rannsóknasetur öryggis- og varnarmála.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsóknasetur öryggis- og varnarmála. Með þeim sem hér stendur á málinu eru 19 þingmenn frá Sjálfstæðisflokknum, Viðreisn og Framsókn. Tillagan gengur út á að Alþingi álykti að fela utanríkisráðherra að hafa forgöngu um gerð samnings við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands um sjálfstætt rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál. Tillaga þessi var síðast flutt á 155. löggjafarþingi og er nú endurflutt óbreytt.
Lýðræðisríki læra og laga sig að breyttum veruleika. Þann styrk verður íslenska þjóðin að nýta sér í þágu eigin öryggis, á grundvelli þekkingar sem reist er á fræðilegum grunni og fenginni reynslu. Önnur vopn hefur hún ekki. Er því lagt til að undir handarjaðri Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands starfi sjálfstætt rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál, RÖV, á grundvelli samnings við utanríkisráðuneytið.
Til að rannsóknasetrið sé starfhæft þarf að tryggja grunnfjárveitingu af hálfu ríkisins vegna tveggja starfsmanna við setrið. Á setrinu verði stundaðar rannsóknir sem nýtast á hagnýtan og fræðilegan hátt fyrir þá sem undirbúa og taka ákvarðanir um hernaðarlegt og borgaralegt öryggi. Setrið verði fræðilegur og hagnýtur samstarfsvettvangur þeirra sem standa að samhæfingarstöð um almannavarnir auk öryggisdeilda einkarekinna fyrirtækja. Starfsmenn ráðuneyta og stofnana geti nýtt setrið til að dýpka eða víkka þekkingu sína. Þá tengist setrið erlendum rannsóknastofnunum sjálfstætt og í alþjóðlegu samstarfsneti Alþjóðamálastofnunar HÍ. Rannsóknastjóri stjórni setrinu og verði starf hans auglýst. Setrið hafi aðstöðu í húsnæði Alþjóðamálastofnunar. Setrið beiti sér fyrir útgáfu efnis á íslensku og ensku, standi að opinberum fyrirlestrum og málþingum, eitt eða í samvinnu við aðra.
Að tillögunni samþykktri verði veitt fé á fjárlögum til að stíga megi fyrstu skref til að undirbúa samning utanríkisráðuneytisins og Alþjóðamálastofnunar HÍ um RÖV. Höfð verði hliðsjón af skipulagi og þróun sambærilegra rannsóknasetra annars staðar á Norðurlöndunum og í Eystrasaltslöndunum.
Innrás Rússa í Úkraínu 24. febrúar 2022 gjörbreytti þróun öryggis- og varnarmála í Evrópu, á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum. Innrásin setur svip sinn á nýja grunnstefnu NATO sem samþykkt var í Madrid 29. júní 2022 og á sameiginlega yfirlýsingu um norræna samvinnu í öryggis- og varnarmálum sem gefin var út 15. ágúst 2022 af forsætisráðherrum Norðurlandanna.
Í norrænu yfirlýsingunni segir meðal annars að viðnámsþróttur norrænu samfélaganna skuli efldur á friðartímum, í hættuástandi og átökum með „sameiginlegu stöðumati, samvinnu í allsherjarvörnum, hagvörnum og viðnámsþrótti gagnvart skaðvænlegum aðgerðum á borð við netárásir og fjölþátta ógnir“. Virk þátttaka Íslendinga í svo víðtæku samstarfi verður ekki tryggð án þess að hér séu stundaðar fræðilegar rannsóknir á þessum sviðum í samvinnu við norrænar stofnanir. Íslendingar eiga beinlínis á hættu að einangrast á þessu nýja norræna samstarfssviði sé ekki stutt við starfsemi á borð við þá sem eðlilegt er að unnin sé á vegum RÖV.
Á níunda áratug 20. aldar starfaði öryggismálanefnd á vegum forsætisráðuneytisins með fulltrúum þingflokka. Vegna starfa hennar varð til sérfræðiþekking og miðlun hennar jók gagnkvæman skilning milli flokka í kalda stríðinu. Nefndin var lögð niður þegar því lauk. Alþingi ályktaði 30. mars 2009 að fela ríkisstjórn Íslands að kanna grundvöll þess að setja á stofn sjálfstætt rannsóknasetur á sviði utanríkis- og öryggismála. Ríkisstjórnin fól nefnd allra þingflokka sem skipuð var í janúar 2012 á grundvelli þingsályktunar frá september 2011 um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland að huga að framkvæmd tillögunnar.
Í tillögum nefndarinnar um þjóðaröryggisstefnu frá 20. febrúar 2014 segir, með leyfi forseta:
„Telur nefndin ekki forsendur fyrir því að setja á fót slíkt setur við núverandi aðstæður, einkum af fjárhagsástæðum. Verður því fyrsta kastið að byggja á þeirri þekkingu og reynslu sem fyrir er. Þar er nærtækast að horfa til háskóla- og fræðasamfélagsins. Þegar aðstæður leyfa og fjármunir eru fyrir hendi telur nefndin rétt að skoða á ný stofnun slíks sérfræðiseturs.“
Í 6. tölulið þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem Alþingi samþykkti 13. apríl 2016 segir að stefnan feli í sér, með leyfi forseta:
„Að tryggja að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands.“
Þessi þingsályktunartillaga snýr að því að tryggja að í landinu sé fyrir hendi sérfræðiþekkingin sem er einn af hornsteinum þjóðaröryggisstefnunnar.
Það þarf nú kannski ekki, nú þegar ég hef lokið að fara yfir þingsályktunartillöguna sjálfa, að fara almennt yfir þessi mál á þessum tímapunkti þessa dagana sem við erum að upplifa og átta sig á mikilvægi þess að hugveita eða rannsóknasetur eins og er hér verið að leggja til, og hefði náttúrulega átt að vera löngu komið, verði að veruleika. Við erum væntanlega eina Evrópulandið sem er ekki með slíka hugveitu eða rannsóknarsetur í þessum málaflokki. Flækjustigið hér á landi er náttúrlega gríðarlegt. Við erum landfræðilega á því svæði heimsins sem bara út frá sögunni, kalda stríðinu og seinni heimsstyrjöld, ef við förum yfir þessa sögu, á ótrúlega landfræðilega mikilvægu svæði og full þörf á að bæta getu á þessu sviði eins og kemur fram í þeim þjóðaröryggisstefnum sem við höfum verið að ræða, bæði þeirri sem samþykkt var hér á þinginu 2016 og síðan þeirri sem við samþykktum fyrir tæpum tveimur árum, 28. febrúar 2023. Þar var gengið enn lengra í þeirri þjóðaröryggisstefnu varðandi varnir landsins. Ég sé ekki betur, miðað við hvernig hlutir eru að þróast og hversu hratt þeir þróast, en að það þurfi mögulega, að mínu viti, að huga að því að taka upp þessa stefnu. Það er miðað við að hún sé tekin til skoðunar á fimm ára fresti en miðað við hvernig þróunin hefur verið á þessum tveimur árum síðan við samþykktum stefnuna og hvað er búið að gerast á síðustu vikum og mánuðum, það hafa orðið ótrúlega hraðar breytingar, þá þarf að huga að því.
Í greinargerð þingsályktunartillögunnar er minnst á þessa nefnd sem starfaði á vegum forsætisráðuneytisins á sínum tíma, á tímum kalda stríðsins. Hún var lögð af í lok kalda stríðsins vegna þess að þá átti allt að verða svo gott. Þetta átti bara allt að vera búið, það átti að vera friður og hagsæld og vera allt svo einfalt. En síðan hefur þetta þróast með öðrum hætti, frá 2006. Herinn fer héðan í september 2006. Við erum búin að sjá Georgíu 2008, Krím 2014, innrásina í Úkraínu 2022 og svo allt sem hefur gerst á undanförnum árum og allt hefur þetta áhrif og við erum þannig stödd landfræðilega að við erum nálægt mesta hernaðarstyrk Rússlands sem er Kólaskaginn. Við sjáum hvað er búið að gerast hér varðandi kafbátaleitina á örfáum árum. Þetta byrjaði kannski aftur 2015, 2016 með tveim, þrem, fjórum vélum, öðru hvoru, en nú höfum við séð á undanförnum árum gríðarlegan fjölda af kafbátaleitarvélum sem eru að fara alveg upp í Barentshafið, inn í Eystrasaltið, suður til Azor-eyja. Þetta hefur styrkst ótrúlega og er að eflast, það sem fer fram í Keflavík.
Vonandi fær þetta allt saman góða umfjöllun í utanríkismálanefnd. Þetta er í þriðja eða fjórða skiptið sem ég mæli fyrir málinu. Það hefur fengið almennt mjög góðar viðtökur en það hefur ekki náðst að klára það, sem er náttúrlega afleitt miðað hvernig hlutir hafa síðan þróast frá því fyrir kannski þremur árum þegar ég lagði málið fyrst fram. Við værum sannarlega á betri stað ef við hefðum þetta setur. Þetta snýst í rauninni um að sameina svolítið þekkinguna hér á Íslandi, koma henni saman á einn stað og þroska hana og alla hlutaðeigandi, fólk sem kemur að þessum málum, hvort sem það er Gæslan, lögreglan, ráðuneytin, fræðasamfélagið, nemendur í háskólanum. Þetta getur nýst á svo gríðarlega mörgum sviðum.
Eins og kemur fram í greinargerð þá höfum við ekkert annað, það sem við getum helst lagt til þessara mála er raunverulega sérfræðiþekking í þessum málum. Við höfum verið með sprengjuleit hjá Gæslunni, hún hefur sérhæft sig í því og hefur verið erlendis með þetta borgaralega hlutverk að leita að jarðsprengjum og annað slíkt. Svo hafa Íslendingar verið í ýmsum hlutverkum eins og blaðafulltrúastörfum og slíku, verið talsmenn einhverra sveita. En þetta sem við erum að tala um hér ætti að koma miklu betur í gegn.
Við höfum oft rætt þessi mál. Ég hef oft bent á skýrslu Björns Bjarnasonar og Jónu Sólveigar Elínardóttur frá 2020, sem var unnin eftir beiðni frá norrænu utanríkisráðherrunum. Thorvald Stoltenberg hafði komið með skýrslu 2010 um svipað málefni, því sem sneri að vörnum Norðurlanda á breiðum grunni. Þarna var komið svolítið inn á með sterkari hætti þessar fjölþáttaógnir, netöryggismálin og slíka þætti sem klárlega gætu verið hluti af vinnu svona fræðaseturs eða rannsóknarseturs eins og við erum að ræða hér. Þetta er ótrúlega breið umræða sem gæti farið fram og þarf að fara fram, og auðvitað þarf að vera meiri. Þetta getur stutt við þingið og þekkingu þingmanna og bara allra stjórnsýslunnar.
Allt snýst þetta um að gera samfélag okkar áfallaþolnara, bæta viðnámsþrótt þess. Bara það sem er búið að gerast núna á ótrúlega fáum dögum, síðustu daga er ótrúlegt. Við höfum aldrei upplifað annað eins. Ég vil svo sannarlega vona að það sé vilji til þess hér í þinginu að klára þetta mál núna á vetrarþinginu, klára þetta fyrir sumarið þannig að það sé hægt að fara í þessa vegferð.
Eins og ég kom inn á áðan í greinargerðinni þá var þessu slúttað vegna fjárhagslegra þátta fyrir um áratug síðan. Ég átta mig ekki alveg á hvaða ástand það var vegna þess að hlutirnir voru farnir að ganga betur. Við erum að tala um mjög lágar upphæðir og við erum farin að tala um allt aðra hluti hvað þarf að gera í landinu varðandi fjárveitingar til þessa málaflokks þannig að þetta er bara dropi í hafið, upphæðin sem við erum að tala um hér. Ég held að henni væri mjög vel varið til að fá betri þekkingu. Ég þekki þessar hugveitur töluvert, hef heimsótt þær í gegnum NATO-þingið, vítt og breitt. Finnar hafa náttúrlega verið með gríðarlega öflugar hugveitur, ég er ekki að tala um hvað Finnar hafa gert en þeir hafa verið með gríðarlega öflugar hugveitur og rannsóknasetur í þessum málum um áratugaskeið. Öll Norðurlöndin eru öflug í þessu, Eystrasaltið og NATO-ríkin eru öll með þær í einhverri mynd.
Ég vil kannski að lokum koma aðeins inn á þjóðaröryggisstefnuna. Þetta gæti hjálpað til við gerð hennar. Þetta er til að efla fræðasamfélagið, auka sérfræðiþekkingu í landinu á varnar- og öryggismálum. Þetta ættum við að hafa í huga sem eyland í Norður- Atlantshafi með mikilvæga staðsetningu og hafa í huga mikilvægi þess að viðhalda góðri og öflugri umræðu um þessi mál. Ég vona svo sannarlega að þetta sé innlegg í það og vona að þingmenn komi inn í þessa umræðu. — Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.
