Starfsmannaleigur og vinnumansal.
Virðulegi forseti. Þann 24. september síðastliðinn kom fram í Kveik að tugir ef ekki hundruð erlendra starfsmanna væru lokkuð til landsins og síðan svikin um launin sem þeim var lofað þegar komið var til landsins. Margir byggju í hræðilegu húsnæði sem rukkuð er himinhá leiga fyrir. Nýleg skýrsla frá GRETA, alþjóðastofnun sem fylgir eftir okkar skuldbindingum til að koma í veg fyrir mansal, bendir á að það sé erfitt að átta sig á umfangi mansalsmála á Íslandi þar sem engar áreiðanlegar tölur eru fyrir hendi en bendir þó á grátlegan árangur stjórnvalda í að bera kennsl á og sérstaklega að sækja til saka mansalsmál, en það voru 75 mál sem komu upp og aðeins eitt sem leiddi til ákæru.
Einn viðmælenda Kveiks, Sandris Slogis, er 49 ára lærður smiður. Hann er frá litlum bæ í Lettlandi og á tíu ára son í heimalandinu. Hann sagði að hann hefði komið til Íslands til að vinna af því að kaupið átti að vera svo gott. Vinir hans sem höfðu verið hér á landi fyrir mörgum árum sögðu að hér væri gott að vera. Hann komst í samband við starfsmannaleigu sem er með skrifstofu bæði í Lettlandi og á Íslandi og þar var lofað að hann fengi um hálfa milljón króna í laun á mánuði eftir skatt. Raunin varð önnur samkvæmt Sandris, hann fékk 2.500 kr. á tímann í dagvinnu og greindi frá því að ýmis kostnaður hefði verið dreginn af laununum, t.d. 90.000 kr. fyrir leigu á herbergi. Þetta þýddi að hann fékk í allra mesta lagi um 300.000 kr. á mánuði, sem er um 200.000 kr. minna en honum var lofað. Sandris sagði, með leyfi forseta:
„Draumur minn er brostinn. Ég kom í von um gott kaup en sá draumur er úti. Fjölskyldan mín er ekki glöð og ég er ekki glaður heldur. Og ekki aðeins ég. Vinnufélagar mínir eiga í því sama.“
Hann og félagar hans á starfsmannaleigunni voru látnir vinna mikið að sögn Sandris, en venjulegur vinnudagur var tíu tímar og ekki bara fimm daga vikunnar því að þeir unnu líka á laugardögum og sunnudögum. Fram kom í máli Sandris að hann hefði verið hræddir við að neita vinnu þar sem að þá fengi hann ekki vinnu næst. Ekkert hefði þýtt að kvarta því að engin svör bárust.
Verkalýðshreyfingin lýsti í umfjöllun Kveiks sérstökum áhyggjum af starfsmannaleigum og að yfirvöld væru vanmátta þrátt fyrir fyrirheit um annað. Í sameiginlegri yfirlýsingu ASÍ og SA, sem birtist í kjölfar Kveiksþáttarins, lýstu samtökin yfir áhyggjum sínum af því að vinnumansal þrifist hér á landi.
En þetta er ekki í fyrsta sinn, virðulegi forseti, og líklega ekki í það síðasta þar sem umfjöllun af þessu tagi ratar í fjölmiðla. Svo gerist það að ráðherrar lofa öllu fögru en mjög lítið gerist í kjölfarið. Það er óásættanlegt, virðulegi forseti. Árið 2019 gaf dómsmálaráðuneytið út sérstakt plagg um áherslur stjórnvalda í aðgerðum gegn mansali. Helstu aðgerðirnar lutu að lagasetningu, framkvæmd, aðgerðaáætlun og þátttöku í alþjóðlegu samstarfi gegn þessari brotastarfsemi. Þá var líka gefið loforð um að koma ætti á fót samhæfingarmiðstöð í mansalsmálum sem ætti að bera höfuðábyrgð á að vinna með þolendum mansals og sjá til þess að kerfin sinntu hlutverkum sínum gagnvart þeim. En í staðinn fyrir að setja á fót samhæfingarmiðstöð eins og lofað var í aðgerðaáætlun stjórnvalda var Bjarkarhlíð falið að leiða tilraunaverkefni sem hafði miklu takmarkaðra umboð til að sinna þessum mikilvæga málaflokki heldur en lagt var upp með með samhæfingarmiðstöðinni. Það var ekki fyrr en í apríl á þessu ári sem hæstv. félagsmálaráðherra og dómsmálaráðherra ákváðu að styrkja Bjarkarhlíð til að þau gætu ráðið starfsmann í fullt starf í þessum málaflokki. Það bólar enn þá ekkert á samhæfingarmiðstöð eins og lagt var upp með árið 2019 né heldur bólar enn þá neitt á lagalegum úrræðum fyrir þolendur mansals sem hafa enga raunverulega hvata til að vinna með stjórnvöldum eins og sakir standa, enda eiga þau þá á hættu að missa vinnuna, missa húsnæðið og landvistarleyfið, komist upp um glæpinn sem þau eru beitt.
Virðulegi forseti. Það ætti að vera hagur okkar allra að tryggja heilbrigðan vinnumarkað sem tekur vel á móti því fólki sem hingað kemur til að vinna. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig er eftirliti háttað með starfsmannaleigum á Íslandi? Hvernig er tryggt að þær virði réttindi starfsmanna og komi í veg fyrir vinnumansal? Er til skoðunar að breyta íslenskri vinnulöggjöf til að styrkja vernd starfsmanna gegn misnotkun í gegnum starfsmannaleigur? Hvenær stendur til að búa til lagaleg úrræði fyrir þolendur mansals þannig að þau missi ekki landvistarleyfi? Einnig: Hvernig tryggja stjórnvöld að erlent starfsfólk í starfsmannaleigum á Íslandi fái laun og vinnuaðstæður sem samræmast íslenskri löggjöf? Hvaða úrræði eru til staðar fyrir starfsmenn sem verða fyrir misnotkun eða ólögmætum aðgerðum af hálfu starfsmannaleiga? Og hvers vegna setur þessi ríkisstjórn þennan málaflokk ekki í forgang? Hvers vegna eru liðin sjö ár með þessa ríkisstjórn og þetta er enn þá staðan? (Forseti hringir.) Að lokum: Mun ráðherra að standa við gefin loforð um að koma á fót samhæfingarmiðstöð í mansalsmálum líkt og alþjóðlegar skuldbindingar okkar segja fyrir um að skuli gert?
