utanríkis- og alþjóðamál 2023.
Virðulegi forseti. Öryggisáskoranir Íslands eru margar, flóknar og sumar alvarlegar og við þurfum að fást við þær með viðeigandi hætti í samstarfi við vinaþjóðir okkar. Við erum að treysta varnir okkar og viðbúnað vegna nýrra ógna. Fjölþáttaógnir, netöryggi, mögulegrar árásir á grunninnviði, að grunninnviðir standi sem best af sér náttúruhamfarir, slys og umhverfisslys, jafnvel af mannavöldum, eða hryðjuverk af því tagi, fæðuöryggi og grunnviðbúnaður eins og olíubirgðir í landinu og aðrir lykilþættir aðfangakeðju sem halda grunninnviðum gangandi á átaka- eða hamfaratímum. Við lifum í mikið breyttum heimi. Við því höfum við verið að bregðast eins og með uppfærðri þjóðaröryggisstefnu og verðum að gera áfram, bæði sem fullvalda þjóð á okkar forsendum og á grundvelli sérstöðu okkar sem vopnlausrar þjóðar og eyríkis í Norður-Atlantshafi en ekki síður í samstarfi við bandalagsþjóðir okkar og þær þjóðir sem deila með okkur grunngildum og sýn á samfélag þjóðanna og standa vörð um mannréttindi, lýðræði og dómskerfið. Fáir skilja betur en við Íslendingar þýðingu þess að standa vörð um endurheimt og nýfengið fullveldi. Ísland stendur því þétt að baki Úkraínu og öðrum ríkjum, smáum sem stórum, til fullveldis, yfirráða yfir eigin landi og möguleika til að móta og ráða eigin framtíð í lýðræðissamfélagi.
Ég legg áherslu á að við horfum til mikilvægis þess að tryggja sem best aðfangakeðjur, ekki síst til að viðhalda grunninnviðum og að til staðar séu neyðarbirgðir, svo sem lyfja-, eldsneytis- og matvælabirgðir, að hér sé öflug matvælaframleiðsla og að við getum verið sjálfum okkur mest nóg um matvæli. Við verðum að tryggja fæðuöryggi okkar. Engir milliríkjasamningar eða framkvæmd þeirra mega ganga á þann rétt okkar, þar með talið EES-samningurinn. Þvert á móti eigum við að nýta okkur milliríkjaviðskipti til að tryggja þessa stöðu okkar. Við verðum að rísa upp af þeim dróma að sýna ekki meira frumkvæði í eigin lagasetningu um brýn hagsmuna- og réttindamál, svo sem í neytendavernd, náttúruvernd eða þar sem þjóðaröryggi okkar er undir, eins um óheftar fjárfestingar útlendinga í orkuinnviðum.
Þegar kemur að EES-samningnum höfum við ekki staðið okkur í neytendavernd, eins og að innleiða tilskipun 104/2014, sem hefur ekki enn formlega verið tekin upp í íslensk lög, en hún treystir betur skaðabótarétt neytenda, svo sem gagnvart meintu ólöglegu samráði skipafélaganna Eimskips og Samskipa sem hefur stórskaðað neytendur og fyrirtæki sem ekki hafa átt aðra kosti en að skipta við þau sökum yfirburðastöðu þeirra á markaði. Á þessari verkfælni í lagasetningu hafa stórfyrirtæki með ráðandi stöðu á markaði hagnast og jafnvel gengið lengra fyrir vikið á kostnað almennings í landinu. Við þurfum ekki að bíða eftir innleiðingu þessarar tilskipunar hins vegar, við getum einfaldlega gengið í að setja slík lög sjálf.
Í því sambandi er vert að nefna að EES-samningurinn hefur einmitt verið nefndur til sögunnar sem helsta hindrun þess að við getum komið við nauðsynlegum lagabreytingum til verndar neytendum til að styrkja matvælaöryggi og fæðuöryggi, að með bættum upprunamerkingum sé verið að mismuna framleiðendum matvæla í öðrum löndum þar sem matvælaeftirlit er oft á tíðum bágbornara og gæði matvæla lakari. Slík þvæla fengist aldrei staðist ef á það reyndi fyrir dómstólum sem við höfum undirgengist um þessi efni, að okkur beri að halda upplýsingum um innihald uppruna matvæla leyndum fyrir neytendum til að þóknast þeim sem telja sér hag í slíku í stað þess að standa vörð um heilsu fólks, að það geti tekið upplýsta ákvörðun um val á matvælum út frá hreinleika þeirra og uppruna, og vil ég hvetja utanríkisráðherra til að sækja skýran rétt Íslands í þessum efnum — á stjórnvöld að ganga til þess verks.
Eitt af því sem hæst stendur á síðasta ári er vel heppnaður leiðtogafundur Evrópuráðsins í Reykjavík síðastliðið vor þar sem aðildarþjóðirnar hófu á loft og endurnýjuðu heit sín um grunngildin, samþykktu tjónaskrá fyrir Úkraínu og á samþykktu vegvísi fyrir réttinn til heilnæms umhverfis; sannarlega staðfesting á stöðu Íslands og hvers við erum megnug á alþjóðavettvangi sem smáþjóð sem horft er til.
Í skýrslunni er farið yfir stöðuna á alþjóðavettvangi. Við höfum staðið þétt við bakið á Úkraínu allt frá því að blóðug innrás valdhafa í Rússlandi hófst. Nýsamþykkt stefna um langtímastuðning við Úkraínu skiptir miklu máli og þar fylgjum við fordæmi fjölda ríkja til að tryggja fyrirsjáanleika í áframhaldandi stuðningi við úkraínsku þjóðina.
Einnig er fjallað um þann skelfilega harmleik sem á sér stað fyrir botni Miðjarðarhafs, þá hræðilegu hluti sem þar hafa gerst undanfarna mánuði. Hægt væri að kveða enn fastar að orði í umfjöllun um þau fjöldamorð sem hafa verið framin undanfarnar vikur á þúsundum barna og annarra almennra borgara, harðari fordæmingu á þeirri allsherjarhernaðarárás Ísraels sem hefur verið yfirvofandi og er nú hafin gagnvart þeim hundruðum þúsunda Palestínumanna sem hafa leitað skjóls í Rafah og eiga sér engrar undankomu auðið ef sá viðbótarharmleikur sem þar er yfirvofandi verður ekki stöðvaður. Hér skiptir miklu að Ísland beiti sér í samfélagi þjóðanna fyrir friði og sjálfstæðu ríki Palestínumanna.
Vikið er í skýrslunni að skálmöldinni í Súdan, á Haítí og meðferðinni á Róhingjum í Mjanmar, ekki Afganistan eða morðöldunni sem hryðjuverkasamtökin Boko Haram standa fyrir gegn minnihlutahópum kristinna í Nígeríu og fleiri Afríkuríkjum sem lítið fer fyrir í fréttum og vestræn ríki hafa brugðist mjög takmarkað við. Ég sakna þess sérstaklega í skýrslunni að ekki sé vikið að brottflutningi heillar þjóðar með ofbeldi af hendi Asera frá heimalandi sínu, Nagorno-Karabakh, þjóðernishreinsun á 100.000 manna þjóð sem þar hafði búið í aldir með menningu sína og samfélag. Hér brást samfélag þjóðanna sem sneri sér undan. Hér stóð Ísland ekki heldur upp fyrir aðra smáþjóð. Það gerðu fulltrúar Alþingis á Evrópuráðsþinginu en viðbrögð frá íslenskum stjórnvöldum létu mestmegnis á sér standa eins og annarra. Ég vil því nota tækifærið og skora á utanríkisráðherra að taka upp stöðu þessa fólks, þjóðar sem hefur verið hrakin úr landi sínu með ofbeldi og tala fyrir því að þau fái endurheimt heimili sín, land og samfélag.
Alþjóðleg loftslagsvá er nefnd í skýrslunni en umfjöllun um hana spöruð. Rétturinn til heilnæms umhverfis hefur verið viðurkenndur sem sjálfstæð mannréttindi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í ályktun allsherjarþingsins og mannréttindaráðsins. Hann tengist þýðingarmiklum réttindum einstaklinga sem njóta m.a. verndar 2. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Til ályktana Sameinuðu þjóðanna hefur verið vísað í vinnu Evrópuráðsins og ályktun Evrópuráðsþingsins, nú síðast í yfirlýsingu leiðtogafundarins í Reykjavík í maí 2023. Í íslenskri stjórnskipan er rétturinn til heilnæms umhverfis ekki viðurkenndur sérstaklega en nýtur öðrum þræði verndunar að íslenskum rétti fyrir tilstilli mannréttindasáttmála Evrópu. Hér verður að gera betur. Með innleiðingu Árósasamningsins hefur Ísland skuldbundið sig til þess að virða markmið samningsins um að stuðla að vernd réttar einstaklinga og framtíðarkynslóða til að lifa í umhverfi sem stuðlar að heilsu og velferð þeirra. Hér er sannarlega verk að vinna fyrir ríki eins og Ísland sem vill vera í forystu og fyrirmynd á alþjóðavísu í aðgerðum gegn hamfarahlýnun og verndun vistkerfa. Hér er sannarlega verk að vinna. Nái frumvarp um þetta efni sem undirritaður hefur lagt fram á Alþingi fram að ganga eykst svigrúm einstaklinga í erfiðri sönnunarstöðu til að fá úr réttarstöðu sinni skorið og jafnframt verður aðgengi þeirra að réttarúrræðum um umhverfis- og auðlindamál betur tryggt. Tímamótaúrskurður Mannréttindadómstóls Evrópu á dögunum markar mikilvæg vatnaskil í náttúruvernd og réttindum fólks til heilnæms umhverfis. Ísland er eitt þeirra ríkja sem ekki getur skorast undan því að ráðast í mikilvægar lagabætur til að styrkja umhverfisrétt og réttinn til heilnæms umhverfis sem grundvallarmannréttindi í íslenskri löggjöf og stjórnarskrá.
Margt jákvætt er hægt að segja um þá þróunarsamvinnu sem Ísland hefur sinnt og mikilvægt að við getum byggt enn betur undir kynjajafnrétti sem aflvaka félagslegs réttlætis, framfara og velsældar í þeim löndum þar sem við sinnum þróunarsamvinnu. Ísland hefur sýnt gott fordæmi í sinni þróunarsamvinnu og hvernig við beitum okkur milliliðalaust til þeirra sem aðstoðinni er beint að í vel skilgreindum verkefnum með skýr markmið. Það gerum við og eigum að gera með uppbyggilegum hætti og af virðingu fyrir samfélagi og menningu þeirra þjóða sem við vinnum með, en um leið með mikilvægi kynjajafnréttis að leiðarljósi.
Að lokum er rétt að minna á að við finnum okkur reglulega og oft í þeirri stöðu að upp á okkur er þröngvað hlutum sem eiga ekki við hér vegna séríslenskra aðstæðna, legu landsins og smæðar þjóðarinnar; löggjöf og reglum sem ganga harðar gegn fullveldi þjóðarinnar, þrengja möguleika til eigin ákvarðanatöku sem sjálfstæðrar þjóðar í eigin landi, að við fáum skipað okkar málum sjálf. Það hlýtur því ávallt að vera eitt helsta verkefni íslenskrar utanríkisþjónustu að standa gegn frekara fullveldisframsali og verja sjálfstæði og fullveldi Íslands.
