breyting á ýmsum lögum vegna fjárlaga 2025.
Frú forseti. Fyrir helgi fengum við innsýn í fjárlög næsta árs. Hvort þetta uppkast sem rætt var um breytist mikið á milli 1. og 2. umræðu, eins og fjárlög undanfarinna ára, er eitthvað sem við eigum eftir að sjá en nú er komið að litla bróður fjárlagafrumvarpsins, bandorminum svokallaða. Á meðan fjárlagafrumvarpið fjallar að miklu leyti um hvernig eigi að eyða peningum ríkissjóðs þá fjallar bandormurinn um hvernig eigi að afla tekna í ríkissjóð í gegnum skatta og gjöld. Bandormurinn er því ágætismælitæki á það hvers konar skattstefnu ríkisstjórnin stundar. Eru það breiðu bökin sem taka á sig álögur eða er verið að klípa meira af þeim sem minna mega sín? Almennt séð er ríkisstjórnin að hækka gjöld um 2,5% sem er lægra en verðbólga, sem er gott, en vekur samt upp spurningar um hvaða áhrif þessar gjaldahækkanir hafa á verðlag í landinu.
En það eru ekki öll gjöld sem hækka. Einstaka álögur á lánafyrirtæki og viðskiptabanka lækka t.d. á milli ára enda mikilvægt að mati ríkisstjórnarinnar að eigendur bankanna geti greitt sér út hærri arð. Ríkisstjórnin á eflaust einnig eftir að slá sig til riddara fyrir að hækka frítekjumark aldraðra miðað við verðlagsþróun. Það hefur verið óbreytt frá 2017 og ríkið þannig sparað sér heilmikið á því að uppfæra frítekjumarkið ekki árlega eins og flest önnur viðmið. Þess í stað sjá þau tækifæri til þess að gera þessar breytingar í aðdraganda kosninga svo að eitthvað jákvætt sé hægt að ræða á kosningafundum með eldri borgurum. Svo eiga þau eflaust eftir að tala endalaust um hvað þau séu að gera góða hluti með því að viðhalda tímabundinni hækkun vaxta- og barnabóta sem samið var um í tengslum við síðustu kjarasamninga. Það gleymdist auðvitað í allri þeirri umræðu að þegar við ræddum fjárlög og bandorm fyrir árið 2024 þá neitaði ríkisstjórnin að hækka vaxta- og barnabætur í samræmi við verðlagsbreytingar og taldi sig svo vera rosa góða með því að hækka stuðninginn, stuðning sem þegar var búið að skerða miðað við verðlag, hækkun sem í raun var engin hækkun. En þetta hljómar jú allt vel í aðdraganda kosninga.
Það er líka áhugavert að skoða kaflann í bandorminum um úrvinnslugjöld. Eitt af lykilhlutverkum slíks gjalds er að nýta það sem stjórntæki til að breyta hegðun fólks til hins betra þegar kemur að umhverfismálum. Það stingur í stúf að sjá að þarna er verið að lækka úrvinnslugjöld á fjölmarga hluti sem við viljum sjá fólk nota minna af. Úrvinnslugjald á plast er t.d. lækkað um 20%. Það er dæmigert fyrir þessa ríkisstjórn að lækka álögur sem mest munu bitna á fyrirtækjum á meðan álögur á hinn almenna skattgreiðanda hækka. Burt séð frá umhverfisáhrifum er þarna verið að tryggja að ríkasta eina prósentið sem á lungann úr fyrirtækjastarfsemi geti greitt sér út arð.
Enn og aftur á svo mjólka fé úr ofanflóðasjóði í önnur mikilvæg verkefni en þau sem hann er ætlaður í. Að sjálfsögðu er mikilvægt að framkvæma hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða en það á ekki að gera á kostnað þess að byggja varnarmannvirki vegna ofanflóða víðs vegar um land. Síðastliðið ár og síðastliðin ár hafa einmitt sýnt okkur svart á hvítu hversu mikilvægt er að hraða gerð varnargarða áður en við höfum mannslíf á samviskunni. Finna þarf aðrar tekjur til að fjármagna hættumat vegna annarra náttúruhamfara og setja kraft í að klára varnarmannvirki vegna ofanflóða um allt land.
Talandi um hamfarir þá er komið fram hvernig bæta á Náttúruhamfaratryggingu Íslands upp það 15 milljarða kr. eigið fé sem ríkissjóður tók þaðan til að fjármagna uppkaup á húsum í Grindavík, aðgerð sem stjórn Náttúruhamfaratryggingar varaði eindregið við. Í stað þess að greiða þetta lán til baka til Náttúruhamfaratryggingar úr ríkissjóði á að sjálfsögðu að setja allan þann kostnað á eigendur húsa um land allt með því að hækka iðgjaldið sem við þurfum að borga um 50% næstu tíu árin. Þarna er ríkið með Sjálfstæðismenn innan borðs að hækka skatta um 50% næstu tíu árin. Það væri gaman að heyra hvernig þau ætla að tala þessa skattahækkun niður í kosningabaráttunni.
Þörf er á kerfisbreytingum til að tryggja réttlátt samfélag fyrir alla en ekki bara fáeina útvalda hér á landi. Okkar hagkerfi þarf að þróast þannig að það þjóni öllum þjóðfélagshópum á sjálfbæran hátt. Það er augljóst að kerfið eins og það er núna virkar ekki sem skyldi. Það hefur valdið því að þorri fólksins ber of miklar byrðar á meðan þeir ríkustu borga hlutfallslega minna til samfélagsins. Ef við lítum á hvernig skattbyrði er lögð á Íslendinga er ljóst að of miklar álögur eru settar á herðar lág- og miðstéttanna. Þetta er hópurinn sem reiðir sig á grunnþjónustu, tekur þátt í að halda samfélaginu gangandi og hefur rétt á því að njóta ávinnings af því samfélagi sem við byggjum saman. Því miður er það staðreynd að á meðan skattar og álögur lægri tekjuhópa hækka sleppa hinir ríku tiltölulega auðveldlega.
Þegar við ræðum um breytingar á þessu kerfi þá verðum við að horfa til grundvallarbreytinga. Það er ekki nóg að laga yfirborðsfleti. Við verðum að endurskoða hvernig við skattleggjum auð og tekjur. Það er tími til kominn að við breytum kerfinu þannig að þeir sem hafa helst efni á því, ríkasta 1% þjóðarinnar, axli meiri ábyrgð. Þetta er ekki bara spurning um réttlæti, þetta er nauðsynlegt til að tryggja að samfélag okkar geti starfað á sjálfbæran hátt til framtíðar. Ef við komum á sanngjarnara skattkerfi þar sem þeir sem hafa mestu auðæfin leggja meira til samfélagsins getum við nýtt þá fjármuni til að létta álagið á miðstéttinni. Það myndi hafa jákvæð áhrif á lífskjör fólks sem nú á erfitt með að ná endum saman vegna mikilla álagna á grunnþarfir eins og húsnæði, mat og heilbrigðisþjónustu. Slíkar kerfisbreytingar myndu einnig styðja við bætta velferðarþjónustu, aukna menntun og aukna nýsköpun sem myndi tryggja jafnan aðgang að tækifærum fyrir alla. Það er ekki ásættanlegt að þeir sem eru í hæstu tekjuhópunum, oftast þeir sem hafa notið góðs af hagkerfinu, komist hjá því að leggja sitt af mörkum til að byggja upp betra samfélag.
Það er líka mikilvægt að skoða hvernig við getum tryggt að auðlindir okkar og samfélagsleg auðlegð séu nýttar til hagsbóta fyrir alla. Við sjáum oftar en ekki að náttúruauðlindir eru nýttar til ávinnings fyrir fáa. Við Píratar höfum talað fyrir því að auðlindir landsins, svo sem orkuauðlindir og fiskveiðiauðlindir, verði nýttar með samfélagslega ábyrgð í huga og að arðurinn af þeim renni til samfélagsins alls, ekki aðeins til útvalinna fyrirtækja eða einstaklinga. Að auka skattbyrði þeirra ríku gengur ekki eingöngu út á það að tryggja sanngirni. Það er lykilatriði til að draga úr vaxandi misskiptingu. Við lifum á tímum þar sem bilið milli ríkra og fátækra breikkar með hverju árinu. Á meðan hinir efnamestu safna meiri auði eykst fátækt hjá þeim sem búa við veikustu efnahagslegu stöðuna. Slík misskipting er ekki bara ógn við félagslegt réttlæti, hún er ógn við stöðugleika samfélagsins. Þegar fólk upplifir að kerfið vinni gegn því fremur en fyrir það er hætta á að traust til stjórnmálanna og samfélagsins í heild fari þverrandi. Við verðum að bregðast við þessu með því að taka til róttækra kerfisbreytinga. Það er kominn tími til að hætta að hækka álögur á lág- og millistétt og leggja þess í stað meiri byrðar á þá sem hafa notið góðs af hagkerfinu án þess að greiða réttlátt hlutfall af þeim ávinningi til baka.
Það er líka mikilvægt að við fjárfestum í framtíðinni. Við þurfum að byggja upp sjálfbær kerfi sem tryggja að allir fái notið góðs af þeim. Þetta er ekki bara spurning um núverandi hagvöxt heldur einnig um það hvernig við tryggjum að komandi kynslóðir hafi sömu eða betri tækifæri en við höfum í dag. Við þurfum að breyta áherslum efnahagsstefnunnar frá óendanlegum hagvexti yfir í réttlátan og sjálfbæran vöxt sem tekur tillit til takmarkana umhverfisins og þarfa almennings. Með réttlátri dreifingu auðæfa getum við tryggt að hagkerfi okkar þjóni öllum, ekki bara þeim ríkustu. Þetta er stefna sem byggist á sanngirni, ábyrgð og framtíðarsýn og það er stefnan sem við Píratar erum reiðubúin til að fylgja.
