hollustuhættir og mengunarvarnir.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóni Pétri Zimsen fyrir afbragðsgóða ræðu. Ég hef ekki notið þess að hlusta á sambærilegan texta lesinn upp síðan Magnús Ragnarsson las upp úrskurð Samkeppniseftirlitsins í stóra majónesmálinu og birt var í Þjóðmálum hér fyrir ekki löngu síðan. En það mál sem hér liggur fyrir, ég kom nú inn á það hér áðan, miðar að því, eins og svo margt sem kemur á færibandinu frá Brussel, að gera Íslandi lífið svolítið leiðinlegra en það þarf að vera.

Hv. þm. Sigurjón Þórðarson kom inn á það hér í andsvari áðan og velti því fyrir sér hvers vegna við hefðum svona mikið á móti þessum litlu plasttöppum. Við höfum ekkert á móti þessum litlu plasttöppum, við viljum bara að þeir séu frjálsir. Það er þessi forsjárhyggja sem hefur verið hér alltumlykjandi í þessum efnum. Ég rifjaði upp nefndarálit máls frá árinu frá 2020, þinginu 2019–2020, þar sem reynt var að koma þessu í gegnum umhverfis- og samgöngunefnd með einhverjum furðurökum og það var nú sem betur fer stoppað þá. En þetta er búið að vera nálgun kerfisins árum saman, að reyna að innleiða þetta. Á þessum tíma voru teknir af okkur hnútapokarnir sem við notuðum utan um ávextina í verslunum og plaströrin og þetta allt saman. Allt er þetta einhvern svona — eins og hv. þm. Sigurjón Þórðarson spurði: Af hverju eruð þið svona á móti plasttöppunum, þessum litlu greyjum? Af hverju eru menn svona mikið á móti plasti sem hefur í raun gert, eins og hv. þm. Jón Pétur Zimsen kom inn á hér áðan, lífið í heiminum betra, lengt líftíma matvæla og margt fleira sem plast hefur orðið að gagni við? Við erum einhvern veginn föst á því að leysa vandamál, sem er ekki alveg ljóst að sé raunverulega til staðar, með málum eins og þessu.

Það er vitað að í námunda við 90% af öllu plasti sem fer í höf heimsins kemur, ef ég man rétt, úr tíu ám í Asíu og Afríku. Þar liggja vandamálin í þessum efnum. Þau verða ekki til hér á Íslandi og að mjög litlu leyti í Evrópu og Bandaríkjunum. Það liggur fyrir hvar vandamálin verða til og við eigum þá, ef við viljum, vinna að því að uppræta rót vandans og hún er ekki í neinu tilliti það að plasttappar séu lausir, að það sé hægt að losa þá af flöskum á Íslandi. Það var komið inn á það í ræðu áðan að þetta væru nú bara eðlilegar breytingar sem væru þróun þess samfélags sem við búum í. Það er kostur að breytingar séu til bóta. Við eigum alltaf hérna í þessum þingsal að reyna að nálgast mál þannig að það sem við breytum hverju sinni sé til bóta. Það er ekkert til bóta í þessu máli, bara ekki neitt, nema bara einhver svona fylgispekt við færibandið frá Brussel þar sem þetta er eitt af þeim óþurftarmálum sem duttu af því og inn í kerfið hjá okkur hér heima.

Ég kom inn á það hér í andsvari við hæstv. ráðherra áðan að þegar málið var skoðað í umhverfis- og samgöngunefnd á kjörtímabilinu 2017–2021 þá hafi þetta verið agnarsmátt hlutfall plastflaskna sem ekki skilaði sér með tappa til Endurvinnslunnar og allur obbinn af þeim töppum sem ekki voru áskrúfaðir skilaði sér auðvitað bara í sorppokann á heimili þar sem þeir höfðu verið teknir af flösku. Aftur: Við erum að leggja hér íþyngjandi kvaðir á fyrirtæki sem fela í sér kostnað og við erum að fella leiðindi á samfélagið allt með þessu regluverki og sambærilegum regluverkum.

Menn segja hér nú og nota sem rök í þessu: Heyrðu, það er allt í lagi að innleiða þetta, fyrirtækin eru búin að aðlaga sig þessu. Það eru auðvitað ekkert öll fyrirtæki sem eru búin að aðlaga sig þessu. Þegar þetta mál var til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd árið 2020 bentu fyrirtækin auðvitað á að þetta hefði í för með sér umtalsverðan kostnað af því að það þyrfti að breyta framleiðslulínum, eftir atvikum kaupa ný tæki og tól og þar fram eftir götunum. Þó að meiningin sé góð þá hefur breytingin neikvæð áhrif í för með sér umfram það sem kannski er augljóst af regluverkinu sjálfu þegar það er lesið.

Það var komið hér inn á hvort þetta væri raunverulega vilji landsmanna. Mér er það mjög til efs að þetta sé það sem landsmenn upplifi sem eitt af brýnu málunum hér í þinginu. Auðvitað má segja: Þessi smámál taka ekki neitt „effort“ af stóru alvarlegu málunum. En þetta er samt partur af þessari stóru mynd sem má segja að sé að einhverju marki birtingarmynd vanda Evrópusambandsins og nú á að leiða okkur í þá gönguferð að sækja um aðild að því og fara í aðlögunarviðræður við það. Það er svo mikið af kontóristum úti í Brussel sem ég held að megi segja að hafi of lítið að gera, gætu verið að sinna einhverri verðmætasköpun í öðru samhengi, sem koma upp með endalaust regluverk á borð við þetta, endalausan óþarfa sem gerir lífið leiðinlegra fyrir alla íbúa Evrópu. Það er nú loksins að vakna einhver umræða um það hvað Evrópa er orðin yfirreglusett. Þetta er auðvitað það sem þingin víðs vegar um Evrópu finna fyrir, þær þjóðir sem eru aðilar í gegnum EES-samninginn, auðvitað Evrópusambandsþjóðirnar sjálfar, það þarf nú ekki að nefna það. Af hverju reynum við ekki að stíga nokkur skref til baka og segja: Ókei, nú skulum við setja áhersluna á einhver nokkur mál sem gera gagn? Ef við tölum um umhverfismálin þá eru óteljandi mál sem gætu orðið til meira gagns en svona sýndarmennska, sem ég ætla bara að leyfa mér að kalla vandamál sem ekki er raunverulega til staðar og sett fram löggjöf um til að leysa. Þetta er sýndarmennska og hefur verið það allan tímann ofan á leiðindin sem þessu fylgja.

Það var komið inn á það í ræðu áðan og reynt að bera saman áhrifin af þessu og síðan áhrifin sem þungt regluverk Evrópusambandsins gagnvart til að mynda gervigreind er að orsaka. Þetta ber allt að sama brunni, þessi ofreglusetning í Evrópusambandinu er að lempa verðmætasköpun sem dregur úr hagvexti, sem étur samfélögin upp að innan. Evrópusambandið er sinn eigin versti óvinur í þessu samhengi flesta daga. Ég er nú bjartsýnn á að þessi umræða í Evrópusambandinu, sem mun augljóslega ekki snúast um áfasta plasttappa — þó að hægt sé að spinna í kringum það ævintýri hér í þessum þingsal þá verðum við að fara að taka svona stórumyndarumræðu um þetta hér í þinginu og það eru auðvitað hæstv. utanríkisráðherra og utanríkismálanefnd sem þurfa að leiða það samtal.

Ég held að þarna sé líka komið inn á tilfinningu fólks gagnvart því hvernig það geti orðið til gagns í umhverfismálunum. Ég man eftir grein eða pistli sem Jakob Bjarnar Grétarsson blaðamaður skrifaði einhvern tíma um það leyti sem þetta mál var til umfjöllunar árið 2020 og hnútapokarnir og plastpokarnir voru bannaðir. Þá skrifaði hann efnislega á þeim nótum að hann hefði um nokkra hríð verið að reyna að hætta að nota plastpoka og verið nokkuð stoltur af sér að vera byrjaður að nota fjölnota poka. Hann upplifði mjög jákvæðar tilfinningar vegna þess að hann væri að leggja sitt af mörkum, en sú tilfinning hefði verið hrifsuð af honum af okkur stjórnmálamönnum hér inni sem síðan settu þetta í lög: Heyrðu, Jakob Bjarnar, nú getur þú ekkert hrósað þér sjálfur af þessu lengur. Þú ert hér með lögbundinn af því að nota fjölnota plastpoka, að öðrum kosti vera eins og einhver glæpamaður í Hagkaupum að þurfa að sækja plastpokana út á mitt verslunargólf, fjarri búðarkössunum þar sem þú kemur með vörurnar þínar. Sem er nú annað furðuverk í þessu, að menn þurfi að vera í einhverri sakbendingu inni í miðri verslun að leita uppi plastpoka sem menn vilja nota af því að þeir mega ekki vera aðgengilegir þar sem vörurnar koma til afgreiðslu. En það er nú annað mál í þessu.

Aðeins aftur að beinum efnisatriðum málsins. Hér er talað um það í 6. lið greinargerðarinnar að þetta valdi ekki auknum útgjöldum hjá Umhverfis- og orkustofnun, sem er eftirlitsaðili þessa máls. Það segir hér, með leyfi forseta:

„Gert er ráð fyrir að sú viðbót sem leiðir af frumvarpinu rúmist að öllu leyti innan núverandi umfangs eftirlitsins og valdi því ekki auknum útgjöldum hjá Umhverfis- og orkustofnun.“

Þetta er auðvitað staðan af því að útgjöldin eru þegar til komin út af fyrri hluta þessarar innleiðingar. Mér er til efs að það verði ekki kallað á einhverjum tímapunkti eftir því að fá einhverjar aukakrónur vegna eftirlitsins. En þetta er eins og með svo margt annað, þetta kemur í svona smá salamísneiðum til okkar. Hérna er búið að leggja viðbótarkostnað á kerfið vegna eftirlits sem hér þarf að sinna og ætli það hafi ekki bara verið gert ráð fyrir því að bölvaðir plasttapparnir féllu þarna undir á einhverjum tímapunkti þannig að það sé búið að gera ráð fyrir þessum kostnaði hvort sem er. Auðvitað er í þessu kostnaður. Það er augljóst. Öllu eftirliti fylgir kostnaður og óþægindi. Ja, nefnið eitt tilvik þar sem það er ekki staðan og ég skal draga þessa fullyrðingu til baka. Öllu eftirliti fylgir kostnaður og einhver óþægindi. Hér erum við að fara að sinna auknu eftirliti, algjörlega óþarfaeftirliti, til að leysa vandamál sem er ekki til staðar.

Það er nú ekki hægt annað en að skjóta aðeins á kynjagreiningu greinargerðarinnar. Ég velti því fyrir mér þegar hv. þingmaður var að lýsa því yfir hér áðan hversu erfitt væri að láta gengjurnar ganga saman þegar tappinn væri skakkur á flöskunni, hvort hann væri þar að lýsa því að mögulega ættu kynin misjafnlega erfitt eða auðvelt með það að láta gengjurnar ganga saman. Það var ekki niðurstaðan sem hv. þingmaður leiddi fram en sjáum til hvað verður í þeim efnum þegar ítarlegar rannsóknir þar að lútandi birtast hér á grundvelli einhverrar sérfræðinganefndar eftir nokkur ár.

Þetta er svona mál sem mér finnst að við ættum að sleppa, finna leið til þess að segja: Heyrðu, hér erum við bara með 94% skil á töppum, rest fer í ruslið í öllum meginatriðum. Þetta er ekki vandamál. Fjörurnar eru ekki uppfullar af töppum og þar fram eftir götunum. Við skulum bara ekki gera þetta. En það sem hefur gerst í millitíðinni er að drykkjarvöruframleiðendur hafa uppfært framleiðslulínur sínar með umtalsverðum tilkostnaði. Mig minnir að það hafi verið lagt eitthvert kostnaðarmat á það þarna árið 2020, í aðdraganda vinnunnar þá, sem dró fram breiðu línurnar hvað kostnað tiltekinna fyrirtækja varðar og þetta voru alvörutölur. Þetta er bara til þess að draga úr framlegð þeirra fyrirtækja og rekstrarhæfi og hækka kostnað þeirrar vöru sem neytandinn á endanum kaupir. Þannig að ég held að í öllu falli ætti hv. umhverfis- og samgöngunefnd að leita leiða, ef menn treysta sér ekki til að láta þetta mál niður falla, til að fresta innleiðingu, sem sagt gildistöku, umtalsvert. Það er þannig, í málinu eins og það liggur fyrir núna, að reiknað er með því að gildistaka sé 1. júlí 2025, sem er nú bara eftir fjóra mánuði sirka. Það er ekki ólíklegt að drykkjarvöruframleiðendur, sem ekki hafa uppfært búnað sinn, eigi til að mynda birgðir sem ónýtast ef hart er gengið fram hvað framfylgd varðar í þessum efnum þannig að það þyrfti að setja inn eitthvert bráðabirgðaákvæði sem gæfi mönnum svigrúm til að nýta þau verðmæti sem til eru á hverjum stað. En sömuleiðis held ég að það ætti að skoða það sérstaklega hvort ekki sé fær leið að fresta gildistökunni umtalsvert og gefa okkur Íslendingum og fyrirtækjum á þessum markaði svigrúm til að meta hver áhrifin eru. Hvað er að gerast í Bandaríkjunum. Nú er búið að flagga því að þar hefur væntanlega verið gefinn út forsetaúrskurður þess efnis að þessar reglur verði ekki lögfestar og setja þá frekar orkuna í að átta sig á hvar er hægt að gera gagn í þessum málum og draga úr þeirri sýndarmennsku sem umlykur þessi mál á löngum köflum. Ég læt þetta duga í fyrri ræðu minni.