fjárlög 2025.
Forseti. Ég legg fram breytingartillögu í 1. umræðu sem er verið að dreifa núna frammi og fjallar um viðbót sem hefur verið gerð í fjárlögum á undanförnum árum eða síðan loforð hæstv. þáverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra um uppbætur á almannatryggingum var gert. Þeirri upphæð sem var lofað inn í almannatryggingakerfið á þeim tíma var ekki allri ráðstafað í kerfisbreytingar, króna á móti krónu var minnkuð, og eftir varð rúmur milljarður eða svo sem fannst hvergi staður fyrir í kerfinu. Það sem var gert var að sú upphæð var greidd út sem eingreiðsla og kölluð desemberuppbót eða eitthvað því um líkt, sem er rangnefni. Þetta var einfaldlega fjármagn sem var búið að lofa inn í kerfið en fannst hvergi staður fyrir þannig að því var dreift jafnt á alla. Í fjárlögunum þar á eftir og í nokkur ár hefur það sama verið upp á teningnum nema upphæðin hefur verið verðlagsuppfærð miðað við þá þróun sem hefur verið. Það þarf að gera þetta aftur fyrir árið 2024 núna, væntanlega í fjáraukalögum, en ég er að leggja til að þessi upphæð verði einfaldlega inni í fjárlögum 2025. Þessi upphæð er 1,175 milljarðar sem er þá gert ráð fyrir að muni dekka frá janúar til og með ágúst af því að 1. september mun nýtt kerfi almannatrygginga taka við og þá er búið að endurvinna þetta fjármagn inn í það kerfi. En þetta er það sem er enn þá útistandandi af gamla loforðinu. Við fáum að greiða atkvæði um þetta í 2. umræðu, en það ætti að taka þetta inn í nefnd og skoða upphæðirnar og forsendurnar og fá endurgjöf á því.
Ég fékk svar núna rétt áður en þing byrjaði við fyrirspurn minni um uppreikning eða útreikning launaþróunar fyrir lífeyri almannatrygginga og svarið var einfaldlega rangt reiknað. Það er nefnilega þannig að það er þessi svokallaði tvöfaldi lás almannatrygginga þar sem bætur almannatrygginga hækka annaðhvort um launaþróun eða verðbólgu, hvort sem er hærra. Svarið gerði hins vegar bara ráð fyrir því hvernig upphæðin myndi þróast ef bara væri verið að fylgja verðbólgu eða bara verið að fylgja launavísitölu, ekki þegar annað var hærra heldur en hitt, sem sagt hámarkið á hvoru tveggja. Það er þannig að launaþróun hefur alltaf verið hærri en verðbólgan nema árin 2008, 2009, 2010, 2022 og 2023. Það munar þó nokkru. 2008 var launaþróunin rétt rúm 8% en verðbólgan næstum 12,5%. Árið 2009 var launaþróunin einungis rétt tæp 4% en verðbólgan var 12%. Árið 2010 munaði ekki mjög miklu en samt tæpu prósenti. Svo gerðist það hins vegar 2022 og 2023 að það var sett sérstök uppbót á bætur almannatrygginga vegna þess að verðbólgan var hærri heldur en launaþróunin sem var gert ráð fyrir og reiknað með sem hækkun fyrir almannatryggingar, það var í rauninni gerð afturvirk leiðrétting á því, sem var nýmæli, held ég af því að ég hef gagnrýnt þetta fyrirkomulag dálítið lengi. Þá er einmitt spurning hvort það verði snúið við og bætt upp afturvirkt ef launaþróun verður hærri en verðbólga, eða hvort sem er er hærra en gert er ráð fyrir í fjárlögum. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir 4,3% hækkun fyrir næsta ár, sem er áhugavert af því að það er spáð 3,9% verðbólgu sem er lægra heldur en verið er að hækka um og 4,2% launaþróun sem er líka lægra. Þannig að einhvers staðar er 0,1% sem er verið að bæta við bætur almannatrygginga umfram þennan tvöfalda lás. Ég hef hins vegar ekki fundið það í fjárlagafrumvarpinu hvar svoleiðis sérstök ákvörðun er tekin um þróunina. Það væri áhugavert að heyra í ráðherrum hvað það varðar.
Það sem mig langaði að koma inn á í seinni helmingi ræðunnar er þróunin í efnahagsmálum. Þessi gagnrýni sem hefur heyrst hérna og mér finnst alltaf áhugaverð, um að það sé einhver stjórnlaus vöxtur á útgjöldum hins opinbera — þetta er bara sagt, stjórnlaus vöxtur og það er vísað í krónutölu. Í umræðum um stefnuræðu í gær var talað um að í krónutölum væru útgjöld ríkisins tvöfalt meiri heldur en þegar ríkisstjórnin tók við og tölulega séð er þetta nokkurn veginn rétt. En málið er bara flóknara en það. Við búum við krónu sem er með rosalega verðbólgu og ýmislegt svoleiðis og ef við miðum við 2014 t.d., þá var formaður Miðflokksins sem kom með þetta dæmi forsætisráðherra, þá hefur síðan 2014 landsmönnum fjölgað um 20% og verðbólgan hefur verið 53,4% síðan þá, 30,8% án húsnæðisliðar. Ef við miðum við 2014 þá eru þetta tölur sem útskýra ansi góðan hluta af þessari krónutöluhækkun, einfaldlega það hversu mikið landsmönnum hefur fjölgað almennt séð. Þá þarf meira í innviðafjárfestingu og uppbyggingu, skólar fyrir fleiri börn kostar meira og heilbrigðiskerfið hefur stækkað, eldri borgurum fjölgar sem gerir heilbrigðiskerfið dýrara o.s.frv. Á sama tíma hefur launavísitalan hækkað um 95%. Hluti af því skýrist vissulega af því hvernig verðbólgan hefur verið en afgangurinn af því er það sem þarf nauðsynlega að bætast við. Þetta er hagvöxturinn í hagkerfinu sem skiptist á einhvern hátt milli okkar allra. Þetta útskýrir dágóðan hluta af þessu öllu.
Ég horfi t.d. oft á hagkerfið í heild sinni, verga landsframleiðslu, hversu mikill hluti eru útgjöld og tekjur ríkisins af hagkerfinu í heild. Það er kannski ekki hárnákvæmur samanburður af því að það fer dálítið eftir því hvernig undirliggjandi stærðir eru að þróast þar. Af því að t.d. mannfjöldaþróunin hefur verið svona mikil þá fylgir því aukinn innviðakostnaður þannig að það er mjög eðlilegt að bera saman hagkerfið þá og nú miðað við að það er mannfjöldaþróun sem er að standa undir miklu af þeim hagvexti. Ef við skoðum það einfaldlega þá er ríkissjóður undir langtímameðaltali, sögulegu meðaltali, í útgjöldum og tekjum. Meira undir í tekjum, þess vegna erum við í mínus, einfaldur reikningur.
Þegar ég skoða tölurnar þá get ég ekki séð að yfirlýsingin um stjórnlausan útgjaldavöxt standist. Ég sé þær frekar renna stoðum undir það sem allir aðrir sjá. Biðlistar eru enn þá til staðar. Það er skortur á fjármögnun á húsnæðisuppbyggingu. Í síðustu fjárlögum sagði Landspítalann einfaldlega að þau hefðu ekki verið að sinna þeim verkefnum sem þau þurftu. Fangelsismálastofnun sagði að stofnunin gæti ekki sinnt lögbundnum verkefnum. Þetta er lykilatriði í fjárlögum í hvert sinn sem þau eru lögð fram. Ríkisstjórnin á að koma hingað inn í þingið og segja: Þingið er búið að samþykkja lög um alls konar skyldur og réttindi og þjónustu og þess háttar. Þetta fjárlagafrumvarp fjármagnar þá þjónustu. En þegar við skoðum það nánar þá stangast tölurnar dálítið á við þjónustuþörf, ef maður orðar það sem svo, bara hreint út sagt, hvort sem það eru nauðsynlegar krónur eða endurhagræðing eða eitthvað svoleiðis sem myndi dekka mismuninn. Því er ekki svarað. Okkur er í rauninni ekki svarað hvort það sé verið að koma með tillögur sem dekka þau lög og þær væntingar um þjónustu sem Alþingi hefur samþykkt að framkvæmdavaldið eigi að sinna. Mér finnst það eiginlega vera stærsta gagnrýni mín á fjárlagagerðina á undanförnum árum. Það er þessi ákveðna blekking. Okkur er ekki sagt hvort fjárlögin dugi til að sinna lögbundnum verkefnum eða ekki.
