uppbygging og rekstur flugvalla og þjónusta við flugumferð.

Frú forseti. Ég fagna mjög þessu frumvarpi og sérstaklega þeim hluta sem snýr að varaflugvallargjaldinu. Þetta er það efni sem ég hef örugglega rætt mest síðan ég byrjaði á þingi 2016, nákvæmlega þetta mál sem snýr að varaflugvallargjaldinu og að tryggja flugöryggi og raunverulega þjóðaröryggi í ákveðnum þáttum sem snúa að þessu máli og uppbyggingu alþjóðaflugvallakerfisins. Mér finnst það líka bara gott mál, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, að einfalda regluverkið, þróa lagaumhverfið og þétta það. Hér erum við að fjalla um það að í hinum vestræna heimi er flugrekstur hvergi stærri sem hlutfall af landsframleiðslu heldur en á Íslandi. Þetta er mjög stórt í okkar umhverfi og við erum aftur farin að reka um 50 farþegaflugvélar frá landinu og erum að ná aftur þessum tölum sem voru fyrir Covid-faraldurinn.

Í grunninn snýst málið sem ég ætla að tala mest um, varaflugvallargjaldið, raunverulega um að tryggja þennan öryggisþátt sem tengist alþjóðaflugvallakerfinu. Í dag eru fjórir flugvellir í alþjóðaflugvallakerfinu. Það er Keflavíkurflugvöllur sem langmest af umferðinni fer um, en síðan eru aðrir þrír flugvellir; Reykjavíkurflugvöllur, Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur. Reykjavíkurflugvöllur kom fram í máli hv. þingmanns áðan og ég held að það sé alveg full þörf að hafa hann með í þessu máli. Hann er reyndar það svæði sem getur tekið við flestum vélum á sama tíma þegar kemur upp ákveðið neyðarástand sem er í rauninni verið að fjalla um hér, þegar koma upp ákveðnar aðstæður í flugi. Í neyð væri hægt að koma þar fyrir 15–20 farþegavélum þegar best lætur. En það eru ákveðnir vankantar, stuttar flugbrautir og við þekkjum alla þá umræðu. Á Akureyri eru það sirka fimm vélar í dag sem væri hægt að leggja þar á flughlaðinu. Nú á að fara að malbika í sumar á Akureyrarflugvelli þannig að eftir þær breytingar þá hugsa ég að það gætu verið 12–15 vélar — þotur, við erum að tala um þotur — sem gætu lagt þar í svona ástandi. Það er mikil breyting. Á Egilsstöðum er það svipað í dag, fjórar, fimm þotur, og það er nauðsynlegt að fjölga þar líka og koma með svipað kerfi í fjölda og annað þannig að völlurinn geti tekið við 10–15 vélum. Ég held að það sé vilji hæstv. ráðherra og ráðuneytisins og skilningur á að það verði farið líka í þær framkvæmdir. Þar erum við að tala fyrst og fremst um að stækka flughlaðið. Þar hefur líka verið umræða um akstursbrautir, bæði til að leggja vélum á ef alvarleg staða kemur upp og koma þarf mörgum vélum niður og síðan til að hraða því að vélar komist að flugbrautinni.

Miðað við landfræðilega legu Íslands þá sjá það allir, held ég, í þessum þingsal að þetta eru gríðarlega fjarlægðir. Ætli það séu ekki 1.300–1.400 km til Glasgow, sem er sá flugvöllur sem er næstur erlendis. Það eru um 400 km frá Keflavíkurflugvelli til Egilsstaða og sirka 250–260 til Akureyrar, þannig að þið sjáið muninn. Þetta þýðir, eins og kom í máli hæstv. ráðherra áðan, að ef við erum ekki með varaflugvellina hérna á Íslandi þá þarf að bera meira eldsneyti, kolefnissporið verður stærra og þetta er þess vegna umhverfismál og það er að verða stærra og stærra mál í allri þessari umræðu. Og hvað þá líka þegar við verðum farin að tala um rafeldsneyti og annað á flugvélar, vetni eða hvað við förum með á vélarnar, þá gæti þetta jafnvel orðið enn þá stærra og mikilvægara mál í því samhengi innan mögulega ekki svo margra ára. Þetta er alveg nýr vinkill í málinu á síðustu örfáum árum. Það má geta þess með slíkar vélar að Airbus reiknar með að vera komið með stórar farþegaþotur í loftið 2035. Það er ekki lengra en svo fram í tímann sem þeir stefna að, 150–160 sæta vélar í loftið á þeim tíma.

Eins og ég kom inn á áðan þá hefur þetta kerfi verið mjög fjársvelt undanfarið. Það gekk ágætlega með flugvallakerfið hérna fyrir 2011, en þá var varaflugvallargjaldið gamla tekið af. Það kom fram hjá mér áðan að það var 1.450 milljónir til 2018 en fór niður í 350 á verðlagi 2018. Það er gríðarlegur munur. Þetta eru 1.000–1.100 milljónir á ári, ár eftir ár. Ef við myndum framreikna það um fimm ár, til 2023, ég náði nú ekki að reikna það í dag, ég var að sinna öðrum hlutum, þá kæmi mér ekki á óvart að þessi innviðaskuld á verðlagi dagsins í dag gæti verið kannski 1.300–1.400 milljónir, ár eftir ár. Það hefur komið fram að áætlaður kostnaður við Egilsstaðaflugvöll, sem er kannski stærsta framkvæmdin sem er fyrirhuguð varðandi flugvellina á næstu árum, gæti verið öðru hvorum megin við 10 milljarða. Í þessu samhengi hefur komið fram, þegar við unnum að þessari skýrslu sem að einhverju leyti er farið eftir hér, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, ætli það hafi ekki verið í nóvember 2019 sem henni var skilað, að það hefur verið mjög erfitt að fá fjármagn fram. Ríkisstjórnin sem var þá við völd tekur gjaldið af og þetta hefur ekkert komið til baka. Það eru fáir hlutir, held ég, í íslenska innviðakerfinu hér á landi sem hafa lent í öðru eins áfalli eftir fjármálahrunið sem var aldrei bætt. Á sama tíma erum við að tala um iðnað sem er gríðarlega stór í öllu samhengi. Ætli veltan verði ekki einhvers staðar á milli 150–200 milljarðar af flugi hjá millilandaflugfélögunum á Íslandi, gæti mögulega farið yfir 200, ég held að þetta eigi eftir að stækka mjög hratt. Ferðaþjónustan er að ná aftur sinni fyrri stöðu. Mig minnir að það hafi verið 2018 sem voru mestar gjaldeyristekjur af ferðaþjónustunni og fluginu, yfir 500 milljarðar, sem voru 42% af öllum gjaldeyristekjum Íslendinga það ár. Í fyrra var hlutfallið 20–25% af gjaldeyristekjum Íslendinga sem kom af þessu. Það er bara rétt að þingheimur hafi í huga hvaða stærðir við erum við að tala um og hvaða öryggi við erum að tala um tengt þessu. Það er ágætt að vitna í — það er ekki hægt að koma víða við í þessu á 15 mínútum — umsögn sem Icelandair kom með 2018, 2019, í þarsíðustu samgönguáætlun. Ég hef nú gleymt blaðinu mínu einhvers staðar en þar var Icelandair að tala um að mesta öryggisógn við flugöryggi á Íslandi væri hvað flugvallarstæðin væru lítil á Akureyri og Egilsstöðum ef það kæmi upp alvarlegt ástand. Ástæðan fyrir því að ég er að eltast við þetta mál svona lengi er að ég hef bara orðið vitni að svona dögum og verið í vinnunni þegar svona ástand kemur upp og er svolítið brenndur af því að hafa upplifað þetta á eigin skinni. En þá voru ekki eins margar vélar í loftinu og eru núna, þeim hefur fjölgað svo gríðarlega. Ef við setjum þetta í samhengi þá voru, þegar við leggjum af gamla varaflugvallargjaldið, um 500.000 ferðamenn sem komu til landsins, 20–25 þotur á dag, en 2018 voru yfir 100 vélar að koma á dag og það er fyrst og fremst á ákveðnum klukkustundum í sólarhringnum, þ.e. þegar eru að koma inn margar vélar frá Bandaríkjunum milli kl. fjögur og sex á morgnana og síðan þegar þær koma inn frá Evrópu um þrjú, fjögurleytið á daginn. Þá koma tugir véla á sama tíma. Það gerir þessa mikla sérstöðu á tengiflugvellinum í Keflavík og skýrir af hverju þörfin er svona mikil vegna þess að þetta er ekkert jöfn traffík yfir daginn, þær eru ekkert að tínast inn til Keflavíkur yfir allan sólarhringinn. Það eru tveir punktar í sólarhringnum þar sem við erum að fá kannski inn 30 vélar á einum klukkutíma. Það er oft talað um 2. apríl 2018 þegar sex vélar Icelandair þurftu að lenda á Akureyri og Egilsstöðum, tvær fóru á Akureyri og fjórar á Egilsstaði, í þessari morgunpúllíu þegar voru að streyma hingað vélar frá Bandaríkjunum. Þá var WOW Air starfandi, nú er Play komið í staðinn, annað félag. Það hafa væntanlega verið 25–30 vélar að koma inn á tveim, þrem tímum. Svo byrjaði að snjóa meira heldur en var reiknað með í veðurspánni. Fyrstu vélarnar sem voru byrjaðar dóla yfir Keflavíkurflugvelli náðu flestar að lenda, frá WOW á þeim tíma. Svo komu Icelandair-vélarnar, þær byrjuðu að dóla þarna yfir og sex af þeim vélum gátu ekki lent í Keflavík og þurftu að fara á Egilsstaði og Akureyri. Og ein af þeim vélum sem voru að lenda á Egilsstöðum var raunverulega komin að því að lýsa yfir neyð, ég er ekki með blaðið sem ég ætlaði að vera með og man ekki hvort hún lýsti yfir neyð eða var, held ég, átta mínútum frá því að senda út „mayday, mayday, low fuel“ eða lítið eldsneyti. Hjá annarri vél var ekki mikið eldsneyti. Þannig að þetta er bara raunveruleg hætta. Það vill svo til að ég var að vinna og horfði á þetta gerast. Þetta var í páskafríinu 2018 og ég var að halda við skírteininu mínu og ég sá þetta gerast á radarnum. Þetta er þannig eitthvað sem maður er bara með í fingurgómunum.

Þetta er rosalega mikilvægt að svo mörgu leyti. Fyrir þá sem hafa áhuga á að kynna sér málið, og hv. þingmenn líka, get ég bent á þessa skýrslu sem við unnum að og skiluðum hæstv. ráðherra, mig minnir í nóvember 2019. Þar er heilmikill rökstuðningur á bak við það af hverju við erum að fara þessa leið. Það voru ýmsar aðrar leiðir skoðaðar. En það var greinilega enginn vilji almennt, hvorki í þinginu né annars staðar, að tala fyrir því að þetta fé kæmi úr ríkissjóði. Það var mjög erfitt. Kannski erfitt ástand náttúrlega eftir hrun og annað. Ég veit ekkert hvert gamla varaflugvallargjaldið fór, ég held að það hafi farið til Keflavíkurflugvallar, í rekstur þeirrar stöðvar. Það hefur aldrei neinn neitað því. Við leituðum upplýsinga og það hefur enginn neitað því að það fjármagn í þjónustugjöldunum sem gamla varaflugvallargjaldið var hafi farið inn í rekstur Keflavíkurflugvallar. Það er kannski skiljanlegt að einhverju leyti út frá rekstri. Þið verðið að athuga það að eftir að herinn fer var gríðarlegur halli á Keflavíkurflugvelli. Á þeim árum var talað um 5–6 milljarða sem ég veit ekki hvað eru í dag, 10, 12, 13 milljarðar á ári, þannig að það var leitað allra leiða til að skapa fjárhagslegan grundvöll fyrir rekstri vallarins. Hann verður sjálfbær 2012. Það getur vel verið að það hefði verið hugsað öðruvísi ef völlurinn hefði verið orðinn sjálfbær. Þessu þarf að halda til haga.

Ég vil ítreka mikilvægi þessa máls, vegna landfræðilegrar stöðu Íslands, að þetta alþjóðaflugvallakerfi, þessir fjórir flugvellir, virki sem öflugt teymi flugvalla, flugvallakerfi. Það er það sem verið er að leitast við að ná með þessu máli, fjármögnun á því.

Það sem gerist í þessu — nú hef ég ekki litið á þessa fjármögnun akkúrat núna og það eru komin nokkur ár síðan skýrslunni var skilað en það var lagt til 100–300 kr. á fluglegg og það var ákveðið að fara í 200 kr. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra þá eru þetta töluverðar upphæðir. Það þarf líka að gefa þessu kraft, fara í málið af krafti núna og ljúka þessum framkvæmdum eins fljótt og hægt er. Þetta eru framkvæmdir, þetta er viðhald og síðan þarf að skoða annað. En það sem gerist núna með þessu, sem er þá ólíkt því að leita í skattkerfið og ríkissjóð, í gullkistuna, er að gjaldið verður lagt á þá sem eru að fljúga. Þeir borga sem njóta, 200 kr. á fluglegg. Það fór í pirrurnar á einhverjum hérna í vetur þegar ég sagði að þetta væri svona á við eina kókdós á hvert flug sem farið er í, þetta er mjög smá prósenta af heildarfargjaldinu, væntanlega vel innan við hálft prósent. Og ég gæti trúað, eins og staðan er núna, að 85% af gjaldinu sem verður borgað komi frá erlendum ferðamönnum sem eru að fljúga til og frá landinu. Það er svona sirka það sem ég myndi skjóta á núna en ráðuneytið er mögulega komið með einhverjar betri tölur um það. Það er mikilvægt að þingmenn átti sig líka á því hver uppistaðan í þessu. Þeir sem eru að fljúga og nýta þessa þjónustu, sem er gríðarlega mikilvæg, sem eru þessir alþjóðaflugvellir, greiða varaflugvallargjaldið, þeir greiða sem njóta. Það er lykilatriði líka að fólk hafi það í huga almennt í samfélaginu og síðan aftur við hv. þingmenn sem förum með málið. Það verður mjög spennandi að fá þetta mál inn í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem nokkrir af þeim hv. þingmönnum sem sitja hér í salnum sitja í. Ég vona svo sannarlega að þetta gangi vel hjá okkur og við klárum þetta mál fyrir sumarið vegna þess að við erum langt á eftir í þessu, að tryggja þá stöðu sem við myndum vilja sjá í almennu flugöryggi og þjóðaröryggismálum eins og kemur fram í öðrum hliðum þessa máls, í texta frumvarpsins. En fyrir okkur Íslendinga er þetta grundvallarmál, grundvallarhagsmunir sem þarf að tryggja. Nú er bara kominn tími til, eftir að gjaldið var lagt af fyrir 12 árum, að við endurheimtum það og klárum þessi mál sem eru okkur gríðarlega mikilvæg. — Ég fann umsögnina.