154. löggjafarþing — 75. fundur,  20. feb. 2024.

mat á endurskoðun laga um Menntasjóð námsmanna.

577. mál
[16:05]
Horfa

Tómas A. Tómasson (Flf):

Virðulegi forseti. Menntakerfið er ein af grunnundirstöðum samfélagsins og þar spilar námslánakerfið stórt hlutverk. Námslán hafa gert fjölda fólks kleift að öðlast menntun sem ella hefði þurft að hverfa frá námi og halda út á vinnumarkaðinn. Óumdeilt er að aukinn aðgangur að menntun án tillits til efnahags dregur úr stéttskiptingu og eykur verðmætasköpun í samfélaginu en námslánakerfið er langt frá því að vera fullkomið. Námslán eru háð ýmsum skilyrðum og lítið þarf að fara úrskeiðis til þess að námsmenn missi bróðurpart framfærslu sinnar.

Ég tel að ein helsta hindrun í vegi námsmanna sem þurfa að treysta á framfærslulán frá Menntasjóði séu reglur um skerðingar á framfærslu vegna tekna. Hafi námsmaður tekjur umfram frítekjumörk skerðist framfærsla frá Menntasjóði verulega. Það er sérstaklega íþyngjandi í ljósi þess að framfærsla Menntasjóðs dugar almennt ekki ein og sér til að greiða fyrir fæði, klæði og húsnæði. Einhleypur nemandi sem býr á stúdentagörðum getur fengið framfærslulán að fjárhæð 237.220 kr. á mánuði miðað við framfærslu í níu mánuði á ári en þarf að greiða 128.945 kr. í leigu fyrir stúdentaíbúð hjá stúdentagörðum. Mismunurinn er 108.275 kr. og dugar skammt til framfærslu. Frítekjumark framfærslulána Menntasjóðs er aðeins 1.622.000 kr. á ári. Ef námsmaður er í fullri vinnu í þrjá mánuði á hverju sumri með 407.000 kr. í mánaðarlaun þá er svigrúmið til frekari tekjuöflunar yfir námsveturinn lítið sem ekkert eða tæpar 45.000 kr. á mánuði uns tekjur byrja að hafa áhrif á framfærslu hjá Menntasjóði. Þær launatekjur sem námsmaður hefur umfram frítekjumarkið skila sáralitlu, enda skerða þær framfærslulán um 45% auk þess að greiða þarf af þeim tekjuskatt eftir að persónuafsláttur er fullnýttur.

Það er erfitt að skilja hver rökin eru fyrir því að skerða svo verulega námslán vegna tekna námsmanna. Varla er það svo að atvinnuþátttaka námsmanna sé samfélaginu skaðleg. Þvert á móti skapa þeir verðmæti með vinnu sinni. Ef gengið er út frá því að menntun sé samfélagslega arðbær fjárfesting þá á að sjá til þess að menntun sé öllum aðgengileg án tillits til efnahags, svo að verulegar tekjuskerðingar, þegar grunnframfærslan er jafn lítil og raun ber vitni, fela í sér mismunun á grundvelli efnahags. Nám á að vera öllum aðgengilegt en ekki aðeins þeim sem geta treyst á fjárhagslegan stuðning frá fjölskyldu sinni. Ef ekki er gripið í taumana er hættan sú að menntun verði brátt aðeins fyrir börn hinna efnameiri.

Þá er það mikilvægur þáttur í menntun margra að læra af vinnu. Nemendur sækja gjarnan um störf sem tengjast námi þeirra í þeim tilgangi að auka við reynslu og þekkingu á viðkomandi sviði. Samfélagið á að taka slíku frumkvæði fagnandi. Eins og kerfið er uppbyggt í dag er lítill fjárhagslegur ávinningur af starfsnámi. Afleiðingarnar eru þær að fyrirtæki og stofnanir hafa tekið upp á því að bjóða námsmönnum launalaust starfsnám. Námsmönnum er því ekki aðeins ætlað að lifa undir fátæktarmörkum heldur eiga þeir einnig að vinna samhliða námi sínu launalaust. Þetta er hættuleg þróun. Það á að verðlauna námsmenn fyrir dugnað í stað þess að refsa þeim. Það er nauðsynlegt að draga úr tekjuskerðingum og gefa nemendum færi á að spreyta sig á vinnumarkaði og leyfa þeim að njóta góðs af. Það mun ekki hafa neikvæð áhrif á ríkissjóð að draga úr tekjuskerðingum námsmanna. Framfærslulán til nemenda eru fjárfesting sem skilar miklum samfélagslegum ábata. Þau eru á endanum greidd til baka og verðmætasköpun í samfélaginu verður meiri eftir því sem menntun eykst.

Og nú vil ég segja eitt: Það er enginn skilningur eins slæmur og misskilningur. Það er einhver misskilningur að halda því fram að það að leyfa námsmönnum að vinna ótakmarkað með námi þrátt fyrir að þeir séu á námslánum hafi einhver áhrif á getu lánasjóðsins til að lána meira eða minna eða hafi áhrif á tekjur ríkissjóðs, nema til hins betra því að nemendur sem vinna borga skatta og öllum líður betur.

Og nú vil ég segja ykkur eitt: Sá sem hér stendur er lærður matreiðslumaður með meistararéttindi, en ég fór til Ameríku á sínum tíma í háskóla og lærði hótel- og veitingarekstur. Ég vann allan tímann með mínu námi, ég kláraði á réttum tíma og ég verð að halda því fram hér og nú að ég lærði jafn mikið eða meira af því að vinna með náminu. Ég verð að viðurkenna að ég er mjög stoltur af því að ég fékk ekkert sérstaklega háar einkunnir, ég rétt rúmlega náði, en það nýttist mér alveg rosalega vel að hafa unnið með náminu. Þess vegna segi ég: Leyfið námsmönnum að vinna ótakmarkað með sínu námi ef þeir svo vilja. Breytið síðan lánasjóðnum bara eftir ykkar eigin þörfum en takið þetta algjörlega út fyrir sviga. Góðar stundir.