aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum fyrir árin 2023-2027.
Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta velferðarnefndar sem er reyndar bara sú sem hér stendur. Ég fagna því að ríkisstjórnin ætli að beita sér fyrir bættri geðheilsu landsmanna. Að miklu leyti er aðgerðaáætlun um geðheilbrigðismál mjög góð. Þetta er flott aðgerðaáætlun. En það skiptir svo miklu máli hvernig þetta er gert svo að raunverulegum árangri verði náð. Aðgerðaáætlunin lítur rosalega vel út á blaði og inniheldur fögur fyrirheit sem óskandi væri að gætu orðið að veruleika. Hins vegar eru það vonbrigði að áætlunin er ekki fullfjármögnuð í fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028, sem er nú til meðferðar í þinginu, miðað við kostnaðarmat hennar og áætluð útgjöld til málaflokksins. Án fjármögnunar er ljóst að mörg markmið aðgerðaáætlunarinnar munu hvorki koma til framkvæmda né skila tilætluðum árangri. Það er miður því að þetta er flott aðgerðaáætlun í orðum.
Undanfarin ár hefur verið ákall eftir umbótum í geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi, sérstaklega í kjölfar samfélagslegra áhrifa Covid-19 faraldursins. Geðheilbrigðiskerfið er flókið, óaðgengilegt og biðlistar langir. Ekki er starfrækt sólarhringsbráðamóttaka sérstaklega á sviði geðheilbrigðisþjónustu, heldur þurfa andlega veikir einstaklingar að leita á sömu yfirfullu bráðamóttöku og þau sem verða fyrir slysi eða kenna sér annarra líkamlegra meina utan hefðbundins skrifstofutíma. 30. júní 2020 voru samþykkt lög nr. 93/2020 með öllum greiddum atkvæðum á Alþingi, en frumvarpið hafði það að markmiði að fella almenna sálfræðiþjónustu og önnur klínísk viðtalsúrræði undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands og að sú þjónusta yrði þannig veitt á sömu forsendum og önnur heilbrigðisþjónusta. Verkefnið hefur samt enn ekki verið fjármagnað að fullu. Á sama tíma og heilsugæslur landsins eru að bugast undan álagi og biðlistar eftir einföldu viðtali hjá heimilislækni eru margir mánuðir er ætlast til þess að fagaðilar á heilsugæslunum létti álagið á geðheilbrigðisþjónustu sem ekki fæst hjá sálfræðingum eða geðlæknum. Geðdeildir Landspítala og BUGL anna ekki álagi. Afleiðingarnar geta verið allt frá lakari lífsgæðum einstaklinga og yfir í þær alvarlegustu þegar fólk sér enga aðra leið færa en að taka eigið líf. Því er um að ræða grafalvarlegt mál sem er mjög brýnt að leysa sem fyrst til hagsbóta fyrir fólkið í landinu.
Það er algjörlega ljóst og það var margvarað við því að aðgerðir stjórnvalda í Covid-faraldrinum og faraldurinn sjálfur myndi hafa þær afleiðingar að það yrði aukin þörf á geðheilbrigðisþjónustu í landinu. Þetta er ekkert ólíkt því sem við sáum gerast eftir hrunið. Við sáum að það var gríðarleg aukning á geðheilbrigðisvanda, heilsubresti og öðrum vandamálum í samfélaginu. Við eigum að vera búin að læra þetta og núna ættum við að vera að setja miklu, miklu meira fjármagn í að grípa fólk áður en vandinn verður orðinn of erfiður. Við erum ekki að gera það með þessari aðgerðaáætlun. Við erum ofboðslega mikið að skoða og kanna og stilla öllu upp til að gera eitthvað mögulega einhvern tímann seinna. Mesta fjármagnið er að koma á næsta kjörtímabili. Það er of seint, forseti. Það er of seint og það er ein af ástæðunum fyrir því að ég sá mér ekki fært að vera með á nefndaráliti meiri hlutans þótt ég sjái það alveg að ætlunin er góð og stefnan er góð og eins og hv. framsögumaður málsins segir, hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, þá er þegar hafin vinna í ráðuneytinu, fullt af góðri vinnu. Ég tek undir að það er fagnaðarefni.
Ég held áfram með nefndarálitið. Hugmyndafræði batamiðaðrar nálgunar byggist á mikilvægi utanaðkomandi þátta á geðheilsu einstaklinga, hvernig andleg heilsa mótast af streitu og áföllum. Það tengist beint inn í það sem ég var að tala um. Þegar við göngum í gegnum krísutímabil eins og hrunið var, eins og Covid var, þá hefur það gríðarleg áhrif á andlega heilsu sem mótast af streitu og áföllum og við eigum að vita þetta, við eigum að kunna þetta. Við eigum að tryggja það að heilbrigðiskerfið okkar sé burðugt til þess að aðstoða einstaklinga og grípa þá snemma áður en vandinn verður orðinn of stór því þá verður allt miklu erfiðara og miklu dýrara og tímafrekara. Þessi batamiðaða nálgun er ólík ríkjandi nálgun í íslenska heilbrigðiskerfinu sem er að sjúkdómsvæða andleg veikindi með áherslu á lyfjanotkun. Batamiðuð nálgun snýst um að valdefla einstaklinginn, sníða meðferðina að honum en ekki öfugt og leyfa honum að ráða för. Grundvallaratriði þessarar nálgunar er að einstaklingurinn velji sér sjálfur úrræði eftir því sem hentar honum, með aðstoð fagaðila sem styðja og veita ráðgjöf. Andlegar áskoranir geta verið eðlilegar afleiðingar af óeðlilegum aðstæðum, svo sem áföllum, ofbeldi, einelti, mismunun, jaðarsetningu og fleira. Í slíkum tilfellum er rót vandans ekki hjá einstaklingnum sjálfum, heldur í ytri aðstæðum, og spornar lyfjanotkun því að takmörkuðu leyti við vanlíðan eða andlegum áskorunum. Vissulega eru tilvik þar sem lyfjanotkun getur gert gagn eða jafnvel verið nauðsynleg, en það er mismunandi hvað hentar hverjum og einum og nauðsynlegt að fjölbreytt úrræði séu í boði. Því er ekki nóg að talað sé um batamiðaða nálgun heldur þarf að fylgja þeim orðum eftir í verki. Við þurfum að sjá það í hönnun og breytingu kerfisins, að það sé notendamiðað.
Geðlyfjanotkun er töluvert meiri á Íslandi en í OECD-ríkjunum. Árið 2018 notuðu 141,4 einstaklingar þunglyndislyf á hverja 1.000 íbúa. Til samanburðar var næsta land á eftir Kanada með 110 einstaklinga á hverja 1.000 íbúa. Notkunin eykst enn jafnt og þétt á Íslandi, en árið 2021 fengu 162,5 einstaklingar á hverja 1.000 íbúa afgreidd þunglyndislyf. Kannanir benda hins vegar til þess að algengi þunglyndis á Íslandi sé 3,8–4,8%, sem er sambærilegt við hin Norðurlöndin. Lyfjanotkunin er samt mun meiri. Geðheilbrigðiskerfið á Íslandi virðist því standa hallari fæti en geðheilbrigðiskerfi á Norðurlöndunum og er verr í stakk búið til þess að takast á við geðrænar áskoranir. Heilbrigðiskerfið í heild á Íslandi hefur glímt við mikla manneklu undanfarin ár og ekki síst í kjölfar Covid-19 faraldursins. Samkvæmt greinargerð með tillögu heilbrigðisráðherra um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum kemur fram að hlutfallslega er minna fé varið í geðheilbrigðismál á Íslandi en í nágrannalöndunum. Það gefur auga leið að þegar mannauð skortir þá eru fá önnur úrræði í boði en ávísanir lyfja. Það er nauðsynlegt að sporna við þessari þróun með hagsmuni sjúklinga að leiðarljósi. Kerfið þarf að taka mið af þörfum einstaklingsins en ekki þörfum kerfisins, annars er borin von að það skili einhverjum árangri fyrir fólkið sjálft.
Mannekla leiðir til skorts á aðgengi að þjónustu, en flest sem þurft hafa að leita á heilsugæslu undanfarin ár hafa rekið sig á langa biðlista. Við slíkar aðstæður er tilhneiging til að sinna aðeins þeim sem glíma við hvað bráðastan vanda og andleg veikindi eru neðarlega á forgangslistanum. Þetta er vandi sem vindur upp á sig, því ef ekki er hægt að tækla andleg veikindi á byrjunarstigi er hætta á að þau versni, sjúklingum fjölgi og fjöldi þeirra sem glíma við erfiðari veikindi fari hækkandi. Þegar öllu er á botninn hvolft er því í raun verið að fresta vandamálunum til síðari tíma, sem eykur enn á kostnað og verður þá enn erfiðara að leysa þann vanda sem við stöndum frammi fyrir. Því er nauðsynlegt að efla aðgengi notenda að þjónustu þegar hennar er þörf.
Þegar ég tala um kostnað eins og er vaninn hér í þessum þingsal, við erum alltaf að ræða kostnaðinn, þá er ég ekkert minna að tala um kostnaðinn fyrir einstaklinginn, þ.e. heilbrigðiskostnaðinn, heilsukostnaðinn sem einstaklingurinn verður fyrir. Við erum að hafa neikvæð áhrif á lífsgæði og velsæld fólks til framtíðar með því að taka ekki betur á þessum vanda.
Þrátt fyrir mikla umræðu undanfarin ár um manneklu í heilbrigðiskerfinu er aðeins að finna eitt markmið í aðgerðaáætluninni um fjölgun starfsfólks og það er að fjármagna kandídatsár sálfræðinga frá árinu 2026, eftir þrjú ár. Þrjú ár, forseti. Hvernig mæta eigi auknum kröfum um aukið aðgengi að þjónustu, stærri geðteymi og batamiðaða nálgun er ráðgáta ef mönnun er ekki tryggð. 1. minni hluti, sú sem hér stendur, hefur af þessu töluverðar áhyggjur, en reynslan sýnir að áætlunum þessarar ríkisstjórnar í geðheilbrigðismálum fylgir ekki alltaf fjármagn svo þær geti komið til framkvæmda. Má þá t.d. nefna niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, sem ég talaði um áður, sem enn er ekki fullfjármögnuð, og aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum. Fjórum árum eftir að sú síðarnefnda var lögð fram var enn stærstur hluti hennar í biðstöðu eða ekki enn kominn til framkvæmda. Telur embætti landlæknis brýna þörf á að tryggja aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum fulla fjármögnun.
Ég vil líka vekja athygli á því að ekki virðist gert ráð fyrir fullri fjármögnun aðgerðaáætlunar í geðheilbrigðismálum í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028 þrátt fyrir að ítarlegt kostnaðarmat liggi fyrir. Sem dæmi má nefna að samkvæmt kostnaðarmati aðgerðaáætlunar í geðheilbrigðismálum er gert ráð fyrir 150 millj. kr. árið 2026 í lið 4.A.3, um eflingu gagnreyndrar heilbrigðisþjónustu í nærumhverfi vegna vægs til miðlungs alvarlegs geðræns vanda, og 360 millj. kr. árin 2027 og 2028. Í umsögn embættis landlæknis er enn fremur bent á að tryggja þurfi embættinu nægilegt fjármagn til að geta sinnt eftirlitshlutverki sínu með geðheilbrigðisþjónustu. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028 endurspeglar ekki þá kostnaðarþörf, en það á aðeins að veita 100 millj. kr. í geðheilbrigðisstefnu innan heilsugæslunnar árin 2024 og 2025 og ekkert fjármagn er eyrnamerkt fyrir árin 2026–2028. Auðvitað stenst þetta ekki, forseti, að hér sé verið að leggja fram og samþykkja aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum með kostnaðarmati sem endurspeglast ekki í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fjögurra ára.
Forseti. Í lokin þá langar mig til að segja að félagslegir þættir og lífsaðstæður hafa veruleg áhrif á geðheilbrigði. Á þetta hefur verið bent af embætti landlæknis, samtökum notenda og fleiri sérfræðingum á þessu sviði. Vandamálin byrja í mörgum tilvikum þegar við fyrstu skref lífsins. Mörg hafa ekki tækifæri á streitulausri meðgöngu og ekki tíma til að móta djúp tengsl við börnin sín, hvað þá við aðra fjölskyldumeðlimi eða vini. Hraðinn í samfélaginu verður til þess að tíma og tækifæri skortir til sjálfsskoðunar og sjálfsræktar, erfitt reynist fyrir almenning og sérfræðinga að kynna sér flókin mál og þá er tilhneiging til að sækja í skyndilausnir. Læknar hafa ekki tíma til að kynnast skjólstæðingum sínum né áfallasögu þeirra. Vegna manneklu innan heilbrigðiskerfisins, álags og tímaskorts verður nánast ómögulegt að ráðast að rót vandans og er þannig frekar leitað til lyfjamiðaðra skyndilausna. Í því samhengi er kannski ekki skrítið að fólk sæki í skyndilausnir alls ótengdar heilbrigðiskerfinu, vímuefni af ýmsu tagi, til að deyfa erfiðleikana þegar engin önnur lausn er í sjónmáli.
Orsakir andlegra áskorana eru oft vegna utanaðkomandi þátta og það þarf batamiðaða samfélagslega nálgun, virkari forvarnir, aðgerðir gegn fordómum og jaðarsetningu, bæði innan og utan kerfis, og tryggja að grunnþarfir íbúa í landinu séu uppfylltar. Til að tækla þessi atriði þarf grunnþjónusta að vera til staðar og öflugt upplýsingaflæði til almennings, á tungumáli sem notendur skilja, um hvar megi sækja þjónustuna og tryggja aðgengi að henni. Það þarf að vinna að streitulausara samfélagi, að fólk geti lifað af laununum sínum og hafi meiri frítíma fyrir samveru með fjölskyldu og vinum og til að sinna hugðarefnum. Vinnumarkað og hagkerfi þarf að aðlaga að þörfum fólksins í landinu, að þörfum barna, en ekki öfugt. Félagsmál og heilbrigðismál eru tvær hliðar á sama peningi. Við náum ekki utan um þær áskoranir sem bíða okkar sem samfélag á meðan þessir tveir málaflokkar vinna ekki í takt. Að taka þessa málaflokka í sundur eins og nú er gert rímar ekki við nútímaþekkingu og nauðsynlega nálgun til að tryggja heilbrigði þjóðar til framtíðar.
Forseti. Alveg í lokin langar mig að mæla einnig fyrir breytingartillögu sem er lögð fram af mér ásamt hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, en hún hljóðar svo:
„Aðgerð 2.B.1 orðist svo: Að sérnám heilbrigðisstétta í geðheilbrigðisfræðum verði fullfjármagnað án tafar.“
Það þýðir að í staðinn fyrir að bíða í þrjú ár eftir því að kandídatsár sálfræðinga verði fullfjármagnað verði það bara gert strax eins og gert var ráð fyrir í reglugerð sem er í ráðuneytinu og hefur verið þar síðan 2013. Ég vona svo innilega að það verði stuðningur fyrir breytingartillögunni í þessum sal þegar að því kemur að greiða atkvæði um málið.
