utanríkis- og alþjóðamál 2023.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því eins og fleiri að þakka fyrir aldeilis ágæta skýrslu frá utanríkisráðuneytinu og ráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Þetta er mikilvægt plagg. Í stórum dráttum dregur það fram það sem hefur verið lögð áhersla á, hvað hefur verið gert. En síðan er náttúrlega það sem kannski stendur ekki þarna líka umhugsunarefni fyrir okkur sem og þau verkefni sem við stöndum frammi fyrir hér í þinginu til skemmri og lengri tíma. Auðvitað er það mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að í grundvallaratriðum náist sátt um alþjóðakerfið. Það eru fáar þjóðir aðrar en smáþjóðir sem hafa ríka hagsmuni af því að alþjóðakerfið, alþjóðasamskiptakerfið virki.
Hér hefur svolítið verið talað um fríverslunarsamninga, sem blessunarlega hafa tekist til að mynda við Indland. En það er ljóst að við hefðum ekki getað náð þessum samningum sjálf, ein og sér. Það liggur alveg fyrir að við þurftum að vera í samfloti annarra ríkja, ekki síst Noregs og Sviss sem höfðu þennan þunga sem þurfti til að draga fram þennan mikilvæga fríverslunarsamning sem var gerður við stórþjóð Indlands.
Síðan er hitt að ég vil taka undir það sem hér hefur verið sagt og í rauninni skila þökkum til baka til hæstv. utanríkisráðherra, að samstarfið við nefndina hefur almennt verið mjög gott. Það er fagnaðarefni — það er svolítið merkilegt líka að fylgjast með því að síðustu utanríkisráðherrar hafa allir komið frá sama flokki, Sjálfstæðisflokknum, en það hefur einfaldlega verið borin mismikil virðing fyrir þessu mikilvæga samstarfi og samtali sem þarf að vera á milli utanríkisráðherra hverju sinni og síðan hæstv. utanríkismálanefndar. Ég vil sérstaklega hrósa þessum utanríkisráðherra sem nú er fyrir þá verkferla sem hafa verið teknir upp og hún hefur sinnt af kostgæfni.
Að því sögðu þá snertir það líka þetta samstarf og samtal við utanríkismálanefnd. Í rauninni eru risaákvarðanir, prinsipp-ákvarðanir eins og það að vera hluti af vopnakaupum — þetta er viðkvæmt mál og við sem erum að ræða utanríkismál og varnarmál hverju sinni skiljum að fólk setur fram spurningar um af hverju þessi leið er farin og mér finnst hæstv. ráðherra hafa svarað því alveg ágætlega. Hins vegar hefði ég gjarnan viljað að utanríkisráðherra hefði á sínum tíma átt þetta samtal við utanríkismálanefnd. Það hefði komið í veg fyrir þá árekstra og þá tortryggni sem eðlilega vaknar við það að Ísland verði aðili að vopnakaupum, að við höfum ekki skýra ríkjandi varnarstefnu, sem hefði verið svo upplagt fyrir okkur að fara í strax og ekki síst eftir innrás Rússa í Úkraínu, að við hefðum farið svipaðar leiðir og okkar nágrannaþjóðir. Við vitum hvaða leið Svíar og Finnar fóru. Þeir gerðust aðilar að NATO. Það var þeirra skýra leið til þess að styrkja sína varnar- og öryggishagsmuni. Við erum líka að heyra það bara út frá sögunni, sögu Eystrasaltsríkja. Ég sá nýlegt viðtal bara í morgun við Landsbergis, utanríkisráðherra Lettlands, þar sem hann dró fram að þeirra öryggi fælist í aðild að Evrópusambandinu og NATO og það sama gerði Kaja Kallas, forsætisráðherra Eistlands, nú um daginn þegar þau drógu fram og sögðu að öryggi landsins væri stýrt inn í þennan farveg Evrópusambandsins og NATO.
En við höfum ekki farið í svipaða vinnu. Það hefur margt verið gert vel, það má ekki misskilja mig, en ég held að það sé þessi innbyggða feimni okkar gagnvart því að ræða varnar- og öryggismál. Við höfum sett þetta allt of sjaldan á dagskrá, við erum bara örfá hér innan þingsins sem höfum verið að ræða þetta. En ég hefði viljað sjá meiri forystu af hálfu ríkisstjórnar einmitt í þessa veru, að þessi mál hefðu verið rædd og ekki bara á lokuðum fundum þjóðaröryggisráðs, af því að ég tel að lykillinn að því að öðlast skilning á því, að almenningur öðlist skilning á því hversu mikilvægt það er að vera með puttann á púlsinum þegar kemur að vörnum og öryggi landsins sé að það verði upplýst umræða, að það verði gegnsæi í umræðunni og að fólk skilji hvert skref sem við tökum í varnar- og öryggismálum. Það er það sem við hefðum átt að gera og getum enn þá gert og mér finnst ég greina mjög jákvæða tóna í þessa veru hjá hæstv. utanríkisráðherra.
Við vorum saman á fundi mjög merkilegum fundi einmitt um NATO, 75 ára afmæli aðildar okkar að NATO, þar sem við, Ísland, vorum ein af stofnaðilum að NATO 1949, og það hefur svo sannarlega sýnt sig í gegnum söguna að okkar seta við borðið hefur haft þýðingu í stærra samhengi, en líka í okkar þjóðfélagslega samhengi. Ég get bent á landhelgisdeiluna á sínum tíma þar sem skipti máli að við gátum útskýrt okkar stöðu og hagsmunir heildarinnar voru teknir fram yfir einstaka hagsmuni eins og t.d. Breta á sínum tíma. Þannig að það skipti máli að vera þessi rödd sem er svo dýrmæt af því að við höfum miklu að miðla, hvort sem það er á sviði réttindamála, umhverfismála og alls konar sviða sem við getum miðlað áfram af þekkingu okkar og reynslu.
En við sjáum það líka að heimsmyndin hefur gjörbreyst. Við erum að sjá stríðsátökin í Evrópu, við erum að sjá aðsteðjandi ógnir eins og netárásir, árásir á mikilvæga innviði, upplýsingaóreiðu og við erum að sjá líka í ríkara mæli, sem ég tel mikla hættu fólgna í, ákveðna upplausn og einstrengingshátt og sagan sýnir það bara á millistríðsárunum milli fyrri og síðari heimsstyrjaldar hvernig stóru ríkin brugðust við eins og Bandaríkin með því að loka ríkinu. Það leiddi til efnahagslegrar kreppu. Það leiddi líka til óróa innan ríkjanna sem gat verið ákveðin ógn við öryggi landsins. Þannig að ég hef miklar áhyggjur af aukningu þess að ríkið beiti frekari tollum og efnahagsþvingunum í heimsviðskiptum. Það er hættulegt og það eru ekki síst hættulegt fyrir smáríki eins og Ísland ef stóru ríkin ætla að fara þessa leið og við erum að kljást við þau til viðbótar við stóru risana, fyrirtækjarisana sem við höfum lítið í ein og sér.
Öll þessi breytta mynd kallar að mínu mati líka á að við förum enn betur yfir málin. Við í Viðreisn höfum lagt fram þingsályktunartillögur, við vorum eini flokkurinn sem lagði fram konkret tillögur um það hvernig ætti að bregðast við breyttu umhverfi á sviði öryggis- og varnarmála eftir innrásina 24. febrúar í Úkraínu 2022. Við eigum að efla samstarfið við Bandaríkin. Við eigum að beita okkur enn frekar innan NATO, tala óhikað fyrir því, strax og færi gefst, að Úkraína verði tekin inn í NATO og vonandi sem fyrst líka inn í Evrópusambandið. Varðandi Georgíu erum við núna að sjá mótmæli þar á hverjum degi og ótta fólks við að landið verði smám saman yfirtekið af Rússum og þau skref eru tekin núna þessa dagana, sem er mikið áhyggjuefni fyrir frelsis- og lýðræðiselskandi þjóðir sem við Íslendingar teljum okkur tilheyra. Þetta er allt saman ákveðin ógn við okkur og þess vegna verðum við að beita okkur meira innan þess samstarfs sem við erum í, eins og innan NATO.
Við þurfum að ræða það hvernig Norðurlöndin geti komið að auknum varnarviðbúnaði bæði NATO en líka okkar Íslendinga. Það er líka umhugsunarefni að stjórnstöð Norðurlandaríkjanna innan NATO er ekki á sama staðnum. Annars vegar erum við Íslendingar og Norðmenn í Northfolk á meðan aðrar Norðurlandaþjóðir eru í Brunssum í Hollandi. Þetta er eitthvað sem við þurfum að velta fyrir okkur og taka alla vega samtalið um hvað er best fyrir okkur að gera, hvort við ættum allar að vera undir sem Norðurlöndin undir Northfolk eða með öðrum hætti.
Ég veit að þessar vangaveltur eru líka innan Eystrasaltsríkjanna og mig minnir að utanríkisráðherra Finna hafi bent á að hagsmunir Finna væru bæði að vera norðurslóðaríki en líka Eystrasaltsríki. Ég tel mikla hagsmuni fólgna í því að þessi svæði vinni saman ásamt Bretum þegar kemur að vörnum. Við þurfum, og þið hafið áður heyrt mig tala um það, að taka upp eða alla vega ræða varnarsamninginn, hvort það sé ekki alveg öruggt, af því að það stendur ekki í honum að Bandaríkin komi okkur til aðstoðar ef það er massíf eða meiri háttar árás á innviði okkar Íslendinga, hvað það þýðir. Hver kemur okkur til bjargar? Hvert leitum við? Ég veit að það er ýmislegt í gangi en þetta þarf að vera skýrt.
Við þurfum þessa markvissu varnarstefnu sem ég hef ítrekað nefnt hér til að við forðumst misskilning og árekstra yfir, að mínu mati, eðlilegu skrefi eins og varðandi það sem utanríkisráðherra tók í rauninni einn síns liðs varðandi vopnakaupin. Síðan þurfum við auðvitað að tryggja efnahagslega hagsmuni samhliða öryggishagsmunum.
Efnahagslegir hagsmunir Íslands. Það má segja að efnahags- og varnarsamvinna séu tvær hliðar á sama peningi og við sjáum það að núna þegar Evrópusambandið — já, já, ég mun tala um Evrópusambandið — er ekki að taka til þessara hefðbundnu varna heldur er það að fara inn á svið þegar heimsmyndin er einmitt að breytast. Evrópusambandið er að taka það meira til sín að byggja upp netþekkingu þegar kemur að netárásum. Evrópusambandið er að skoða hvernig hægt er að verja innviði, hvernig hægt er að berjast gegn upplýsingaóreiðu, sem er stór ógn við lýðræðisskipulag okkar sem teljum okkur til vestrænna lýðræðiselskandi þjóða. Þetta skiptir máli þegar við ræðum líka Evrópusambandið og aðild að Evrópusambandinu, að við tökum það inn í þetta. Það er alveg á hreinu hvaða efnahagslegu hagsmunir eru undir. Við erum að tala um jöfn tækifæri og nýjan gjaldmiðil og allt það, en við verðum líka að fá á borðið hvaða hagsmunir öryggislega séð eru til viðbótar. Þetta eru Norðmenn að ræða og ekki síst hægri menn þar að ræða sín á milli og hafa verið óhræddir við að benda á að þetta þurfi þeir að taka upp. Ég tel okkur þurfa að gera það líka.
Við verðum að leggja öll spilin á borðið, vera heiðarleg hvað það varðar, þora að beita okkur fyrir því að treysta þjóðinni fyrir næsta skrefi, sem er að taka til umræðu aðildarumsókn að Evrópusambandinu, hvort við eigum að halda henni áfram. Þegar ég tala um að leggja öll spilin á borðið þá þýðir það að við þurfum að fá að vita nákvæmlega hvað þetta þýðir út frá efnahagslegu sjónarmiði en ekki síður út frá öryggissjónarmiði landsins af því að það er frumskylda ríkisins og ríkisvaldsins að verja öryggi borgaranna. Inn á við er það að fjölga og efla lögreglu. Inn á við er það líka að efla Landhelgisgæsluna. En við verðum að sjá út á við hvað það þýðir fyrir okkur að vera ekki aðili að Evrópusambandinu þegar kemur að öryggis- og varnarumræðu á alþjóðasviðinu. Það er því miður þannig að það eru flokkar sem vilja ekki einu sinni taka upp þennan spilastokk af því að þeir eru hræddir við að öll spil verði lögð á borðið. Það er miður og það er skammsýni og við höfum ekki efni á því, ekki síst í ljósi þeirrar frumskyldu sem ríkisvaldið hefur, þ.e. að verja öryggi borgaranna.
Ég ætla að biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá af því að ég á eftir að fara yfir þróunarsamvinnuna, fara betur yfir Úkraínu og það sem hefur verið sagt um Úkraínu. Ég vil eiginlega taka strax undir með hæstv. ráðherra að mér finnst miður að skynja það á ýmsum fundum sem ég hef setið að þá er aðeins að fjölga röddunum varðandi það að það eigi bara að beita sér fyrir vopnahléi núna. Það var bara síðast í fyrradag sem ég hitti manneskjur sem sögðu: Verðum við ekki að fara að ræða betur við Rússana? — Við verðum ekkert að gera það meðan Úkraína segir nei, á meðan Úkraínu er að kalla eftir okkar samstöðu. Þannig að ég fagna því sérstaklega sem ráðherra sagði hér áðan: Við verðum að standa með Úkraínu og gera það sem þarf til að þau geti varið landið sitt af því að með því að Úkraínufólk geti varið Úkraínu þá erum við líka að verja okkur, okkar frelsi, lýðræði o.s.frv.
En ég hef áhyggjur af þessu og ég hef áhyggjur af því að þolgæðið gagnvart stríðinu minnki af því að það eru ýmsir aðrir fókuspunktar sem eru líka eðlilegir og við þurfum að taka ákveðið á í stað þess að þeir séu að draga athygli frá þessu og að fólk byrji á endanum að yppa öxlum og segja: Þetta er svo dýrt, er ekki bara best að fara einhverjar aðrar leiðir? Einhverjar aðrar leiðir en þær sem Úkraínumenn samþykkja koma ekki til greina finnst mér.
Ég á eftir að ræða ekki bara Úkraínu heldur á ég líka eftir að ræða (Forseti hringir.) ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs. Ég hefði einmitt viljað ræða tillögu okkar Viðreisnar í þá veru (Forseti hringir.) að við krefjumst vopnahlés strax, mannúðaraðstoð verði komið á hið fyrsta, við fordæmum morð á almennum borgunum (Forseti hringir.) og að öllum gíslum í haldi Hamas verði strax sleppt lausum. Þetta mun ég fara yfir í næstu ræðu.
