breyting á ýmsum lögum vegna launa þjóðkjörinna fulltrúa og embættismanna.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á ýmsum lögum vegna launa þjóðkjörinna fulltrúa og embættismanna. Frumvarpið er samið í forsætisráðuneytinu og fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Hér er um efnislega tiltölulega einfalt frumvarp að ræða. Það felur í sér að laun tiltekinna þjóðkjörinna fulltrúa og embættismanna muni hækka um 66.000 kr. 1. júlí næstkomandi í stað 8% eins og ella myndi verða. Málið er þó langt í frá einfalt í eðli sínu eins og við hér á Alþingi höfum kynnst á undanförnum árum.
Núverandi fyrirkomulag um laun æðstu embættismanna byggist á lögum nr. 79/2019, um breytingu á ýmsum lögum vegna brottfalls laga um kjararáð, nr. 130/2016. Þá var ákveðið, sem sagt með lögum nr. 79/2019, í þessum sal að laun æðstu embættismanna og þjóðkjörinna fulltrúa skyldu framvegis hækka hlutfallslega jafn mikið og meðaltal reglulegra launa ríkisstarfsmanna næstliðið almanaksár og að launabreytingar kæmu til framkvæmda 1. júlí ár hvert vegna næstliðins almanaksárs. Í þessum hópi eru forseti Íslands, alþingismenn, ráðherrar, dómarar, saksóknarar, lögreglustjórar, ráðuneytisstjórar, seðlabankastjóri, varaseðlabankastjórar og ríkissáttasemjari. Lögin byggðust á niðurstöðum starfshóps ríkisstjórnarinnar frá 2018 og var ætlað að skapa meiri sátt um launaákvarðanir. Starfshópurinn var afdráttarlaus í því að — með leyfi forseta ætla ég að leyfa mér að vísa í starfshópinn:
„… ákvörðun launa fyrir þjóðkjörna fulltrúa og æðstu embættismenn ríkja verður alltaf erfitt og umdeilt viðfangsefni.“
Þetta voru sannindi þá og eru enn. Þessi mál verða alltaf flókin og erfið og ekki síst umdeilt viðfangsefni.
Það sem gerst hefur á vinnumarkaði frá árinu 2019 er að laun hópa sem hafa lægri laun hafa almennt hækkað hlutfallslega meira en þeirra sem eru í efri tekjuhópum. Sem dæmi hækkuðu regluleg heildarlaun fullvinnandi verkafólks um 31% að meðaltali árin 2019–2023 en laun stjórnenda um 22% til samanburðar á sama tíma. Þetta skýrist af áherslu á krónutöluhækkun í kjarasamningum sem kom í kjölfar þess að þessar tillögur starfshópsins komu fram, enda var þá ákveðið að fresta launabreytingum annarra en dómara og handhafa ákæruvalds þegar lögin tóku gildi árið 2019. Einnig var ráðist í sams konar frestanir 1. júlí 2020. Þá frestuðum við áhrifum laganna til 1. janúar 2021 en eins og allir muna stóð þá yfir heimsfaraldur kórónuveiru og við vildum grípa til þessarar ráðstöfunar þá til að mæta efnahagslegum afleiðingum faraldursins. Á síðasta ári gerðum við einnig bráðabirgðabreytingu á þessu fyrirkomulagi og laun þessa hóps hækkuðu um það sem nemur verðbólgumarkmiði Seðlabankans, eða 2,5% í stað 6%. Ástæðan fyrir þeirri breytingu var að skapa ekki aukinn verðbólguþrýsting þegar verðbólga mældist meiri en nú og að þeir sem gegna æðstu störfum hjá ríkinu gengju á undan með góðu fordæmi.
Fyrir ári síðan vorum við í aðdraganda kjarasamninga. Við höfðum áhyggjur af verðbólgunni. Hún var þó lægri en nú og við sáum ástæðu til þess að grípa inn í. Nú erum við í þeirri stöðu að ef ekkert verður að gert munu laun þessa sama hóps hækka 1. júlí um 8%. Það er prósentutala sem nemur hækkun launavísitölu ríkisstarfsmanna, sem er viðmiðið sem hefur verið staðfest af Hæstarétti að notast skuli við. Laun allra launahópa hækkuðu mikið á síðasta ári í kjölfar skammtímakjarasamninga. Til samanburðar hækkaði launavísitala allra á vinnumarkaði um 9,8% á síðasta ári. Það skiptir gríðarlega miklu máli að launahækkanir til æðstu embættismanna samræmist skýru markmiði um að vinna gegn verðbólgunni sem hefur reynst meiri og þrálátari en við öll hefðum óskað. Í nýjum kjarasamningum á almennum vinnumarkaði og þeim sem voru í síðustu viku undirritaðir milli ríkisins og aðildarfélaga BSRB er áfram áhersla á að lægstu laun hækki hlutfallslega meira og eru hækkanir þar almennt nokkuð minni en var í síðustu kjarasamningum.
Það er til mjög mikils að vinna að forsendur þessara nýgerðu kjarasamninga standist og að launaskrið vinni ekki gegn markmiði þeirra og okkar allra sem er að stuðla að minnkandi verðbólgu og að lokum að ná markmiði Seðlabankans um 2,5%. Með allt þetta í huga og þá hagsmuni sem eru í húfi, t.d. varðandi vaxtaþróun í landinu, þá vexti sem bæði heimilum og fyrirtækjum bjóðast nú vegna verðþrýstings í landinu, þá blasir við að 8% hækkun launa hjá þessum hópi er ekki til þess fallin að styðja við stöðugleika, ekki til þess fallin að viðhalda sátt á vinnumarkaði, ekki til þess fallin að styðja við síðustu skrefin í kjaralotunni sem enn stendur yfir, þótt við séum mjög langt komin, og er líka hækkun sem er ekki hægt að halda fram að sé líkleg til lengri tíma til að vera viðmið sem við myndum að jafnaði nota til þess að tryggja að við værum einhvers staðar nálægt viðmiði Seðlabankans og markmiðum okkar um verðbólgu.
Ég ætla líka að segja að 8% hækkun launa við þær aðstæður sem eru uppi núna er einfaldlega ekki hækkun sem er í samræmi við það sem vilji löggjafans stóð til þegar lagareglan sem leiðir til þessa var sett. Ef við hefðum getað haft það dæmi fyrir framan okkur þegar lögin voru samin á sínum tíma sem nú blasir við okkur sem niðurstaða af þeim lagatexta þá hefðum við sagt að það væri ekki þetta sem við ættum við, vil ég meina. Nú tala ég ekki fyrir hönd allra þingmanna, hvers og eins, en ég hef tekið þátt í ákvörðunum sem snerta þennan málaflokk nógu oft til að þykjast geta borið skynbragð á það hvað það er sem við erum að reyna að nálgast. Við erum að reyna að nálgast regluverk sem ögrar ekki, sem sýnir að við ætlum ekki æðsta lagi ríkisins hækkanir sem samræmast ekki stöðugleika heldur viljum að launakjörin endurspegli einfaldlega það sem almennt gerist í samfélaginu fyrir þá sem gegna viðlíka stöðu, svo að ég leyfi mér að vísa í viðmið sem kjararáði var ætlað að fylgja og fékk ekki alltaf hrós fyrir. Tölurnar sýna nú samt sem áður þegar horft er til baka að kjararáð var nokkurn veginn á línu með sínum niðurstöðum þegar borið er saman við það sem var að gerast hjá viðmiðunarhópunum.
Það leiðir af eðli máls þegar ákveðið er að bregðast við, eins og þetta frumvarp gerir, að í undirbúningi þess þá komu til skoðunar nokkrar leiðir. Það er hægt að fara ólíkar leiðir til að bregðast við þessari stöðu. Það er ekki óeðlilegt að þar togist á ýmis sjónarmið. Niðurstaðan í þessu frumvarpi er sú að fylgja þeim kjarasamningum sem voru ráðandi um launaþróun árið 2023. Í kjarasamningum SA við samflot VR, Landssambands íslenskra verslunarmanna og iðn- og tæknifólks sem undirritaðir voru í desember 2022 var til að mynda kveðið á um 6,75% almenna hækkun með 66.000 kr. þaki en launataxtar hækkuðu hlutfallslega töluvert meira. Við leggjum því til að laun hópsins sem hér er fjallað um hækki um 66.000 kr. á mánuði sem felur í sér að laun hópsins hækki að meðaltali um 3,5%. Það er meðaltal. Það er breytileiki innan hópsins sem leiðir af því að við erum að nota hér krónutölu, og svo það komi bara skýrt fram þá var ég að benda á að hin eiginlega launaþróun á síðasta ári var ekki nákvæmlega í samræmi við undirritaða kjarasamninga heldur var launaþróun í landinu á síðasta ári líka með launaskriði.
Hópurinn sem frumvarpið nær til sinnir ólíkum störfum. Í 4. kafla greinargerðar frumvarpsins kemur fram hvers vegna við teljum að heimilt sé að lögum að láta eitt yfir alla ganga sem eru í þeirri stöðu að laun eru ákveðin með lögum. Þar kemur m.a. fram að sérstakt stjórnarskrárákvæði stemmi stigu við lækkun launa forseta Íslands. Ákvæði frumvarpsins dregur úr þeirri hækkun launa sem forseti lýðveldisins hefði ella fengið en lækkar þau ekki. Því er talið að það standist gagnvart 2. mgr. 9. gr. stjórnarskrár eins og hún er orðuð og skýrð í lögskýringargögnum. Þá setur sjálfstæði dómstóla sem tryggt er í stjórnarskrá því vissar skorður að hvaða marki megi hrófla við launum dómara en um laun þeirra fjallar frumvarpið einnig. Vitnað er í frumvarpinu til álitsgerðar Feneyjanefndar Evrópuráðsins sem dregur skýrt fram að við vissar aðstæður þegar efnahagsörðugleikar steðja að sé réttlætanlegt að dómarar taki á sig skerðingar líkt og aðrir háttsettir embættismenn í anda samstöðu og félagslegs réttlætis, enda sé ekki vegið að virðingu dómstóla.
Hér er ekkert óeðlilegt að spyrja: Eru slíkir efnahagsörðugleikar aðsteðjandi eða yfirstandandi að það réttlæti slíkt inngrip? Það er alveg gild spurning en á endanum tel ég að það sé undir þinginu komið að leggja mat á þá stöðu. Þegar við horfum til þeirra gríðarlegu hagsmuna sem við höfum sameiginlega af því að finna nýjan efnahagslegan stöðugleika í lægra vaxtastigi og lægri verðbólgu þannig að heimilin þurfi ekki lengur að bera 11% vexti og atvinnustarfsemin enn hærri vexti þá eru það efnahagsaðstæður sem eru að ógna langtíma efnahagslegum stöðugleika. En þetta verður auðvitað aldrei skrifað út í eitt skipti fyrir öll í lögum nákvæmlega, það verður að vera mat löggjafans.
Þá má benda á að frumvarpið er almennt að eðli til að því leyti að það tekur til allra þeirra þjóðkjörnu fulltrúa og embættismanna sem eins háttar til um við ákvörðun launa og beinist því ekki að tilteknum sérgreindari hópi, laun dómara hljóti að taka mið af aðstæðum og kjörum annarra háttsettra embættismanna. Þetta styður við þá niðurstöðu að frumvarpið standist gagnvart stjórnarskrá og alþjóðasamningum, samanber álit meiri hluta þingnefndar er fjallaði um hliðstætt frumvarp sem varð að lögum nr. 52/2023.
Virðulegi forseti. Okkur er öllum ljóst að til lengdar gengur ekki að við hér á Alþingi séum að fjalla árlega um launakjör okkar og annarra æðstu embættismanna. Það þarf meiri stöðugleika um slíkar ákvarðanir. Það er mikið umhugsunarefni að tilraunir til að leggja af það fyrirkomulag sem við höfðum með kjararáði og koma nýju fyrirkomulagi á fót með lögunum sem ég hef hér vitnað til hafa ekki tekist betur en svo að við höfum ítrekað þurft að grípa inn í. Það hefur nú reyndar verið nokkuð almenn sátt um það í þinginu, nokkuð breiður stuðningur, ekki 100% samstaða en töluvert mikil samstaða. Það er samt sem áður ekki nógu gott. Um þetta hef ég tjáð mig mjög reglulega.
Í þessu sambandi er von á tillögum að nýju frá starfshópi fjármála- og efnahagsráðherra um breytingar á því gildandi fyrirkomulagi sem við búum nú við. Við erum þar með vinnu í gangi sem gengur út á það að færa fyrirkomulagið nær því að launaþróun þessa hóps fylgi öðrum launum með eðlilegum hætti. Þó að við teljum rétt að hækka laun hópsins nú og á síðasta ári minna en laun annarra hópa þá verðum við líka að gera okkur grein fyrir því að slíkt er ósjálfbært til lengdar og getur leitt til þess á endanum að við þurfum að gera einhverja stóra leiðréttingu eins og kjararáð gerði um miðjan síðasta áratug sem olli mikilli spennu og ósætti í samfélaginu. Það var einkum fyrir það að launin hækkuðu í einu skrefi of mikið. Þetta eru þessar leiðréttingar sem kerfið hefur tilhneigingar til að kalla eftir. Ef menn halda aftur af launaþróun tiltekinna hópa ítrekað, aftur og aftur, þá kemur að þeim tímapunkti að menn eru orðnir sammála um að þeir séu ekki rétt launasettir borið saman við hefðbundna viðmiðunarhópa.
Ég ætla ekki að fara nákvæmlega út í frumvarpið sem er í undirbúningi en þar er verið að reyna að máta sig við aðra viðmiðunarhópa heldur en notaðir eru í lögunum eins og þau eru í dag. Ein afleiðing þess að við tökum þennan hóp ítrekað út fyrir sviga er að þeir sem eru nálægt viðkomandi embættismönnum geta smám saman verið á allt annarri launaþróunarlínu. Það er auðvelt að sjá fyrir sér t.d. í Stjórnarráðinu að skrifstofustjórar vinni smám saman upp launamun við ráðuneytisstjóra og ef það eru 2–3% sem munar á ári ár eftir ár, fimm ár í röð, sex ár í röð, sjö ár í röð þá erum við komin með öfugan launastrúktúr miðað við ábyrgðarlínuna sem er í Stjórnarráðinu. Það er mjög auðvelt að sjá fyrir sér að þetta geti gerst.
Það er ekki hægt að ræða um þessa hluti öðruvísi en að tala á sama tíma um mikilvægi stóra verkefnisins sem er hér líka undirliggjandi. Það er að við þurfum að ná verðbólgunni aftur niður og þurfum að skapa aðstæður sem draga úr launaskriðinu sem hefur verið töluvert. Vissulega hefur okkur fjölgað mikið. Okkur hefur fjölgað um 15% frá 2017. Það hefur margt fólk flutt til landsins til að starfa á Íslandi og við höfum notið góðs af því í efnahagslegum vexti. Hagvöxtur hér hefur verið mjög mikill á alla mælikvarða en spegilmynd þess að margir flytja til landsins til að vinna er sú að það er skortur á fólki og þegar það er skortur á vinnuafli þá er almennt hægt að gera ráð fyrir því að launaþróun í landinu sé ekki bara á grundvelli kjarasamninga sem eru lágmarksbreytingar á lögum heldur að það eigi sér stað ákveðið launaskrið og það er það sem við höfum verið að sjá gerast. Lög þau sem við höfum sett um þetta efni hafa ekki sérstaklega vel tekið tillit til þess hvernig eigi að taka á því þegar við erum í slíkri stöðu að það sé launaskrið eða þegar hlutfallsleg hækkun einstakra hópa er umfram aðra eins og á tekjulægri endanum. Verkefnið okkar er einfaldlega það að verja og styrkja kaupmáttinn jafnt og þétt og við komumst best þangað ef við höfum meiri fyrirsjáanleika og það er minni spenna almennt á vinnumarkaði við lægra verðbólgustig heldur en við höfum í dag. Þetta hangir allt saman við verðstöðugleikann.
Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin telur forsvaranlegt og í samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar að í þessu máli sé eitt látið yfir alla þjóðkjörna fulltrúa og æðstu embættismenn ganga, hverra laun eru sett með lögum. Ég mun ekki hafa framsöguna lengri enda er frumvarpið sem fyrr segir tiltölulega einfalt og að öðru leyti vísa ég til greinargerðarinnar um rökstuðning. Ég legg til að að lokinni þessari 1. umræðu verði málinu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
