Seðlabanki Íslands.
Virðulegi forseti. Ég stend hér í púlti til að ræða frumvarp sem snýr að brýnu og mikilvægu máli, rekstraröryggi greiðslumiðlunar á Íslandi. Frumvarp þetta miðar að því að styrkja heimildir Seðlabanka Íslands til að auka viðnámsþrótt í greiðslumiðlun hér á landi og stuðla þannig að fjármálastöðugleika og þjóðaröryggi. Traust og örugg greiðslumiðlun er ein af grunnstoðum sterks og skilvirks kerfis og samfélags. Greiðslur eru algengasta form viðskipta einstaklinga og fyrirtækja og viðskipti eru almennt háð möguleikum á að framkvæma greiðslur. Greiðslumiðlun er því mikilvægur grunninnviður og almannagæði sem er hlutverk stjórnvalda að tryggja öryggi og viðnámsþrótt í. Á síðustu árum hefur orðið hröð þróun í átt til rafrænnar greiðslumiðlunar þar sem greiðslukort erlendra aðila gegna lykilhlutverki. Yfir 90% smágreiðslna á Íslandi fara nú um greiðslukortainnviði erlendra aðila. Þetta felur í sér umtalsverða samþjöppunaráhættu og skapar veikleika í viðnámsþrótti íslenskrar greiðslumiðlunar. Þá hefur, samhliða aukinni tæknivæðingu, netárásum fjölgað og ógnir við fjarskiptainnviði aukist vegna óróa í heiminum.
Seðlabanki Íslands hefur ítrekað vakið athygli á þessum veikleikum og brýnni þörf þess að styrkja innlenda greiðslumiðlun. Þjóðaröryggisráð hefur tekið undir þessar áhyggjur. Hér er því rík ástæða til aðgerða. Núverandi löggjöf veitir Seðlabankanum hins vegar ekki nægilega skýrar heimildir til að bregðast við þessari stöðu með fullnægjandi hætti. Frumvarpið sem hér er til umræðu miðar að því að bæta úr þessu. Með frumvarpinu er lagt til að Seðlabankanum verði veitt skýr heimild til að setja reglur um rekstraröryggi greiðslumiðlunar að fengnu samþykki fjármálastöðugleikanefndar. Nauðsynlegt er talið að reglunum sé mætt með fyrirkomulagi innviða innlendrar greiðslumiðlunar, tilhögun greiðslufyrirmæla, sannvottun, ábyrgð og uppgjöri greiðslna og aðgangi að innviðum. Einnig verði unnt að skylda innlendar lánastofnanir til þátttöku og setja gjald fyrir afnot. Þessar auknu heimildir Seðlabankans eru nauðsynlegar til þess að bankinn geti með markvissum hætti unnið að því grundvallarmarkmiði að efla og varðveita fjármálastöðugleika með tilliti til greiðslumiðlunar. Hér er verið að fjalla um mjög mikilvæga almannahagsmuni. Líkt og fram hefur komið er greiðslumiðlun ein af grunnstoðum nútímasamfélags og efnahagslífs. Ef alvarleg röskun verður á greiðslumiðlun getur það haft gríðarlega neikvæð áhrif og jafnvel sett stöðugleika fjármálakerfisins í hættu. Því er svo brýnt að tryggja viðnámsþrótt og örugga virkni greiðslumiðlunarinnar. Á tímum örra breytinga og aukinnar netógnar þurfum við að vera vel á verði. Ef áföll verða eða árásir verða gerðar á kerfi greiðslumiðlunar þurfa stjórnvöld og Seðlabankinn að hafa tæki og tól til að bregðast hratt og örugglega við.
Þjóðaröryggisráð fjallaði um ástand og horfur í þjóðaröryggismálum árið 2022 í matsskýrslu sinni um ábendingar og áhættur er snúa að þjóðaröryggi með hliðsjón af greiðslumiðlun. Í þeirri skýrslu kom m.a. fram að tryggja þurfi að til staðar sé fullnægjandi, innlend, óháð smágreiðslulausn, helst fleiri en ein, þar sem greiðslur og uppgjör fara fram með innviðum undir innlendri stjórn og sé ekki háð fjarskiptum til og frá landinu. Auk þess kemur fram að bæta þurfi yfirsýn yfir net- og fjarskiptaógnanir sem að fjármálakerfinu steðja, skýra boðleiðir ef til netárása kemur og skipuleggja viðbúnað. Í erindinu við frumvarpið kemur skýrt fram hve þýðingarmikið það er fyrir þjóðaröryggi að tryggja rekstraröryggi greiðslumiðlunar. Bendir þjóðaröryggisráð berum orðum á nauðsyn þess að styrkja innlenda greiðslumiðlun og reyna að draga úr því ástandi að greiðslumiðlun sé háð erlendum kortainnviðum.
Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að auknar heimildir Seðlabankans eru jafnframt mikilvægar til að stuðla að meiri fjölbreytni og samskiptum í greiðslumiðlun en hvort tveggja er afar þýðingarmikið fyrir viðnámsþrótt hennar.
Stefna ætti að því að hér verði raunverulegir valkostir í greiðslumiðlun sem byggjast á innlendum innviðum. Það myndi auka hagkvæmni og öryggi í greiðslumiðlun og skapa svigrúm fyrir framfarir og nýsköpun á þessu sviði. Það er því umhugsunarvert að meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar kemur með svo stórtæka breytingartillögu í nefndaráliti sínu þar sem heimild Seðlabankans til reglusetningar um gjald fyrir afnot af innviðum og mörk á gjaldtöku af hálfu greiðsluþjónustuveitanda er felld á brott. Nefndin byggir rök sín fyrir þessari breytingartillögu annars vegar á því að nú þegar sé heimild í lögum um Seðlabanka Íslands sem nær til gjaldtöku vegna greiðslumiðlunar. Hins vegar réttlætir nefndin ákvörðun sína um að fella niður heimild Seðlabankans með því að setja mörk á gjaldtöku af hálfu greiðsluþjónustuveitenda með þeim rökum að verið sé að koma til móts við athugasemdir varðandi inngrip Seðlabankans á samkeppnismarkaði.
Ég set ekki spurningarmerki við fyrri breytinguna enda er Seðlabankanum nú þegar heimilt að innheimta gjöld fyrir þjónustu sína, svo sem vegna viðskipta sem bankanum er heimilt að eiga á grundvelli laga þessara, þ.m.t. gjaldeyriskaupa og sölu inn- og útlána og viðskipta með verðbréf auk greiðslumiðlunar og rekstrar fjármálainnviða, sbr. 43. gr. laga um Seðlabanka Íslands. Það er þó áhugavert af hverju ráðuneytið lagði til þessa auknu heimild í frumvarpinu ef hún var ekki nauðsynleg, en látum það liggja á milli hluta. Síðari breyting lýtur að því að fella brott heimild Seðlabankans til að setja reglur um hámarksgjaldtöku greiðsluþjónustuveitenda fyrir notkun viðkomandi greiðsluinnviða. Þannig er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að með reglum gæti Seðlabankinn takmarkað kostnað sem lagður yrði á viðskiptavini banka vegna millifærslna. Eins og að framan er greint er talið að með heimildinni væri um inngrip Seðlabankans á samkeppnismarkaði að ræða. Þetta er afar varhugavert og leiðir hugann að því hvaða aðilar börðust eiginlega fyrir þessari breytingu. Ljóst er að Seðlabanki Íslands gegnir lykilhlutverki við að tryggja öryggi og virkni greiðslumiðlunar. Bankinn á og rekur nú þegar mikilvæga innviði á þessu sviði og hefur unnið markvisst að úrbótum og endurskipulagningu á undanförnum árum, m.a. með samstarfi við innlánsstofnanir. Með skýrri lagaheimild og öflugum úrræðum verður Seðlabankinn enn betur í stakk búinn til að tryggja öryggi þessa grundvallarinnviðar samfélagsins.
Að endingu vil ég leggja áherslu á að greiðslumiðlunin er blóðrás efnahagslífsins. Hún gerir okkur kleift að eiga ótal viðskipti á einfaldan og öruggan hátt á hverjum degi. Við skiljum kannski ekki til fulls hversu háð við erum henni fyrr en eitthvað bjátar á. Þess vegna er svo þýðingarmikið að tryggja að greiðslumiðlun sé ávallt til staðar, örugg og virkni hennar órofin. Það er grundvallaratriði fyrir fjármálastöðugleika, heilbrigði hagkerfisins og þjóðaröryggi. Það að fella brott heimild Seðlabankans til að mæla fyrir um mörk á gjaldtöku af hálfu greiðsluþjónustuveitenda gæti haft eftirfarandi áhrif:
Í fyrsta lagi getur breytingartillagan leitt til minni verndar fyrir neytendur. Án heimildar til að takmarka gjaldtöku gætu greiðsluþjónustuveitendur hugsanlega innheimt hærri gjöld fyrir þjónustu sína. Þetta gæti leitt til aukins kostnaðar fyrir neytendur.
Í öðru lagi getur breytingartillagan leitt til aukins kostnaðar fyrir fyrirtæki. Hærri gjöld fyrir greiðsluþjónustu gætu einnig haft áhrif á kostnað fyrirtækja, sérstaklega lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem reiða sig á greiðsluþjónustu.
Í þriðja lagi getur þetta leitt til minni samkeppni. Ef greiðsluþjónustuveitendur geta innheimt hærri gjöld án takmarkana gæti það komið í veg fyrir að nýir aðilar komi inn á markaðinn sem dregur úr samkeppni. Auk þess gætu stærri aðilar notað markaðsráðandi stöðu sína til að krefjast hærri gjalda.
Í fjórða lagi getur þetta leitt til skertrar getu Seðlabankans til að tryggja sanngirni. Það að fjarlægja heimild Seðlabankans til að mæla fyrir um mörk á gjaldtöku gæti dregið úr getu hans til að grípa inn í ef gjaldtaka er talin ósanngjörn eða ef hún hindrar samkeppni.
Þrátt fyrir þetta er mikilvægt að hafa í huga að önnur ákvæði laganna og almennar samkeppnisreglur gætu enn veitt neytendum og fyrirtækjum ákveðna vernd gegn óhóflegri gjaldtöku. Einnig gæti Seðlabankinn enn haft ákveðin óbein áhrif í gegnum önnur eftirlitshlutverk sín. En á heildina litið myndi brotthvarf þessa ákvæðis líklega draga úr getu Seðlabankans til að tryggja virka samkeppni og sanngirni á markaði fyrir greiðsluþjónustu sem gæti haft neikvæð áhrif á neytendur og fyrirtæki. Ákvæðið virðist vera ætlað sem öryggisventill til að grípa til ef gjaldtaka fer úr böndunum, en meiri hluti nefndarinnar virðist frekar leggja traust sitt á fjármálastofnanirnar. Það er erfitt að segja afdráttarlaust hvort þessi breytingartillaga meiri hlutans sé einvörðungu slæm. Það er vissulega hægt að færa einhver rök fyrir henni, eins og þau að breytingartillagan geti leitt til frjálsari verðlagningar, minni afskipta ríkisins eða hugsanlega einhvers aukins hvata fyrir nýsköpun.
Á heildina litið tel ég að breytingartillagan geti haft neikvæðari áhrif fremur en jákvæð þar sem hún dregur úr neytendavernd og getu Seðlabankans til að tryggja virka samkeppni. Þótt slík heimild yrði sjaldan notuð getur hún verið mikilvæg til að koma í veg fyrir misnotkun. En það er ljóst að mismunandi sjónarmið eru uppi og endanleg ákvörðun ætti að byggjast á ítarlegri greiningu og samráði við aðra hagsmunaaðila. Ef taka á rök meiri hlutans til greina ætti að athuga hvort önnur úrræði geti stuðlað að sömu markmiðum án þess að koma niður á neytendum. (Gripið fram í: Heyr, heyr.)
