breyting á þingsályktun nr. 24/152 um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun nr. 24/152, um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða.
Tillagan er lögð fram í samræmi við 1. mgr. 3. gr. laga um verndar- og orkunýtingaráætlun, nr. 48/2011. Í verndar- og orkunýtingaráætlun, eða því sem í daglegu tali er kallað rammaáætlun, er lagt mat á vernd og orkunýtingu landsvæða og efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg áhrif nýtingar, þar með talið áhrif verndunar.
Í júní 2022 afgreiddi Alþingi þriðja áfanga áætlunarinnar. Við afgreiðsluna voru gerðar breytingar frá því sem lagt var til í tillögu að þingsályktunartillögunni á flokkun einstakra virkjunarkosta með það að markmiði að tilteknir þættir í mati þeirra yrðu endurmetnir. Virkjunarkostirnir Skatastaðavirkjun C, Skatastaðavirkjun D, Villinganesvirkjun og Blanda í Vestari-Jökulsá í Héraðsvötnum voru færðir úr verndarflokki yfir í biðflokk, virkjunarkostirnir Urriðafossvirkjun og Holtavirkjun í neðri hluta Þjórsár færðir úr nýtingarflokki yfir í biðflokk, virkjunarkosturinn Kjalölduveita í Þjórsá færður úr verndarflokki yfir í biðflokk og virkjunarkosturinn Skrokkölduvirkjun færður úr nýtingarflokki í biðflokk.
Í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar kom fram rökstuðningur fyrir breytingum á flokkun fyrrgreindra virkjunarkosta auk þeirra atriða sem að mati meiri hlutans þyrfti að endurskoða. Verkefnisstjórn 5. áfanga áætlunarinnar óskaði í kjölfarið eftir leiðsögn frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu um hvernig hún ætti að vinna að endurskoðuninni. Í bréfi til verkefnisstjórnar, dags. 12. september 2022, komu fram þau tilmæli að miða endurmat þessara tilteknu virkjunarkosta við þá þætti sem fram kæmu í áðurnefndu nefndaráliti. Verkefnisstjórnin forgangsraðaði umfjöllun sinni um þessa virkjunarkosti og skilaði tillögum að flokkun þeirra til þáverandi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra 5. apríl 2024. Sú tillaga var hvorki lögð fram á 154. né 155. löggjafarþingi en er nú lögð fram af ráðherra nýrrar ríkisstjórnar.
Eins og áður segir miðaðist vinna verkefnisstjórnar við þá afmörkuðu þætti sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar tilgreindi í sínu áliti og tók vinnulagið við endurmat virkjunarkostanna mið af þeim. Í skýrslu verkefnisstjórnar, sem er fylgiskjal við tillögu þessa, er að finna umfjöllun um þessa þætti en hvað varðar aðra þætti sem ekki komu til endurmats er vísað til skýrslu verkefnisstjórnar 3. áfanga áætlunarinnar.
Ég ætla ekki að fara ítarlega í rökstuðning fyrir flokkun hvers virkjunarkosts fyrir sig og vísa að því leytinu til greinargerðar við tillögu þessa sem og áðurnefndrar skýrslu verkefnisstjórnar 5. áfanga áætlunarinnar en vil þó nefna að þeir virkjunarkostir sem við ræðum hér í dag hafa eðli máls samkvæmt farið í umfjöllun hjá verkefnisstjórn og faghópum að lágmarki tvisvar sinnum, fyrst í 3. áfanga áætlunarinnar, þegar virkjunarkostirnir voru fyrst til umfjöllunar, og svo aftur í 5. áfanga, þegar þingið óskaði eftir endurmati á þeim og verkefnisstjórn og faghópar fjölluðu um þá þætti sem þingið taldi nauðsynlegt að skoða betur.
Ákvarðanir um endanlega flokkun virkjunarkosts í annaðhvort nýtingarflokk eða biðflokk er auðvitað alltaf stórar ákvarðanir enda miklir hagsmunir þjóðarinnar undir, hvort sem við erum að vísa í verndun eða nýtingu. Þeir virkjunarkostir sem hér eru undir hafa farið í gegnum nokkur samráðsferli og fjöldi umsagna og ábendinga liggur fyrir. Ég geri ráð fyrir að umhverfis- og samgöngunefnd muni einnig kalla eftir umsögnum um tillöguna og ef ástæða þykir leggja til einhverjar breytingar á tillögunni.
Eins og kveðið er á um í lögum um rammaáætlun fóru tillögur verkefnisstjórnar í gegnum tvö samráðsferli. Fyrra ferlið hófst 4. desember 2023 og var umsagnarfrestur veittur til 18. desember 2023. Síðara samráðsferli verkefnisstjórnar hófst svo 22. desember 2023 og frestur til að koma að athugasemdum og ábendingum var til 15. mars. Nánar er fjallað um þær athugasemdir sem bárust í báðum samráðsferlum í skýrslu verkefnisstjórnar.
Ég ætla að fjalla aðeins um afmörkun verndarsvæða og viðbrögð við dómi Hæstaréttar vegna friðlýsingar verndarsvæðis Jökulsár á Fjöllum. Í 2. mgr. 3. gr. laga um verndar- og orkunýtingaráætlun segir að í áætluninni sé mótuð stefna um hvort landsvæði þar sem er að finna virkjunarkosti megi nýta til orkuvinnslu eða hvort ástæða sé til að friðlýsa þau eða kanna frekar. Virkjunarkostir á viðkomandi svæðum eru samkvæmt því flokkaðir í orkunýtingarflokk, verndarflokk eða biðflokk. Gert er ráð fyrir því að verkefnisstjórn vinni drög að tillögum um flokkun virkjunarkosta og afmörkun virkjunar- og verndarsvæða í samræmi við flokkunina.
27. mars í fyrra féll dómur í Hæstarétti í máli nr. 36/2023 þar sem friðlýsing verndarsvæðis Jökulsár á Fjöllum í verndarflokki rammaáætlunar var felld úr gildi. Niðurstaða Hæstaréttar var að ráðherra hefði aðeins getað tekið ákvörðun um friðlýsingu landsvæðisins þegar Alþingi hefði í þingsályktun um vernd og orkunýtingu afmarkað með einhverjum hætti þau landsvæði sem féllu í verndarflokk. Með þingsályktun nr. 13/141 var mælt fyrir um að Arnardalsvirkjun og Helmingsvirkjun á vatnasviði Jökulsár á Fjöllum féllu í verndarflokk án þess að því fylgdi tilgreining á landsvæði vegna þeirra virkjunarkosta. Þá má leiða af dómnum að grundvallaratriði sé að kort af fyrirhuguðum verndarsvæðum virkjunarkosta í verndarflokki komi fyrir í ályktunartextanum sjálfum og ekki sé nægilegt að þau séu í fylgiskjali við tillögu til þingsályktunar enda eru fylgiskjöl ekki hluti af lokaútgáfu þingsályktunar.
Það er öllum ljóst sem fylgst hafa með umfjöllun um rammaáætlun að afmörkun landsvæða og virkjunarkosta í verndarflokki hefur verið þrætuepli frá samþykkt fyrstu áætlunarinnar í janúar 2013. Ekki er kveðið á um það í ákvæðum laganna hvernig verndarsvæði skuli afmörkuð en í greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 48/2011 er sérstaklega fjallað um virkjunarkosti og afmörkun þeirra, sbr. VI. kafla greinargerðar. Þá var afmörkun verndarsvæða eitt stærsta umræðuefni umhverfis- og samgöngunefndar þegar hún fjallaði um tilhögunina á 152. löggjafarþingi vorið 2022, eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans.
Með hliðsjón af niðurstöðu Hæstaréttar og tillögum starfshóps um endurskoðun laga um verndar- og orkunýtingaráætlun er í þeirri tillögu sem við ræðum hér í dag að finna kort af fyrirhuguðum verndarsvæðum vegna virkjunarkosta í verndarflokki áætlunarinnar.
Eins og ég hef farið yfir þá komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu í fyrrgreindum dómi að friðlýsing verndarsvæðis Jökulsár á Fjöllum hefði verið ólögmæt þar sem Alþingi hefði ekki fjallað um afmörkun verndarsvæðisins líkt og lög kveða á um, ekki hefði verið heimilt að ákvarða friðlýsinguna heldur hefði þurft að leggja nýja tillögu til þingsályktunar fyrir Alþingi með afmörkun verndarsvæðisins áður en hægt væri að friðlýsa svæðið.
Alls voru átta svæði friðlýst með vísan til þess að virkjunarkostir innan þeirra hefðu verið flokkaðir í verndarflokk. Allar friðlýsingarnar voru gerðar á sömu forsendum, þ.e. virkjunarkostir viðkomandi verndarsvæða voru flokkaðir í verndarflokk áætlunarinnar en Alþingi fjallaði ekki um afmörkun verndarsvæðanna eins og lög nr. 48/2011 kveða á um. Niðurstaða Hæstaréttar hafði því áhrif á lögmæti friðlýsinganna allra.
Friðlýsing Jökulsár á Fjöllum var afturkölluð af hálfu ráðherra með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 7. júní 2024 í kjölfar dóms Hæstaréttar. Með hliðsjón af fordæmisgildi dómsins og meginreglum stjórnsýslulaga um afturkallanir ógildanlegra ákvarðana voru friðlýsingar þeirra sjö verndarsvæða sem eftir stóðu afturkallaðar.
Virkjunarkostirnir sem friðlýsingarnar byggðust á voru flokkaðir í verndarflokk með ályktun Alþingis nr. 13/141, sem samþykkt var 14. janúar 2013, en þann 15. júní 2022 samþykkti Alþingi nýja ályktun um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, nr. 24/152. Í þeirri ályktun er ekki að finna þá virkjunarkosti eða landsvæði sem friðlýst höfðu verið á grundvelli áætlunar nr. 13/141, enda var málsmeðferð þeirra virkjunarkosta lokið með friðlýsingu þeirra. Það þýðir að þeir eru ekki lengur flokkaðir í verndarflokk en lúta sömu reglum og virkjunarkostir í biðflokki í samræmi við 4. mgr. 5. gr. laga um rammaáætlun.
Til að bæta úr þeim ágalla við friðlýsingarferlið sem rakinn er í dómi Hæstaréttar þurfa kostirnir því að fara aftur í gegnum lögbundið ferli rammaáætlunar og Alþingi þarf að flokka þá í verndarflokk með afmörkuðu verndarsvæði til að hægt sé að friðlýsa þá aftur. Af þeim sökum er umrædda virkjunarkosti ekki að finna í þessari tillögu en gert er ráð fyrir að þegar endurmat verkefnisstjórnar áætlunarinnar á viðkomandi virkjunarkostum liggur fyrir verði þingsályktunartillaga með tillögu um flokkun þeirra lögð fram á Alþingi til lokaákvörðunar. Þá munu kort af verndarsvæðum viðkomandi svæða einnig verða hluti af tillögunni eins og er í þeirri tillögu sem hér um ræðir.
Tekið skal fram að ég hef nú þegar sent bréf til verkefnisstjórnarinnar þess efnis að setja vinnu í gang við flokkun umræddra virkjunarkosta.
Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessarar tillögu og legg til að henni verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
