Evrópska efnahagssvæðið.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið hér til máls um þetta stóra og flókna mál. Sjálfur er ég nýr á þingi og hef fylgst með þessu máli þegar það hefur komið á dagskrá þingsins en kannski ekki alltaf alveg með fullri einbeitingu eða athygli. Það hefur reynst mér töluvert verkefni að ná utan um málið og ég hef ekki enn þá almennilega gert það. Þetta er flókið lagalegt mál, ég er ekki löglærður en ég hef einsett mér að reyna að kynna mér málin ágætlega og læt því vaða í ræðu.

Málið fjallar sem sagt um bókun 35 sem tveir flokkar hafa sérstaklega verið á móti, Miðflokkur og Flokkur fólksins. Það er sérstakt að Flokkur fólksins er búinn að skipta um skoðun — þó finnst mér í raun sjálfum alveg í lagi ef fólk skiptir um skoðun ef sterk rök hníga að því — en það er sérstakt að heill þingflokkur geri það einn, tveir og þrír. En það er bara þannig.

Ég verð að segja að það hefur vakið athygli mína að það er töluverð skautun í þessari umræðu. Þegar ég hef fylgst með umræðunni sem leikmaður hef ég stundum sveiflast svolítið eins og lauf í vindi og verið sammála síðasta ræðumanni. Ég held að almenningur sé það nú líka stundum því að ræður eru oft sannfærandi í báðar áttir. Umræðan hefur of oft farið í skotgrafir. Annaðhvort er þetta aðeins tæknileg lagabreyting sem þarf að samþykkja tafarlaust eða þá niðurrif á sjálfstæði þingsins og afsal valda.

Ég held að það sé mikilvægt að við reynum að skilja þetta mál frá grunni og ég er á þeirri vegferð núna. Þess vegna hef ég hlustað svolítið vel á ræður hinna ýmsu þingmanna hér í kvöld. Þetta verður nú líklegast á dagskrá á morgun og ég mun fylgjast með þar líka. Ég tel það skyldu okkar allra, sérstaklega nýrra þingmanna sem eru ekki vel inni í þessu, að nálgast ný og flókin lagaleg og pólitísk álitaefni með opnum hug og yfirvegun og að vera ekki endilega búin að mynda sér skoðanir áður, að þrátt fyrir að flokkurinn manns standi fyrir eitthvað reyni maður að mynda sér sína eigin skoðun, byggða á upplýsingum. Málin eru miserfið. Það eru ýmis mál sem ég hef farið yfir hér í þinginu og í þessu máli, sem oft er með lögspekileg mál, eru rök með og á móti og sannleikurinn er oftast kannski einhvers staðar á milli.

Þetta frumvarp gengur út á að innleiða með skýrari hætti í íslenskan rétt bókun 35 við EES-samninginn. Bókunin kveður á um skýrar og óskilyrtar EES-reglur sem hafa verið réttilega innleiddar í landsrétt og að þær skuli hafa forgang ef þær rekast á önnur landslög, nema annað sé sérstaklega tekið fram. Þetta er kannski það sem mesta deilan hefur staðið um, hvort verið sé að afsala einhverju fullveldi til Brussel, sem ég efast reyndar um. Þótt þetta sé ekki aðeins spurning um lagatæknileg atriði þá gengur það líka út á það hvernig við sem þjóð útfærum alþjóðlegar skuldbindingar innan okkar stjórnarskrárumhverfis, hvernig við verndum réttindi einstaklinga og hvernig við sem þingmenn tryggjum að lýðræðislegt umboð Alþingis sé virt og skýrt.

Virðulegi forseti. Ég verð sem nýr þingmaður að viðurkenna að það hefur verið bæði lærdómsríkt og á köflum ruglingslegt að fylgjast með umræðunni um þetta frumvarp. Það er ekki oft sem ég viðurkenni þetta, því að ég er nú frekar á því að maður eigi að ná utan um hlutina, en það er bara best að koma hreint til dyranna. Þetta er alveg þannig mál að ég held að það taki dálítið góðan tíma, að það þroskist hjá manni og maður nái síðan að skilja það eftir einhvern tíma. Þannig lærir maður nú oft hluti. Maður les eitthvað, sér textann, fær smá tengsl við hann og svo þarf þetta oft að liggja hjá manni í daga, vikur, mánuði þangað til þetta nær að gerjast og festast við fyrri þekkingu og mögulega verður til ný þekking og þá skoðun á einhverju máli.

Kannski er ástæðan fyrir því að þetta er svona óljóst og flókið sú að þetta er lagalegt mál og snýst ekki bara um orðalag heldur grundvallarspurningu um samband þjóðréttar og landsréttar, um það hvort dómstólar eigi að hafa heimild til að beita EES-reglum sem gangi framar íslenskum lögum þegar þau stangast á. Sumir fullyrða að þetta sé formsatriði, lagfæring sem hefði átt að koma fyrir löngu, en aðrir segja að hér sé verið að gefa frá sér vald, að hljóðlega en óumflýjanlega sé verið að færa völd dómstóla og alþjóðlegra skuldbindinga fram yfir lýðræðislega sett landslög. Þetta hljómar allt einhvern veginn þannig að maður gæti trúað þessu í báðar áttir en þessi mynd er kannski of einföld. Þetta frumvarp og bókun 35, ég held að hún feli hvorki í sér sjálfvirkt framsal valds né að dómstólar megi setja lög heldur snúist málið um það hvernig við tryggjum að reglur sem við sjálf höfum samþykkt og innleitt í íslenskan rétt hafi gildi í reynd. Það er svona mín fyrsta tilfinning gagnvart þessu.

Virðulegi forseti. Eins og hefur komið áður fram í þessari umræðu hefur 3. gr. laga nr. 2/1993, þegar EES-samningurinn hóf göngu sína og var innleiddur hér, verið talið næg innleiðing á bókun 35 en dómstólar hafa ekki fallist á það. Hæstiréttur hefur ítrekað komist að þeirri niðurstöðu að 3. gr. sé einungis lögskýringarregla en ekki forgangsregla. Þessu fletti ég upp en er ekki alveg með þetta lögfræðimál algjörlega á tæru, hver munurinn á lögskýringarreglu og forgangsreglu er. Það verður bara að koma með tímanum að maður hafi þetta í innra minninu. Svo að ég taki nú aðeins menntavinkilinn á þetta þá er þetta dæmi um það að við erum með ákveðna flókna þekkingu í textum og hún verður ekki gúgluð eða sett inn í gervigreind og maður bara prenti út eitthvað og nái einhverjum árangri. Til að skilja þetta — og það er nauðsynlegt að skilja hlutina til að geta tekið afstöðu til þeirra. Þess vegna er það svo mikilvægt í menntun og í grunnskólum og leikskólum og framhaldsskólum að við séum ekki að tala um það að gervigreind leysi bara allt af hólmi og að við séum ekki að tala um að það að læra hluti utan að skipti ekki máli. Þessir hlutir skipta miklu máli. Að hafa djúpan þekkingargrunn á sem flestum sviðum gerir okkur að djúpvitrum manneskjum.

Það að ná utan um þetta mál og fleiri mál hér á Alþingi hjálpar og vonandi að fólk sem er að fylgjast með leggi sig eftir ræðum þingmanna. Þær eru misaðgengilegar fyrir fólk, þær eru misgóðar, svona misalmenningsvænar, en vonandi að við þingmenn náum að tala þannig til fólks að það skilji það sem við segjum, vegna þess að það felst heilmikið nám í því að ræða flókin mál og það skiptir máli að almenningur sé þokkalega vel inni í því sem við erum að fjalla um á Alþingi, þannig að hann sé ekki alveg eins og ég kannski mögulega í þessu máli, eða bara eins og vindhani — ég vona að ég sé nú ekki alveg þannig, að maður snúist bara við í næsta blæstri.

Virðulegi forseti. Sem nýliði á þinginu verð ég líka að spyrja: Hvers vegna höfum við dregið lappirnar svona lengi í þessu máli? Af hverju er ekki bara búið að gera þetta þegar önnur EFTA-ríki, eins og Noregur og Liechtenstein, hafa fyrir löngu tryggt lagalegan forgang EES-reglna í sínum réttarkerfum? Ég velti fyrir mér: Hvers vegna höfum við ekki fylgt í kjölfarið? Ég hef ekkert endilega alveg svarið við því þó að tilfinningin mín segi að við hefðum átt að gera það. Svarið virðist liggja í þeirri íslensku sérstöðu að við höfum varann á gagnvart Evrópu. Við höfum haldið í tvíeðlisskipan sem við viljum ekki framselja og lagasetningarvald. Þetta er í sjálfu sér skiljanlegt en við verðum líka að bera ábyrgð á því þegar tvískipt nálgun dregur úr réttindagæslu eða veldur samningsbrotum. Þessu næ ég svolítið. Það er þarna eitthvað sem við þurfum að uppfylla. Við höfum skrifað undir EES-samninginn og hér er bókun sem virkar inn í samninginn og samkvæmt henni eigum við að uppfylla þessa bókun.

Virðulegi forseti. Sem þingmaður sem er að fóta sig í lagasetningarhlutverki slæ ég hér marga varnagla stanslaust enda finnst mér líka bara rétt að gera það. Mér finnst einlæg þörf á því að við hættum að ræða þetta mál sem valkvíða milli fullveldis eða undirlægjuháttar. Ég held að við ættum að geta komist að einhverri niðurstöðu — eða kannski er erfitt að komast að niðurstöðu þegar annar póllinn er á því að við eigum ekki að innleiða þetta en hinn á því að við eigum að innleiða þetta. Kannski er ekkert milliskref þarna á milli. Þá verður það bara að vera svo og þingið kýs kannski á endanum um þetta ef þetta kemst í atkvæðagreiðslu. En þetta eru ekki einu kostirnir. Það er til leið þar sem við tryggjum bæði þjóðréttarskuldbindingar og virkt lýðræði. Frumvarpið reynir að marka þá braut með því að kveða á um að Alþingi hafi alltaf möguleika á að kveða sérstaklega á um undanþágu með skýrum hætti í lögum. Við verðum að skilja þetta frumvarp sem tilraun til að ná jafnvægi, ekki sem afsal valds heldur sem ábyrga meðferð þess.

Virðulegi forseti. Ég tel líka rétt að við ræðum opinskátt um áhrif frumvarpsins á réttaröryggi. Ég hef heyrt gagnrýni á að almenningur og fyrirtæki eigi erfitt með að sjá hvaða reglur gilda ef kemur upp árekstur á milli EES-reglu og landsréttar. Ég held að það sé réttmæt ábending. Því þarf að fylgja þessu frumvarpi eftir með virku fræðslustarfi og gagnsæi í innleiðingarferli og skýrri skráningu réttarheimilda en um leið að horfa á hitt, hversu oft dómstólar hafa þurft að hafna því að beita EES-reglum, jafnvel þegar þær eru skýrar, og hvers vegna engin forgangsregla hefur verið til staðar. Það skapar réttaróvissu og getur grafið undan trausti á því að EES-samningurinn verndi borgarana eins og hann á að gera.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að draga það í efa að sumir hafa áhyggjur og það með réttu. Ég hef haft áhyggjur af þessu án þess að hafa kannski fullan skilning á því hvar rætur þeirra áhyggna liggja. Þessi breyting gæti í framtíðinni mögulega dregið úr aðhaldi Alþingis en ég legg á það áherslu að það er í okkar höndum, okkar sem þingmanna, að sinna því aðhaldi. Við eigum að hafa lokaákvörðunina hérna hjá okkur. Hlutverk okkar alþingismanna er ekki að binda hendur dómstóla fyrir fram heldur að tryggja að lög séu skýr, gegnsæ og standi undir lýðræðislegum metnaði. Ég sem þingmaður vil leggja mitt af mörkum til að gera það að raunveruleika að umræðan verði heiðarleg, vönduð og laus við skotgrafir, sem ég hef sjálfur algjörlega gerst sekur um hér í ræðupúlti Alþingis. Það er auðvelt að detta í þær þegar maður finnur höggstað á andstæðingum eða þeim sem eru ekki sammála manni um hluti. Það kann að vera það sem almenningur vill stundum en við getum líka — og maður finnur það í málum þar sem við erum öll meira og minna sammála hér í þinginu að þá eru það oft góð mál sem eru kannski ekki svona pólitískt sterk.

Virðulegi forseti. Það er þessi þáttur, skautun umræðunnar, sem hefur komið mér mest á óvart en ég hef síðan fundið að það gerist bara stundum hér til að skerpa kannski á pólum í umræðunni. Það er kannski bara líka ágætt fyrir almenning að vita nákvæmlega fyrir hvað menn standa og fyrir hvað flokkar standa. En svo er það bara þannig að í flokkum geta auðvitað ólíkar skoðanir þrifist og stjórnmálaflokkar verða að hafa þann þroska að umbera, kannski ekki ólík gildi en það geta verið mismunandi skoðanir innan flokka. Ég held að í þingflokkum, alla vega í þingflokki Sjálfstæðisflokks, séu ólíkar skoðanirá þessu máli þrátt fyrir að flestir séu á því að þetta sé ágætismál.

Virðulegi forseti. Ég vil ljúka máli mínu með því að hvetja okkur öll til að sjá þetta mál í eins stóru samhengi og hægt er, að horfa á heildarmyndina sem tilraun til að ná jafnvægi en ekki valdaafsali, til að tryggja réttindi, ekki veikja lýðræðið, og til að efla réttaröryggi án þess að draga úr sjálfsforræði Alþingis. Við nýir þingmenn, sem erum töluvert margir, berum ekki þær byrðar sem síðustu þing bera en við berum ábyrgð á því hvernig við nálgumst næstu skref, hvernig við vinnum þingstörfin áfram. Þessi nálgun, að vanda til verka, hlusta og vega málið af sanngirni, það er það sem við skuldum bæði samningnum og samfélaginu.