hringrásarstyrkir.
Frú forseti. Heimurinn stendur frammi fyrir dálítið mörgum stórum áskorunum þessa dagana finnst manni. Við megum samt ekki láta bugast vegna þess að þær aðgerðir sem stjórnvöld þurfa að grípa til, við eigum í eiginlega öllum þeirra gríðarlega öflugan bandamann; almenningur er nefnilega með okkur í því að vilja stórstígar aðgerðir, miklar framfarir í því hvernig við t.d. umgöngumst auðlindir jarðar, náttúruna, hvernig við komum í veg fyrir loftslagsbreytingar. Þetta eru allt saman áskoranir sem almenningur vill að stjórnvöld geri meira í og þegar stjórnvöld gera meira þá fylgir almenningur og stendur undir þeirri ábyrgð sem honum er veitt. Kannanir sýna nefnilega að 70% af Íslendingum vilja breyta hegðun sinni til að minnka sín persónulegu umhverfisáhrif. Það sem klagar upp á okkur hér í þingi er að við þurfum að aðstoða fólk í að ná því marki. Tökum bara eitt lítið, afmarkað gott dæmi: Lífrænn úrgangur. Sérflokkun, sérsöfnun á honum hófst í fyrra hér á höfuðborgarsvæðinu. Í einu vetfangi náðist 90% söfnunarhlutfall. Urðun lífræns úrgangs heyrir svo gott sem sögunni til loksins þegar stjórnvöld stigu skrefið sem almenningur var löngu tilbúinn til.
Það frumvarp sem við ræðum hér í dag er lítið og afmarkað en snýst um dálítið, vil ég meina, snotran afkima í úrgangsforvörnum. Þetta frumvarp um hringrásarstyrki snýr að því að auðvelda fólki að halda notagildi í hlutunum sínum eins lengi og hægt er þannig að það þurfi ekki að kaupa nýja hluti, þannig að það þurfi ekki að henda eða senda í endurvinnslu eða hvað það er, þannig að fólk geti bara átt símann sinn lengur, gengið í skónum sínum lengur, lagað rennilásinn á úlpunni sinni og þurfi ekki að kaupa nýja þegar hann eyðileggst. Málið er nefnilega að viðgerðarþjónusta er stundum dálítið dýr, eðlilega, vil ég meina, vegna þess að þetta er þjónusta sem fólk þarf að vinna. Þetta er mannaflsfrek þjónusta og ekki viljum við að fólkið sem gerir við hlutinn okkar sé að gera það á einhverju undirmálsverði. Nei, það er eðlilegt að það sem vel er gert kosti. En það kostar að gera við hluti og efnahagskerfinu okkar hefur verið svo skakkt stillt upp að stundum kostar litlu meira að kaupa bara nýja hluti frekar en að láta gera við þá gömlu. Við þurfum auðvitað að snúa öllu efnahagskerfinu á hvolf til þess að svona sé staðan ekki. En þangað til við náum þeim punkti þá skulum við auðvelda fólkinu sem styður það skref að fara með hlutina sína í viðgerð til að geta notað þá lengur. Við skulum styðja það til þess.
Frumvarpið snýst um frekar einfalda útfærslu. Hér er lagt til að einstaklingur geti fengið helmingsendurgreiðslu af viðgerðarkostnaði upp að hámarki 25.000 kr. per viðgerð upp að samanlögðu hámarki, 100.000 kr. yfir árið. Þar með næst utan um alls konar smáhlutaviðgerðir, en það næst það vel utan um þær að það munar um það. Skóviðgerð sem myndi kosta 15.000 er allt í einu komin niður í 7.500 og þar með er það miklu ódýrara en að kaupa nýtt par á 25.000–30.000. Efnahagslega hugarleikfimin sem fer í gang hjá fólki þegar það er að vega og meta þessa tvo kosti verður miklu einfaldari og skýrari.
Þessi styrkur leggjum við til að sé greiddur í gegnum Úrvinnslusjóð, leggjum það samt í hendur nefndarinnar að skoða hvort það sé hinn besti farvegur, en raunin er sú að Úrvinnslusjóður gegnir ákveðnu endurgreiðsluhlutverki í hringrásarkerfinu okkar. Með þessu gætum við náð utan um alls konar lausafé eins og húsgögn og rafeindatæki, reiðhjól, fatnað og skó, hluti sem falla til í gríðarlegu magni. Ég fletti upp nýjustu tölum inni á úrgangur.is. Árið 2022 féllu til 3.797 tonn af raftækjum. Þar af voru rúmlega 1.000 tonn sem fóru ekki í endurvinnslu. Sama ár voru það 2.694 tonn af textíl. Mikið af því er reyndar skráð í endurvinnslu en það er spurning því að það er sent út til endurvinnslu og þar er ekki haldið nógu vel utan um það hvort það sé raunverulega endurunnið eða ekki þannig að allar líkur eru á að lítill hluti þessa textílúrgangs sé endurunninn. Væri ekki miklu betra ef fólk gæti nýtt þessa textílvöru lengur með því að gera við hana?
Fólkið er tilbúið, forseti. Við tókum okkur til á skrifstofu þingflokks Pírata og höfðum samband við nokkra viðgerðaraðila úti í bæ til að mæla hitastigið og staðan er sú að það er botnlaust að gera, hvort sem það er saumastofa eða skóari. Það er alltaf biðtími. Það er alltaf meiri eftirspurn heldur en þessir aðilar geta sinnt. Það sem virðist vera rauður þráður í gegnum þetta er að sú aukning sem hefur orðið í eftirspurn eftir viðgerðarþjónustu á síðustu árum er knúin áfram af yngri viðskiptavinum en á síðustu árum. Fólkið sem vill breyta hegðun sinni til að minnka umhverfisáhrif sín virðist vera í mjög miklum mæli ungt fólk sem er tilbúið til að stíga þetta skref. Þá ætla ég að leiða líkur að því, forseti, að þetta unga fólk sé ekki með jafn mikið á milli handanna og þau sem eldri eru þannig að styrkur sem þessi myndi nýtast þar sem helst skyldi. Viðgerðarstyrkur eða hringrásarstyrkir myndu vonandi renna í vasa fólks með lægri tekjur og auðvelda því þannig að halda lífi í gamalli nytjavöru frekar en að kaupa nýja.
Þetta er einn af mörgum ábötum þess að innleiða hringrásarstyrkina. Það sem við sjáum fyrir okkur er að hafa bæði þessi jákvæðu, fjárhagslegu áhrif á þá einstaklinga sem kjósa að notfæra sér hringrásarstyrki en þar að auki þá glæðir þetta lífi í markað viðgerðarþjónustu. Þó að nóg sé að gera hjá þeim sem fyrir eru þá myndi þetta mögulega auka eftirspurn það mikið að fleiri störf myndu skapast. Þar er oft um að ræða lítil fyrirtæki sem getur virkilega munað um alla auknu ásóknina sem verður í þessa þjónustu. Í sumum tilvikum erum við að tala um iðngreinar sem standa höllum fæti, eins og skóara. Hvað eru þeir aftur margir starfandi á höfuðborgarsvæðinu? Sex? Mig minnir að hún sé nánast að verða mannlaus sú stétt. Þeirri þróun þarf að snúa við. Þjóð með 800.000 fætur þarf fleiri en sex skóara til að gera við skóbúnað.
Þetta frumvarp verður ekki til í tómarúmi. Þetta er hluti af þróun sem er að eiga sér stað um allan heim. Það er kannski nærtækast að benda á að Evrópusambandið er að innleiða ýmiss konar regluverk í kringum innleiðingu hringrásarhagkerfisins hjá sér og ekki ósennilegt að áhrifa þess muni gæta hér á landi innan skamms í gegnum EES-samninginn. Evrópusambandið er komið með reglur varðandi það sem er kallað réttur til viðgerða eða tilskipun til að tryggja neytendum aðgang að viðgerðarþjónustu og varahlutum til þess að það sé auðveldara að lengja líftíma nytjahluta. Þó að ekki hafi verið innleiddar reglur hér á landi enn sem komið er þá sjáum við aðila á markaði fara þarna að bregðast við þessari breyttu nálgun innan Evrópu. Það er frekar nýskeð að við getum farið í raftækjaverslun, og bara flestar finnst manni orðið, og skilað inn gömlum síma eða gömlum raftækjum upp í ný. Þar með er gamli síminn kominn í tryggari farveg fyrir endurvinnslu heldur en ef við grýtum honum bara í einhvern raftækjagám. Þetta eru símar sem fara mögulega í gegnum eitthvert viðgerðarferli og eru notaðir áfram frekar en að það sé bara verið að plokka úr þeim góðmálma sem annars myndu daga uppi á haugunum.
Hér er einfaldlega verið að stíga inn í þróun sem er í gangi. Með því að innleiða hringrásarstyrki værum við einfaldlega að flýta þróun sem ég held að sé óhjákvæmilegt að verði hér á landi og ná á sama tíma fram margföldum jákvæðum áhrifum fyrir pyngju einstaklinga, fyrir lítil fyrirtæki á markaði og fyrir umhverfi og loftslag með því að draga úr úrgangi.
Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og læt hér máli mínu lokið.
