tekjustofnar sveitarfélaga.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, um gjaldfrjálsar skólamáltíðir. Með frumvarpinu er lagt til að nýju ákvæði til bráðabirgða verði bætt við lög um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, þar sem kveðið verði á um að við tekjur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga bætist árlegt framlag ríkisins á árunum 2024–2027, sem jöfnunarsjóður skal úthluta til þeirra sveitarfélaga sem bjóða upp á gjaldfrjálsar skólamáltíðir.
Frumvarpið má rekja til sameiginlegrar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga frá 7. mars sl. sem hafði það að markmiði að greiða fyrir langtímakjarasamningum á vinnumarkaði. Meðal þeirra aðgerða sem fram koma í yfirlýsingunni er að útfæra leið til að skólamáltíðir grunnskólabarna verði gjaldfrjálsar á árunum 2024–2027.
Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar árétta sérstaklega:
Í umsögnum fag- og stéttarfélaga aðila á vinnumarkaði, í umsögn Heimilis og skóla og umsögn ÖBÍ er stuðningi lýst við frumvarpið, m.a. á grundvelli þeirra sjónarmiða að frumvarpið stuðli að jafnrétti og farsæld barna. Í umsögnum framangreindra aðila er einnig bent á mikilvægi þess að efla skipulagt eftirlit með gæðum skólamáltíða. Meiri hluti nefndarinnar tekur undir mikilvægi þess að eftirlit sé með gæðum skólamáltíða en í 23. gr. laga um grunnskóla, nr. 91/2008, er kveðið á um að allir nemendur skuli eiga kost á málsverði á skólatíma í samræmi við opinber manneldismarkmið. Á grundvelli sömu laga hefur mennta- og barnamálaráðuneyti eftirlit með gæðum skólamáltíða. Það fellur hvorki að efni þessa frumvarps né telur meiri hlutinn tilefni til að gera sérstakar breytingar á því.
Í umsögnum sveitarfélaga og Sambands íslenskra sveitarfélaga til nefndarinnar koma fram ýmsar ábendingar og athugasemdir við frumvarpið, sérstaklega hvað varðar samráð við sveitarfélögin, að mikilvægt sé að kveðið verði á um í lögum að fjárhæð framlags úr ríkissjóði í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga verði endurskoðuð árlega og að forsendur ríkisframlagsins skuli vera festar lög í stað þess að það verði ákveðið í fjárlögum ár hvert. Þá er einnig að finna ábendingar þess efnis að frumvarpinu verði breytt á þann veg að sveitarfélög útfæri gjaldfrjálsar skólamáltíðir með þeim hætti að foreldrar og forráðamenn þurfi að sækja sérstaklega um að skólamáltíðir verði gjaldfrjálsar og að framlag jöfnunarsjóðs til sveitarfélaga skuli taka mið af mismunandi einingarkostnaði sveitarfélaga við skólamáltíðir.
Í ljósi framangreindra ábendinga tók meiri hlutinn til skoðunar hvort rétt væri að mæla sérstaklega fyrir um tölulegar forsendur framlags ríkissjóðs í jöfnunarsjóð í samræmi við tillögur sem fram koma í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Í 6. kafla í greinargerð með frumvarpinu, sem fjallar um mat á áhrifum frumvarpsins, er fjallað um forsendur frumvarpsins og þær fjárhæðir sem miðað er við að ríkissjóður greiði í jöfnunarsjóð á tímabilinu. Ljóst er að ef tölulegar forsendur ríkisframlagsins yrðu festar í lög um tekjustofna sveitarfélaga væri um að ræða skuldbindingu ríkissjóðs sem fer fram yfir fjárlagaárið, en það er almennt ekki í samræmi við þá lagaframkvæmd að skipting útgjaldaheimilda ríkissjóðs er ákveðin í fjárlögum fyrir ár hvert. Þá eru dæmi um að fjárhæð framlaga úr ríkissjóði í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga vegna einstakra verkefna sé ákveðin í fjárlögum í stað þess að þau séu ákveðin í lögum um tekjustofna sveitarfélaga, sbr. ákvæði til bráðabirgða XXV í lögunum, sem fjallar um framlög vegna samþættingar þjónustu í þágu farsældar barna. Telur meiri hlutinn því réttast að horfa til framangreindrar lagaframkvæmdar og mæla ekki fyrir um fjárhæð ríkisframlagsins í lögum um tekjustofna sveitarfélaga heldur eingöngu í fjárlögum. Í þessu sambandi áréttar meiri hlutinn að við fjárlagagerð næstu ára ber að sjálfsögðu að taka mið af sameiginlegri yfirlýsingu ríkis og sveitarfélaga frá 7. mars sl. enda væri um forsendubrest að ræða ef gerðar yrðu breytingar á framlagi ríkissjóðs í jöfnunarsjóð vegna verkefnisins sem byggðust ekki á sömu sjónarmiðum og fram koma í umræddri yfirlýsingu. Á það því ekki að hafa áhrif á framlag ríkissjóðs í jöfnunarsjóð að eingöngu verði mælt fyrir um framlagið í fjárlögum.
Meiri hlutinn telur mikilvægt að tekið sé tillit til vilja sveitarfélaga um að gerðar verði ráðstafanir til að tryggja að ekki komi til breytingar á kostnaðarskiptingu verkefnisins. Telur meiri hlutinn því ástæðu til að leggja til breytingar á efni frumvarpsins með það að leiðarljósi. Í 5. efnismálsgrein 1. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um að ráðherra skuli skipa starfshóp sem ber að skila skýrslu um framgang verkefnisins eigi síðar en 30. júní 2026. Með hliðsjón af framangreindum sjónarmiðum telur meiri hlutinn ástæðu til að leggja til þá breytingu á frumvarpinu að starfshópnum verði falið að skila skýrslu ári fyrr eða um mitt ár 2025. Þá mun gefast tækifæri til að meta fjárhagslega hlið verkefnisins og einnig leggja mat á hvort tilefni sé til að taka mið af mismunandi kostnaði sveitarfélaga vegna skólamáltíða við útfærslu á framlagi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Meiri hlutinn telur mikilvægt að kortlagður verði fjöldi þeirra fjölskyldna eða barna sem hafi fengið gjaldfrjálsar skólamáltíðir og hvort það hafi skilað þeim fjárhagslegum ávinningi.
Meiri hlutinn skoðaði hvort tilefni væri til að leggja til þá breytingu á frumvarpinu að kveðið verði á um það í lögum að sveitarfélög útfæri gjaldfrjálsar skólamáltíðir með þeim hætti að foreldrar og forráðamenn sæki sérstaklega um að skólamáltíð verði gjaldfrjáls. Ljóst er að mati meiri hlutans að ákvæði frumvarpsins koma ekki í veg fyrir að sveitarfélög útfæri gjaldfrjálsar skólamáltíðir með slíkum hætti. Telur meiri hlutinn því rétt að sveitarfélögum verði veitt svigrúm til að ákveða þá leið sem þau telja heppilegasta til að bjóða upp á gjaldfrjálsar skólamáltíðir.
Meiri hlutinn telur rétt að árétta að með frumvarpinu er ekki vegið að sjálfstjórnarrétti sveitarfélaga sem nýtur verndar skv. 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944.
Meiri hlutinn telur afar brýnt að frumvarpið nái fram að ganga til að greiða fyrir langtímakjarasamningum á vinnumarkaði og stuðla að farsæld og jafnrétti barna.
Meiri hluti nefndarinnar leggur til breytingartillögu um tímamark á skilum skýrslu starfshóps ráðherra skv. 5. efnismálsgrein 1. gr. frumvarpsins eins og ég hef gert grein fyrir. Þá leggur meiri hlutinn til aðrar breytingartillögur sem eru lagatæknilegs eðlis og þarfnast ekki skýringa. Vísast að öðru leyti til umfjöllunar um breytingartillögur í nefndaráliti meiri hlutans.
Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.
Undir álit meiri hluta rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Vilhjálmur Árnason, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson og Orri Páll Jóhannsson.
