frá þessu, en auðvitað fyrst og fremst út frá þeirri staðreynd að við eigum að gera vel við eldra fólk.
Virðulegi forseti. Á þeim nótum vil ég hér að lokum segja að það skiptir mestu máli að hér erum við að leggja upp í leiðangur á landsvísu sem hefur það að markmiði að umbylta þjónustu við eldra fólk, gera því kleift að búa lengur heima hjá sér og vera virkari. Þetta er því gríðarlega mikilvægt velferðarmál sem skiptir miklu til framtíðar. Hér erum við ekki að tjalda til einnar nætur. Hér er um að ræða mikilvæga aðgerðaáætlun sem varðar ekki eingöngu þjónustu við eldra fólk á heimilum sínum heldur einnig aðstandendur þeirra. Þær breytingar sem aðgerðunum er ætlað að koma til leiðar hafa allar það markmið að auka lífsgæði eldra fólks, m.a. með því að auka möguleika eldra fólks á að búa heima og koma betur til móts við einstaklingsmiðaða þjónustu.
Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
