Menntasjóður námsmanna.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér fyrir hönd hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breyting á lögum um Menntasjóð námsmanna, nr. 60/2020, ábyrgðarmenn og námsstyrkir, frá 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti, Bandalagi háskólamanna, umboðsmanni skuldara, Hagsmunasamtökum heimilanna, Landssamtökum íslenskra stúdenta, Röskvu og Menntasjóði námsmanna.
Afnám ákvæða um ótrygga lántaka. Samkvæmt núgildandi lögum um Menntasjóð námsmanna, nr. 60/2020, er meginreglan sú að til þess að taka námslán þurfa lántakar að teljast tryggir. Í 2. mgr. 11. gr. laganna kemur fram að námsmenn skuli undirrita skuldabréf við lántöku teljist þeir tryggir lántakar samkvæmt úthlutunarreglum sem eru settar af ráðherra málefnasviðsins. Undantekningar frá þessu er að finna í 3. og 5. mgr. 11. gr. en í þeirri fyrrgreindu kemur fram sú regla sem gildir um námsmenn sem teljast ótryggir, að þeir skuli leggja fram ábyrgðir sem sjóðurinn telur viðunandi.
Þetta er nú dálítið skringilegt.
Í 1. gr. frumvarpsins er ákvæði sem lýtur að afnámi ábyrgðarmannakerfisins og þar eru þessar undantekningarreglur í 3. og 5. mgr. felldar brott. 1. minni hluti fagnar þessari breytingu, enda er um löngu tímabæra aðgerð að ræða, en telur hins vegar að framsetningin sé ekki nægilega góð og geti þrengt að réttindum tiltekins hóps námsmanna. Ef frumvarp þetta nær fram að ganga í óbreyttri mynd mun ákvæði 2. mgr. 11. gr. laganna standa óhaggað, en í því felst sem endranær að ráðherra er eftirlátið upp á sitt eindæmi að skilgreina hverjir teljist tryggir lánþegar í úthlutunarreglum hvers árs. Samkvæmt núgildandi úthlutunarreglum telst lántaki ekki tryggur þegar hann er á vanskilaskrá, bú hans er í gjaldþrotameðferð eða ef sjóðurinn hefur þurft að afskrifa lán gagnvart viðkomandi.
Fyrsti minni hluti tekur undir þau sjónarmið sem komu fram í umsögnum Stúdentaráðs Háskóla Íslands, Bandalags háskólamanna og Landssamtaka íslenskra stúdenta þegar málið var til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda (mál nr. S-85/2024) um að í þessari skilgreiningu felist ekki málefnalegt mat á væntri getu lántaka til þess að standa í skilum með greiðslur sínar í framtíðinni. Þessi breyting er til þess fallin að skerða aðgengi að námi og bitna harðast á þeim sem höllustum fæti standa. Hún felur í sér mismunun á milli stúdenta á grundvelli fjárhagsstöðu sem gæti verið brot gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 2. gr. samningsviðauka nr. 1 við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, um rétt til menntunar, sbr. jafnræðisreglu 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.
Með þeim breytingum sem frumvarpið leggur til verður aðgengi þrengt með öllu móti fyrir tiltekinn hóp einstaklinga. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að þetta megi takmarka með tilliti til félagslegra aðstæðna lánþega sem þá yrði nánar útfært í úthlutunarreglum sjóðsins. Nefndin óskaði frekari skýringa hvað þessa útfærslu varðar en í skýringum háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis kom fram að sjóðurinn þyrfti eftir sem áður að meta hvort viðkomandi teldist tryggur lántaki. Kæmi í ljós að lántaki uppfyllti ekki skilyrði um tryggan lántaka bæri sjóðnum að kanna ástæður þess að umræddum skilyrðum væri ekki náð og horfa til félagslegra aðstæðna lántakanda við ákvörðun um lánveitingu. Kemur fram að þær félagslegu aðstæður sem líta beri til séu m.a. hvort lántaki hafi börn á framfæri sínu, hvort veikindi eða örorka hafi haft áhrif á fjárhagslega stöðu hans eða hvort aðrar ástæður réttlæti að viðkomandi sé veitt lán þó svo að skilyrði um tryggan lántaka séu ekki uppfyllt að öllu leyti.
Í nefndaráliti meiri hlutans er tekið undir framangreind sjónarmið ráðuneytisins um að taka tillit til félagslegra aðstæðna lánþega við mat á tryggum lántaka í lögunum. Ein af breytingartillögum meiri hlutans er að færa þessar skýringar ráðuneytisins í nýjan málslið 11. gr. Það er gert með breytingartillögu um að uppfylli lántakandi ekki skilyrði um tryggan lántaka sé heimilt að taka tillit til félagslegra aðstæðna hans sem nánar skuli útfærðar í úthlutunarreglum. Þessi breyting er til þess fallin að auka skýrleika, en í frumvarpinu er ekki beinlínis tekið fram hvað ætti að gilda um ótrygga lántaka nema með gagnályktun um að þeir sem teljist ekki tryggir eigi ekki rétt til námslána. Þótt breytingartillaga meiri hlutans auki skýrleika hvað þetta varðar stendur eigi að síður til að takmarka réttindi stúdenta til námslána. Eftir sem áður verður ráðherra einum eftirlátið að meta hvaða félagslegu aðstæðna beri að líta til teljist lántaki ekki tryggur.
Fyrsti minni hluti fellst ekki á þessa niðurstöðu og tekur undir þau sjónarmið sem koma fram í umsögn Röskvu. Í ljósi þess leggur 1. minni hluti til breytingartillögu sem er samhljóma þeirri sem kemur fram í umsögn Röskvu, þess efnis að orðið „tryggir“ falli brott í 2. mgr. 11. gr. laganna.
Mennt er máttur. Menntakerfið er ein af grunnundirstöðum samfélagsins og þar leikur námslánakerfið lykilhlutverk. Segja má að námsmenn séu í eðli sínu ótryggir lántakendur í ljósi ungs aldurs og eignastöðu sinnar og þeirrar staðreyndar að langflestir þeirra hafa ekki verið mikið á vinnumarkaði og ekki hafið starfsferil sinn. Námslán hafa gert fjölda fólks kleift að öðlast menntun, sem ella hefði þurft að hverfa frá námi og halda út á vinnumarkað vegna fjárhagsstöðu sinnar eða foreldra sinna. Óumdeilt er að aukinn aðgangur að menntun án tillits til efnahags dregur úr stéttaskiptingu og eykur verðmætasköpun í samfélaginu. Mikilvægt er að lög um Menntasjóð standi vörð um félagslegt hlutverk hans sem jöfnunartækis í samfélaginu og það að hann geri ekki greinarmun á námsmönnum sem tryggum og ótryggum lántakendum og geri síðari hópinn háðan mati samkvæmt úthlutunarreglum sjóðsins. Þar eiga að liggja til grundvallar önnur skilyrði en flokkun í trygga og ótrygga lántakendur og það að síðari hópurinn geti fengið lán í ljósi félagslegra aðstæðna. Verður ekki annað séð en að þessar félagslegu aðstæður geti átt við um bæði trygga og ótrygga lántakendur. Er því lagt til að hugtakið tryggir lántakendur falli brott.
Niðurfelling sérreglu um slit fyrningar og undanþága frá gjaldþrotalögum. Í 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna er kveðið á um að um fyrningarfrest kröfu vegna námslána fari eftir ákvæðum laga um fyrningu kröfuréttinda. Ákvæðið var nýmæli þegar frumvarpið kom fyrst til þingsins 1. nóvember 2019, enda höfðu eldri lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna ekki að geyma þessa sérreglu. Ákvæði 2. mgr. 26. gr. felur í sér að ákvæði laga um gjaldþrotaskipti o.fl. um lengd fyrningarfrests og sérreglur þeirra um slit fyrningar gilda ekki um námslán. Þessi undanþáguheimild hefur verið ágreiningsefni síðan hún var kynnt, enda er talið að reglan sé í andstöðu við meginreglu skuldaskilaréttar um jafnræði kröfuhafa. Auk þess felur hún í sér mismunun milli skuldara eftir tegund skulda og hverjum er skuldað sem kann að brjóta í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Sambærilegt ákvæði var ekki að finna í eldri lögum en Lánasjóður íslenskra námsmanna höfðaði fjölda dómsmála til þess að fá fyrningarslit viðurkennd. Þá þurfti sóknaraðilinn jafnan að sýna fram á sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, svo og að líkur mætti telja á að fullnusta gæti fengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma. Í öllum þeim tilfellum sem komu til Hæstaréttar var niðurstaðan sú að fyrningarslit voru ekki viðurkennd, enda hafði sjóðurinn ekki sýnt fram á að aðstæður hans væru sérstakar í samanburði við aðra kröfuhafa.
Menntasjóður námsmanna virðist túlka ákvæði 6. gr. laga um Menntasjóð námsmanna á þann hátt að það geti átt við um námslán sem voru tekin í gildistíð eldri laga þegar undanþáguheimildin var ekki lögfest. Það er vægast sagt vafasamt að slík afturvirkni standist.
Eins og kom fram í umsögn Hagsmunasamtaka heimilanna um lög um Menntasjóð námsmanna þegar þau voru fyrst lögð fram er undanþága námslána frá fyrningartíma í kjölfar gjaldþrotaskipta í andstöðu við meginreglu skuldaskilaréttar um jafnræði kröfuhafa. Auk þess felur hún í sér mismunun milli skuldara eftir tegund skulda og hverjum er skuldað, sem kann að brjóta í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Stytting fyrningartíma og sérstök skilyrði fyrningarslita í kjölfar gjaldþrotaskipta, sem voru lögfest með lögum nr. 142/2010, um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti o.fl., hafa reynst mikilvægt úrræði fyrir einstaklinga sem geta ekki fundið aðra leið út úr óviðráðanlegum skuldavanda.
Hæstiréttur Íslands hefur ítrekað hafnað því að Menntasjóður námsmanna, sem áður hét Lánasjóður íslenskra námsmanna, hafi sérstaka hagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að kröfur hans fyrnist ekki samkvæmt ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti. Enn fremur hefur komið í ljós að Menntasjóður námsmanna virðist túlka ákvæðið þannig að það eigi einnig við um námslán sem voru tekin í gildistíð eldri laga þegar engin slík undanþága var til staðar, en vafi leikur á því hvort slík afturvirkni standist enda hefur hún íþyngjandi áhrif.
Með hliðsjón af öllu framangreindu leggur 1. minni hluti til að ákvæði 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna falli brott og að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu:
1. Við 1. gr. bætist nýr liður, a-liður, svohljóðandi: 2. mgr. 11. gr. laganna orðast svo: Námsmenn sem fá námslán úr Menntasjóði námsmanna skulu undirrita skuldabréf við lántöku.
2. Á eftir 2. gr. komi ný grein, svohljóðandi: 26. gr. laganna fellur brott, ásamt fyrirsögn.
Svo mörg voru þau orð hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar, sem ég stend hér og get ekki annað fyrir. En svo skemmtilega vill til að Eyjólfur Ármannsson er í raun staðgengill minn í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem ég var skipaður varaformaður strax við upphaf þingsins en varð að segja mér frá því sökum óhæfis þegar kom að heiðurslaunum listamanna því að þá helltust yfir mig tugir umsókna frá fjölskyldum og vinum mínum og viðkomandi listamanna sem hefðu gert það ómögulegt fyrir mig að taka þátt í afgreiðslu slíks. En sum sé, að mér er sannur heiður að flytja hér þau mörgu orð Eyjólfs Ármannssonar sem hér hafa verið flutt.
