utanríkis- og alþjóðamál 2023.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirgripsmikla skýrslu, starfsmönnum ráðuneytisins líka og henni fyrir að fylgja skýrslunni úr hlaði. Ráðherra dró réttilega upp mynd af alvarlegri stöðu heimsmála. Hún nefnir styrjaldir og ógnarástand víða í heiminum, aukna skautun og ógnir sem steðja að lýðræðinu. En hún ræddi einnig mikilvæg verkefni og jákvæð skref Íslendinga í þróunarsamvinnu, auk þess að lyfta mikilvægi fjölþjóðlegrar samvinnu og frjálsra viðskipta. Ég ætla að stikla á örfáum mikilvægum atriðum.
Líkt og ráðherrann nefndi geisar skálmöld í Súdan, Haítí, í Mjanmar, en ég ætla að staldra aðeins við tvö svæði án þess þó að gera lítið úr hörmungum annars staðar; annars vegar ósvífið innrásarstríð Rússa í Úkraínu og hins vegar hryllinginn sem á sér stað núna á Gaza. Stríðið í Úkraínu snertir okkur Íslendinga auðvitað mikið. Þar er um að ræða innrás í fullvalda ríki í Evrópu, beinlínis í bakgarði nokkurra vinaþjóða okkar. Fyrir litla sjálfstæða þjóð eins og Ísland er auðvitað mikið í húfi að slíkt verði alls ekki liðið. Þess vegna stöndum við einörð með bandalagsþjóðum okkar að baki úkraínsku þjóðinni.
Það var því mjög mikilvægt skref þegar Alþingi samþykkti nú nýlega ályktun um langtímastuðning við Úkraínu en í henni felst: 1. Að stuðla að öflugu tvíhliða samstarf ríkjanna. 2. Virk þátttaka í alþjóðlegu samstarfi sem styður sjálfstæða, fullvalda, lýðræðislega Úkraínu í samræmi við vilja íbúanna og friðarferli forsetans. 3. Stuðningur við varnarbaráttu Úkraínu. 4. Mannúðaraðstoð og vernd við íbúa Úkraínu. Og að lokum viðhald grunnþjónustu og efnahags Úkraínu á meðan á átökunum stendur og endurreisn og uppbygging eftir að þeim lýkur, gríðarlega stórt verkefni.
Það hafa heyrst raddir jafnvel hér inni að aðkoma okkar og annarra ríkja eigi fyrst og fremst að felast í að koma á friðarviðræðum milli Rússa og Úkraínumanna, jafnvel á þessum tímapunkti. Mín afstaða í þessu er mjög skýr: Við eigum að virða afstöðu Úkraínumanna sjálfra til slíkra hugmynda. Þeir útiloka friðarviðræður á öðrum forsendum en m.a. þeim að þeir endurheimti allt sitt land og að Rússar leggi niður vopn og komi sér heim til sín. Hvaða fordæmi fælist líka í annarri nálgun, að öflugt herveldi kæmist upp með að brjóta alþjóðasamninga og ráðast inn í nágrannaríki sitt með eyðileggingu og mannfalli og vera svo verðlaunað með auknu landsvæði? Hverjir gætu þá orðið næst fyrir barðinu á Rússum? Pólland, Litáen, Lettland eða Eistland eða jafnvel Norðurlandaþjóðirnar, Finnland og Noregur? Allt eru þetta ríki sem eiga landamæri að Rússlandi.
Ef þetta yrði fordæmið þá spyr maður sig: Hver væri staða Íslands ef á okkur yrði ráðist? Það er nefnilega mjög mikilvægt að huga að því að þegar ný lína er dregin í sandinn er afskaplega erfitt að færa hana til baka. Íslenska þjóðin hefur líka í langflestum könnunum frá því að stríðið hófst mælst meðal þeirra þjóða sem veita og sýna Úkraínu mestan stuðning og við eigum að láta það vera vegvísi Alþingis og ríkisstjórnar.
Frú forseti. Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar styður einnig málstað palestínsku þjóðarinnar. Við horfum hins vegar máttvana á eitt öflugasta herveldi heims mylja Gaza-svæðið undir sig og drepa heilu fjölskyldurnar með köldu blóði í viðleitni til að útrýma hryðjuverkasamtökum Hamas. Vissulega ber að fordæma viðbjóðslega hryðjuverkaárás Hamas-samtakanna 7. október 2023 og Ísrael á rétt á að verja sig og borgara sína. En Ísrael ber að fara að alþjóðalögum. Hernaður Ísraelshers síðustu sjö mánuði hefur verið svo yfirgengilega kaldrifjaður að það er ekkert annað en hneisa að alþjóðasamfélagið hafi ekki beitt sér með enn sterkari hætti. Nálægt 35.000 manns, ekki síst konur og börn, hafa verið myrt síðustu sjö mánuði. Þetta er u.þ.b. íbúatala Kópavogs. Þarna hefur mér þótt vanta afdráttarlausari skilaboð frá ríkisstjórninni.
Í skýrslunni er vissulega gerð grein fyrir aðkomu Íslands að deilunni, en hvernig ætli almenningur líti nú á þetta og hverju ætli almenningur muni eftir varðandi afstöðu ríkisstjórnarinnar? Jú, í fyrsta lagi að Alþingi þurfti með ályktun að skýra afstöðu ríkisstjórnarinnar, ályktun sem fordæmdi hryðjuverk Hamas, ólöglegar aðgerðir Ísraels á Gaza og krafðist tafarlauss vopnahlés. Alþingi sá sig knúið til að samþykkja hana eftir að fyrrverandi utanríkisráðherra hafði staðið fyrir hjásetu landsins um skýra ályktun hjá allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna.
Í öðru lagi man fólk líklega þegar þáverandi utanríkisráðherra og núverandi hæstv. forsætisráðherra, án ráðgjafar við þing eða ríkisstjórn, frysti greiðslur til UNRWA, flóttamannahjálpar Palestínumanna, vegna ásakana um að 12 af 30.000 starfsmönnum samtakanna hafi átt beinan eða óbeinan þátt í hryðjuverkum Hamas í október síðastliðnum. Þessi skilaboð sendi ráðherrann umheiminum frá Íslandi á sama tíma og fréttir bárust af því að íbúar Gaza væru á barmi hungursneyðar. Í þriðja lagi man þjóðin eflaust eftir því hvað ríkisstjórnin dró lappirnar við að aðstoða við komu ríflega 100 manns út af Gaza-svæðinu og hingað heim, einstaklinga sem höfðu á þeim tíma fengið heimild frá Útlendingastofnun til fjölskyldusameiningar. Þáverandi forsætisráðherra útskýrði það einkum með því að verkefnið væri svo óheyrilega flókið. Sú skýring féll þó um sjálfa sig þegar óbreyttar íslenskar konur tóku málin í sínar hendur og þá fór loks að rofa til. Í fjórða lagi man þjóðin örugglega eftir því þegar núverandi hæstv. forsætisráðherra og þáverandi utanríkisráðherra gerði sig og þjóðina að athlægi í Noregi andspænis heimspressunni þegar hann svaraði blaðamanni af hroka, firringu og yfirlæti um árás Ísraelsmanna á flóttamannabúðir.
Í fimmta lagi minnist fólks þess sennilega daglega hvað viðbrögð íslensku ríkisstjórnarinnar eru máttlaus og þögnin og fálætið yfirþyrmandi vegna þessara hryllingsatburða sem eiga sér stað þarna. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort við eigum virkilega ekki von á að heyra sterkari rödd á næstunni og hvernig sá tónn verður, og ekki bara vísa í lokaða fundi eða ályktanir eða atkvæðaskýringar. Við skulum nefnilega muna það að einmitt sem friðsöm og vopnlaus smáþjóð getum við sagt hlutina skýrt og hreint út. Það getur verið flóknara fyrir stórþjóðirnar sem hafa meira eða minna vélað með jörðina í hundruð ára.
Það væri gott að fá svör við þessu því að okkur rennur blóðið til skyldunnar að beita okkur fyrir friði á þessu svæði. Með framförum í tækni, viðskiptum og upplýsingabyltingunni hefur heimurinn á einhvern hátt skroppið saman. Allir jarðarbúar eru samhangandi heild og atburðir á einum stað hafa áhrif á aðra til góðs eða ills. Svo er það auðvitað blessað siðvitið sem við treystum líka á.
Það er heldur ekki hægt að horfa fram hjá aðkomu Íslendinga að stofnun Ísraelsríkis árið 1947. Það var fulltrúi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum sem var framsögumaður að tillögunni á allsherjarþinginu. Þá var Ísland fyrst Vesturlanda til að viðurkenna sjálfstæði Palestínu þegar Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu Össurar Skarphéðinssonar, þáverandi utanríkisráðherra, árið 2011. Smáríkið Ísland hefur því verið virkur þátttakandi á alþjóðasviðinu þegar kemur að málefnum Ísraels og Palestínu og ábyrgð okkar er bæði pólitísk og siðferðileg.
Frú forseti. Íslandi hefur alltaf farnast best þegar við eigum í miklum samskiptum og frjálsum viðskiptum við aðrar þjóðir. Ég er sammála hæstv. ráðherra um mikilvægi EES-samningsins en í síkvikum heimi getum við ekki hallað okkur aftur og lygnt aftur augum og haldið að hlutir séu endanlega í höfn þegar búið er að skrifa undir samning. Það eru blikur á lofti og það eru að verða breytingar á heimsskipaninni og allt þetta kallar á endurmat á stöðu okkar í fjölþjóðlegu samstarfi, hvort heldur sem um er að ræða samstarf við Norðurlöndin, Evrópusambandið, NATO eða aðra. Ég giska á að slíkt mat hvetji fremur til aukins samstarfs við líkt hugsandi þjóðir en hitt. Eftir inngöngu Finna og Svía í NATO eru Ísland og Noregur t.d. einu Norðurlöndin sem eru ekki bæði í NATO og ESB. Og þó að NATO verði áfram meginbrjóstvörn okkar þegar kemur að vörnum er kæruleysi að horfa fram hjá því að ESB er að styrkja varnargetu sína gagnvart ýmsum fjölþáttaógnum sem kannski eru síður á forgangslista NATO.
Frú forseti. Umræða um varnar- og öryggismál verður eðlilega fyrirferðarmeiri á óvissutímum og það eru sífellt fleiri sem þora að tala um það að við þurfum að verja meira fjármagni til öryggis- og varnarmála. Hæstv. ráðherra bendir réttilega á að það höfum við gert á síðustu árum. En það skiptir líka höfuðmáli hvernig þeim fjármunum er varið og hvernig þeir nýtast sem best. Við skulum bara horfast í augu við það að áfram mun Ísland þurfa að reiða sig á NATO og tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin þegar kemur að hefðbundnum stríðsvopnum. Lega Íslands er hins vegar hnattrænt mikilvæg og okkar framlag inn í þetta samstarf er ómetanlegt fyrir bandalagið í formi mikilvægrar aðstöðu á Miðnesheiði ásamt hlutverki við samhæfingu, menntun, friðargæslu og mannúðarþjónustu. Aukin framlög okkar hafa líka skilað sér til að auka gistiríkjastuðning og styrkja varnarmálatengda starfsemi.
En við getum gyrt okkur sjálf í brók varðandi aðrar og nærtækari áskoranir. Ég nefni t.d. net- og orkuöryggi, matvælaöryggi, sæstrengi, upplýsingaóreiðu, netárásir og ýmislegt sem er stundum í daglegu máli kallað fjölþáttaógnir. Sumt af þessu er reyndar ágætlega skilgreint í samþykktri þjóðaröryggisstefnu sem við hljótum að horfa til. Það væri mikilvægt að stjórnvöld kortlegðu betur framlög til ólíkra þátta fjárlaga sem gætu fallið undir skýrar varnir vegna þess að í litlu herlausu landi er samvinna og samhæfing ólíkra stofnana innan lands lykilatriði. Það hlýtur að geta kallast falskt öryggi þegar dregið er fram hlutverk mikilvægra einstakra stofnana sem eru svo fjársveltar ár eftir ár. Ég nefni t.d. Landhelgisgæsluna og lögregluna. Nú geri ég mér grein fyrir því að sumt af þessu er ekki beint á könnu hæstv. ráðherra en engu að síður verður að skoða hlutina í breiðu samhengi og hvetja ráðherra til að ráðast í svona yfirlit.
En við höfum líka séð, allt frá því að stríð braust út í Úkraínu, að Norðurskautsráðið hefur meira og minna verið lamað þrátt fyrir að enn þá séu verkefnin mikilvæg og við horfum á sama tíma á Rússa færa sig sífellt meira upp á skaftið. Þessu hafa frændur okkar Norðmenn rækilega fundið fyrir með njósnum Rússa og kortlagningu á mikilvægum innviðum. Það bendir margt til aukinna umsvifa í norðri, einnig af hálfu Kínverja, vegna þess að nú óttast ríkin í norðri að stórt landsvæði á Svalbarða, sem gengur kaupum og sölum, sé undir smásjá þeirra. Ég minni aftur á að ef við ætlum að verja okkur verðum við að fjármagna okkar mikilvægu stofnanir.
Ég verð að hlaupa hér yfir hluta af ræðunni, ég á bara eina mínútu eftir og ætla að koma aðeins inn á þróunarsamvinnu. Við Íslendingar höfum tekið undir markmið Sameinuðu þjóðanna um 0,7% og það er ánægjulegt að sjá að í fyrsta skipti í langan tíma þá virðumst við ætla að stíga skref í þá átt og vera komin upp í 0,46% árið 2028 eða 2029. Það er fagnaðarefni og mikilvægt að Alþingi fylgi því eftir með fjárveitingum og að það sé gert og skili sér inn í áætlanir stjórnvalda. Við höfum leitast við að vinna með fátækustu þjóðum heims, ég nefni t.d. Malaví, Úganda og Síerra Leóne og ráðherra fór ágætlega yfir það hvernig við höfum beitt okkur þar. Nú vill svo til að ég er nýkominn frá Síerra Leóne ásamt hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur þar sem við kynntum okkur vinnuna þar. Það er ótrúlegur árangur sem er að nást og ber að þakka starfsfólki utanríkisþjónustunnar fyrir hversu myndarlega það stendur að verki.
En að lokum, frú forseti, þá þakka ég ráðherra aftur fyrir skýrslugjöfina og vonast til að eiga áframhaldandi gott samstarf við hana og nefndina.
