búvörulög.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 565, máli nr. 505. Um er að ræða frumvarp þar sem mælt er fyrir um heimild til handa fyrirtækjum í eigu eða undir meirihlutastjórn frumframleiðenda, bænda, að eiga með sér samstarf um afmarkaða þætti líkt og tíðkast í nágrannalöndum. Frumvarpið er samið í matvælaráðuneytinu.
Hinn 1. júní 2023 var þingsályktun um landbúnaðarstefnu fyrir Ísland til ársins 2040 samþykkt á Alþingi, sbr. ályktun 21/153, og í lið 6.2 í stefnunni er sérstaklega tekið fram að tryggt verði með löggjöf að innlendir framleiðendur hafi ekki lakara svigrúm til hagræðingar og samstarfs en framleiðendur í nágrannalöndum þar sem starfað er samkvæmt EES-löggjöf.
Undanfarin misseri hefur verið bent á að svigrúm frumframleiðanda hér til samstarfs er ólíkt því umhverfi sem ríkir um slíkt í nágrannalöndunum. Þetta kemur m.a. fram í skýrslu Lagastofnunar HÍ frá árinu 2020. Þá hafa samtök í atvinnulífinu óskað eftir því að afurðastöðvar í slátrun sauðfjár og stórgripa og kjötvinnslu fái undanþágu frá ákvæðum samkeppnislaga til samruna, aukins samstarfs og verkaskiptingar. Hafa samtökin lagt áherslu á að með þessu megi jafna stöðu bænda á svipaðan hátt og gerist erlendis.
Frumvarpið sem nú er lagt fram heimilar fyrirtækjum í eigu eða undir meirihlutastjórn frumframleiðanda að eiga með sér samstarf um afmarkaða þætti líkt og tíðkast í nágrannalöndum. Þá getur félag talist til framleiðendafélags ef frumframleiðendur ráða að lágmarki yfir 51% atkvæða í félaginu. Einkum er horft til reglna ESB á þessu sviði. Með því er stefnt að því að styrkja stöðu framleiðenda búvara og skapa tækifæri til aukinnar samvinnu og verðmætasköpunar. Stefnt er að því að innlendir framleiðendur hafi ekki lakara svigrúm til hagræðingar en tíðkast í nágrannalöndum okkar eins og fram kemur í áðurnefndri landbúnaðarstefnu.
Við vinnslu frumvarpsins var aflað upplýsinga frá Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi til að fá gleggri mynd af því hvernig nágrannalönd okkar framfylgja framangreindu regluverki ESB. Áður hefur verið aflað upplýsinga frá Noregi en umrætt regluverk gildir ekki þar í landi þar sem Noregur stendur utan ESB. Í Noregi gilda þó einnig ákveðnar undanþágur fyrir landbúnað gagnvart samkeppnislögum en þær reglur sem gilda innan ESB þykja falla betur að fyrirkomulaginu hér á landi og þar af leiðandi er lagt til að horft verði til þeirra. Í Svíþjóð eru þrjú starfandi framleiðendafélög, öll í garðyrkju og ávaxtarækt. Í Danmörku eru tvö framleiðendafélög starfandi og einnig í garðyrkju og ávaxtarækt. Ítarlegri kröfur eru gerðar til framleiðendafélaga í garðyrkju og ávaxtarækt í reglum ESB, m.a. vegna þess að þau eiga kost á styrkjum til starfsemi sinnar sem félögum í öðrum greinum bjóðast ekki. Í Finnlandi eru flest framleiðendafélög af þeim þremur löndum Norðurlanda sem eru aðildarríki ESB, alls 11 talsins, og þau starfa jafnframt í fleiri greinum en í Danmörku og Svíþjóð, þ.e. í garðyrkju, mjólkurframleiðslu, kornrækt, eggjaframleiðslu, sauðfjárrækt og kartöflurækt.
Í frumvarpinu er lagt til að hér á landi verði horft til þess fyrirkomulags sem gildir í Finnlandi og að til framleiðendafélaga teljist félög sem eru í eigu eða undir stjórn frumframleiðenda, þ.e. fyrsta framleiðanda búvöru. Sé hluti félags í eigu eða undir stjórn óskyldra aðila geti félag engu að síður talist til félags frumframleiðenda, enda ráði frumframleiðendur að lágmarki yfir 51% atkvæða í félaginu og eðlileg takmörk verði reist við ávöxtunarkröfu hlutafjár eða stofnfjár óskyldra aðila. Um þetta þurfa þá að vera ákvæði í samþykktum viðkomandi félags. Sama gildir um samtök slíkra félaga sem hugsanlegt er að verði til.
Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að matvælaráðuneytið muni sjálft annast skráningu framleiðendafélaga hér á landi. Gerð er tillaga um að nánari skilyrði um m.a. ákvarðanatöku, lágmarksfjölda félaga, félagsaðild, skyldur framleiðenda gagnvart félagi og að upplýsingagjöf verði sett með reglugerð.
Meginmarkmið frumvarpsins er að stuðla að hagfelldari starfsskilyrðum í landbúnaði og stefnt er að því að styrkja stöðu framleiðenda búvara og skapa tækifæri til aukinnar samvinnu og verðmætasköpunar. Styrking á stöðu bænda, þ.e. frumframleiðanda, í virðiskeðjunni þykir líkleg til að leiða til breyttrar dreifingar á afkomu og sanngjarnari skiptingu hennar innan virðiskeðjunnar. Með því er stutt við framleiðslu heilnæmra matvæla sem er til hagsbóta fyrir neytendur. Eins og umræða síðustu ára og áratuga bendir til er afkoma bænda af framleiðslu matvæla ekki til marks um valdastöðu innan virðiskeðjunnar, svo vægt sé til orða tekið. Innlendar afurðastöðvar eru að nokkru eða verulegu leyti í eigu bænda þótt það sé sannarlega misjafnt eftir fyrirtækjum en ekki er hægt að fullyrða um að þær uppfylli þau skilyrði sem þetta frumvarp felur í sér án breytinga. Í einhverjum tilvikum kann að þurfa að endurskipuleggja þær til að uppfylla þau skilyrði sem lögð eru til í frumvarpinu, ekki síst til að tryggja að þær séu undir stjórn frumframleiðenda, þ.e. bænda.
Virðulegur forseti. Ég tel mikilvægt að heimildir bænda á Íslandi til samstarfs og samvinnu í afurðasölumálum sé formfestar og að þær heimildir séu ekki lakari en tíðkast í nágrannalöndum okkar. Ég hef ekki þá trú á markaðsöflunum að treysta þeim til að skipuleggja virðiskeðju matvæla á hátt sem tryggir bændum réttláta afkomu. Raunar tel ég að sú staða sem hefur verið uppi um áratugaskeið, að laun bænda hafa dregist aftur úr miðað við aðrar stéttir, sé eitt af þeim sönnunargögnum þess efnis að ekki sé rétt skipt. Fyrir því eru auðvitað ýmsar ástæður og engar töfralausnir til. En þetta er skref, þetta er eitt af mörgum skrefum. Þetta er bútur í þessari heildarmynd því að núverandi staða er sannarlega óásættanleg. Með þessu frumvarpi sem hér er mælt fyrir hef ég þá trú að við getum skapað skilyrði fyrir bændur til að nýta samstöðu og samvinnu til að bæta sinn hlut, ekki á kostnað neytenda eða á kostnað neins yfir höfuð heldur til að rétta sinn hlut.
Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar sem fylgir frumvarpinu þar sem finna má ítarlega umfjöllun um efni þess.
Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umræðu og hv. atvinnuveganefndar.
