húsaleigulög.
Herra forseti. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994, um réttarstöðu leigjenda íbúðarhúsnæðis og leigubremsu. Með mér á þessu frumvarpi er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins.
„1. gr.
Eftirfarandi breytingar verða á 37. gr. laganna:
a. Við 1. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Hafi íbúðarhúsnæði verið áður til leigu teljast þá líkur á því að sú leigufjárhæð sem áður gilti sé sanngjörn og verður sá sem vefengir það að sýna fram á annað.
b. Við 3. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Óheimilt er að hækka fjárhæð leigu íbúðarhúsnæðis oftar en á 12 mánaða fresti og er þá að hámarki heimilt að hækka hana í hlutfalli við breytingu á vísitölu neysluverðs á tímabilinu.
2. gr.
Við 37. gr. a laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. getur leigusali farið fram á hækkun leigufjárhæðar að hámarki í hlutfalli við breytingu á vísitölu neysluverðs á tímabilinu.
3. gr.
Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi:
Fjárhæð leigu á íbúðarhúsnæði skal ekki taka breytingum til hækkunar til ársloka 2026, þrátt fyrir samningsskilmála um verðtryggingu eða aðrar verðbreytingar. Við framlengingu, endurnýjun og gerð nýrra leigusamninga um íbúðarhúsnæði sem taka gildi fyrir árslok 2026 er óheimilt að hækka fjárhæð húsaleigu sama íbúðarhúsnæðis frá því sem fyrir var umfram 2,5%.
4. gr.
Lög þessi öðlast þegar gildi.“
Í greinargerð með frumvarpinu segir m.a. að það hafi verið lagt fram áður á 153. og 154. löggjafarþingi og er nú lagt fram að nýju með nokkrum breytingum í kjölfar breytinga á húsaleigulögum, sbr. lög nr. 106/2024. Þetta er sem sagt í þriðja skipti sem við í Flokki fólksins erum að reyna að koma með breytingar á húsaleigulögum og reyna að koma einhverju skikki á hið brjálæðislega okurleiguverð sem heimilin í landinu eru að takast á við núna. Það náttúrlega segir sig algjörlega sjálft. Hér er verið að leigja þriggja herbergja íbúð á hátt í 400.000 kr., það þykir bara eðlilegt að bjóða fólki 90 fermetra íbúð á hátt í 400.000 kr. Þetta er orðin tóm þvæla, herra forseti. Við vitum að hér eru tugir þúsunda einstaklinga sem fá ekki mikið meira útborgað en nákvæmlega þessar krónur sem hér er um rætt þannig að það er ekkert eftir þegar þau hafa greitt leiguna.
Það bárust þrjár umsagnir um frumvarpið á 153. löggjafarþingi; frá Öryrkjabandalagi réttindasamtökum, Landssamtökunum Þroskahjálp og frá Hagsmunasamtökum heimilanna. Allir umsagnaraðilar lýstu yfir stuðningi við framgöngu málsins.
Það er algjört grundvallaratriði í öllum siðmenntuðum samfélögum að fólk hafi þak yfir höfuðið. Réttur til viðunandi lífskjara, þar á meðal húsnæðis og batnandi lífsskilyrða, eru grundvallarmannréttindi sem njóta verndar félagsmálasáttmála Evrópu, alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Á Íslandi hefur svokölluð séreignarstefna lengst af verið ríkjandi þar sem flestir gera sitt besta til að reyna að eignast húsnæði til eigin búsetu, en leigumarkaðurinn hefur fyrir vikið verið lítill og vanþróaður. Árin 2005–2007 voru leigjendur innan við 18% íbúa landsins en þeim fjölgaði talsvert í kjölfar bankahrunsins árið 2008 enda urðu margir þá fyrir því að missa eigið húsnæði í hendur kröfuhafa. Sú þróun hefur að einhverju leyti gengið til baka en á síðustu árum hefur hlutfall leigjenda stóraukist. Á húsnæðisþingi í október 2018 voru kynntar niðurstöður viðhorfskönnunar meðal leigjenda sem sýndu að einungis 8% þeirra vildu í raun vera á leigumarkaði. Þetta var fyrir sex árum síðan. 86% þeirra vildu frekar búa í eigin húsnæði en fæstir sæju fram á að það gæti gerst á næstunni. Niðurstöður viðhorfskönnunar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar meðal leigjenda 2021 voru á svipaða leið, en þá sögðust 88% svarenda frekar vilja búa í eigin húsnæði og 12% frekar vilja búa í leiguhúsnæði. Jafnframt sögðu 80,1% svarenda að hátt leiguverð væri einn helsti ókosturinn við að leigja íbúðarhúsnæði.
Húsnæðiskostnaður telst íþyngjandi þegar heildarkostnaður húsnæðis nemur meira en 40% af ráðstöfunartekjum heimilis. Samkvæmt niðurstöðum lífskjararannsóknar Hagstofu Íslands búa 27% heimila í leiguhúsnæði við íþyngjandi húsnæðiskostnað eða þrefalt fleiri en heimili í eigin húsnæði og hefur það hlutfall nær tvöfaldast frá árinu 2005. Samkvæmt niðurstöðum könnunar sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands gerði fyrir Öryrkjabandalagið réttindasamtök sem voru birtar í nóvember 2022 sögðust 12% öryrkja á leigumarkaði, hugsið ykkur, 12%, greiða meira en 75% útborgaðra ráðstöfunartekna sinna en 25% greiða á milli 51% og 75% í húsnæðiskostnað. Þá er fatlað fólk á leigumarkaði tvöfalt líklegra en fólk almennt til að hafa mjög eða frekar miklar áhyggjur af kostnaðinum við rekstur húsnæðis, eða 38% samanborið við 19%. Árið 2022 greindu fjölmiðlar frá því að við endurnýjun leigusamnings öryrkja hafi leigufélag farið fram á 30% hækkun á fjárhæð leigu eða sem nemur 75.000 kr. af 250.000 kr. leigufjárhæð, en til að eiga fyrir því þyrftu tekjur viðkomandi að hækka um a.m.k. 117.000 kr. á mánuði.
Fjármála- og efnahagsráðherra lýsti því yfir í óundirbúnum fyrirspurnatíma 8. desember 2022 að hann teldi óforsvaranlegt að ganga jafn langt gagnvart fólki og gert hefur verið í þessu tiltekna dæmi. Forsætisráðherra tók í sama streng í viðtali í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins 9. desember 2022, sagði þetta vera óboðlegt og að taka þyrfti til skoðunar að setja takmörk á hækkanir húsaleigu. Taka til skoðunar það sem við í Flokki fólksins erum að mæla fyrir þriðja árið í röð. Þetta er þriðja löggjafarþingið sem Flokkur fólksins mælir fyrir þessum breytingum á lögum um húsaleigu og erum að reyna að koma bremsu og þaki á það brjálæði sem ríkir á þessum markaði.
Ástandið á húsnæðismarkaðnum er þungt um þessar mundir. Við vitum það öll. Það einkennist öðru fremur af skorti á framboði húsnæðis. Verðbólga hefur náð hæðum sem hafa ekki sést síðan í kjölfar bankahrunsins árið 2008 og er búist við að hún geti orðið lengi að hjaðna. Það sama má segja um vaxtahækkanir til að bregðast við verðbólgunni, sem má búast við að leiði til hækkana á húsaleigu vegna hærri fjármagnskostnaðar. Með frumvarpi þessu eru því lagðar til nokkrar breytingar á húsaleigulögum í því skyni að koma böndum á hækkanir á húsaleigu og styrkja réttarstöðu leigjenda, sem er nánar gerð grein fyrir í skýringum við einstakar greinar frumvarpsins. Þar sem húsnæðiskostnaður er stór þáttur í vísitölu neysluverðs má jafnframt búast við því að þær breytingar geti leitt til lægri verðbólgu en ella.
Um einstakar greinar frumvarpsins ætla ég kannski ekki endilega fjalla en ég hvet alla til að kynna sér frumvarpið. Þetta er ítarlegt. Þetta er vel unnið. Þetta er vandað frumvarp sem er virkilega vert að taka utan um og fylgja eftir hér.
Við sjáum að það er orðið slíkt og þvílíkt ófremdarástand og þessi ömurlega þróun á fasteignamarkaði er búin að vera í umboði borgarstjórnar Reykjavíkur fyrst og síðast þar sem þéttingarstefna Samfylkingarinnar í Reykjavík hefur ekki snúist um það að brjóta land til frekari uppbyggingar heldur að þétta það mikið og byggja húsnæði hvað ofan í öðru að þetta er að verða á mörgum stöðum eins og ég bara veit ekki hvað, þetta minnir mig á borgir þar sem eru ákveðin gettó hreinlega sem er verið að reisa og byggja upp. Með þessari þéttingarstefnu hafa í rauninni verið byggðir upp tugir eigna sem ekki nokkur einasti einstaklingur af venjulegu kaliberi í landinu hefur ráð á að fjárfesta í. Það eru „penthouse“-íbúðir og villur og þessar eignir kosta á bilinu 200–500 millj. kr. Þéttingarstefna Reykjavíkurborgar og Samfylkingarinnar er í rauninni algerlega síðasta sort, þessi skortstefna sem hefur verið rekin hér leynt og ljóst hefur orðið þess valdandi að fasteignamarkaðurinn okkar er hruninn í orðsins fyllstu merkingu. Á sama tíma er sagt: Heyrðu, við höfum aldrei byggt meira. Þá ætla ég að segja: Þið byggið aldrei nóg vegna þess að þörfin er tvisvar eða tíu sinnum meiri heldur en það sem þið eruð þó að byggja og farið þið að byggja fyrir fólkið í landinu. Farið að brjóta land og koma með ný hverfi og farið að sýna það að þið viðurkennið í rauninni þetta risastóra verkefni sem þið munið á endanum fleygja í fangið á einhverjum öðrum vegna þess að þið kunnið ekkert með völdin að fara, ekki neitt.
Það er orðið löngu tímabært að koma í veg fyrir þessa óheftu græðgisvæðingu. Þetta okur sem ríkir núna í útlánum bankanna, þetta vaxtaokur, verður þess valdandi að byggingarverktakar okkar eru farnir að halda að sér höndum. Þeir treysta sér ekki til þess að taka frekari lán í þessu okurvaxtaumhverfi. Það vita það allir sem vita vilja að því er fleygt beinustu leið út í verðið á fasteigninni, verð sem er nú þegar komið út úr öllu korti. Það er með hreinum ólíkindum að sjá blokkaríbúð eða eignir sem hafa tvöfaldast í verði bara á síðustu fimm árum. Ég er að tala um að það hefur tvöfaldast.
Með öllu þessu kerfi sem er búið að koma hérna upp í kringum fólk sem þarf og þráir ekkert frekar en að eignast öryggi og koma þaki yfir höfuðið — hér hefur verið reist greiðslumatskerfi, vaxtaokurkerfi og skortstefnukerfi, allt þetta kerfi sem hefur verið rekið hér — er það sjálfsagt helmingurinn af samfélaginu sem getur ekki tekist á við það að koma sér þaki yfir höfuðið. Það er sárara en tárum taki að horfast í augu við það að stjórnvöld töldu ungu fólki og þeim sem vildu ráðast í fyrstu íbúðarkaup trú um það að nú væri lag vegna þess að hér væri alger lágvaxtalína svo langt sem augað eygði, hér væri komið lágvaxtaskeið og sæi ekkert fyrir endann á því og einstaklingar voru hvattir til þess að ráðast í íbúðarkaup, ráðast í það að koma sér þaki yfir höfuðið. Þessir einstaklingar í dag er að skila eignunum til baka, þeir eru að selja eignirnar sínar og flytja aftur til pabba og mömmu. Þau geta ekki staðið undir þessu vaxtaokri.
Ég er að velta fyrir mér: Hvernig er það mögulegt í siðmenntuðu samfélagi að vera með lán hjá bankastofnun eða lánastofnun og greiða nokkra þúsundkalla inn á höfuðstólinn, af kannski 45 millj. kr. láni, greiða 8.000 kr. inn á höfuðstólinn en ríflega 400.000 kr. í vexti? Við erum að tala um á mánuði. Við erum að tala um að á heilu ári er ekki greiddar 100.000 kr. inn á höfuðstól lánsins en yfir 5 milljónir í vexti. Svona er Ísland í dag, okur-Ísland í dag. Það verður að gera eitthvað í þessum markaði. Það verður að gera eitthvað í húsaleigulögunum. Við verðum að koma bremsu á þetta og við verðum að tryggja það að fólk hafi þak yfir höfuðið. Það er algert grundvallaratriði, grundvallarmannréttindi. Það er eiginlega ekki hægt að ætlast til meira af sitjandi ríkisstjórn heldur en að hún verji þegna sína vosbúð og vetri sem nú er að knýja dyra.
Við vísum þessu frumvarpi rétta boðleið, herra forseti, ég veit að þú tekur utan um það fyrir mig og við vonum að utan um málið verði tekið núna eftir að ég er búin að mæla fyrir því þrjú ár í röð.
