Evrópska efnahagssvæðið.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum mjög áhugaverðar ræður hér í dag um þetta stóra og mikla mál sem við höfum svo sem rætt hér á Alþingi töluvert og erum að ræða hér enn og ástæðan er ósköp einföld, það eru skiptar skoðanir um ágæti þessa frumvarps sem hér er lagt fram. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. Þorgríms Sigmundssonar þar sem hv. þingmaður fór að tala um að neyða fullvalda þjóð — virðulegur forseti, það er akkúrat málið með að vera fullvalda þjóð. Við látum ekki neyða okkur, það er kjarni málsins og þannig viljum við vera áfram.
Mig langar hér aðeins að ræða þetta út frá nokkrum vinklum, virðulegur forseti, og ég ætla að byrja á að fara hér yfir skýrslu starfshóps og tillögur starfshóps vegna innleiðingar Íslands á bókun 35 við EES-samninginn. Skýrsla starfshópsins varðandi bókun 35 við EES-samninginn var gefin út í ágúst 2018. Þessi ágæti starfshópur var skipaður til að skoða hvort 3. gr. laga nr. 2/1993 uppfyllti skuldbindingar Íslands samkvæmt bókun 35 og til að koma með tillögur um nauðsynlegar breytingar.
Virðulegur forseti. Ég á eftir að tala meira um þessa 3. gr. laga nr. 2/1993 en það kemur hér í seinni hluta minnar ræðu. Þessi starfshópur sem ég var að ræða um áðan var settur á fót eftir að ESA eða eftirlitsstofnun EFTA sendi Íslandi formlegt áminningarbréf í desember 2017. Í þessu bréfi var bent á að innleiðing bókunar 35 væri ófullnægjandi þar sem íslensk löggjöf tryggði ekki ótvíræðan forgang EES-reglna gagnvart innlendum lögum. Starfshópurinn hafði því það hlutverk að leggja mat á stöðuna og koma með raunhæfa valkosti til úrbóta.
Bókun 35 tryggir að EES-reglur sem eru réttilega innleiddar skuli hafa forgang þegar þær rekast á við innlend lög. Í núverandi fyrirkomulagi á Íslandi er 3. gr. laga nr. 2/1993 túlkuð fyrst og fremst sem lögskýringarregla. Það þýðir, virðulegur forseti, að dómstólar og stjórnvöld eiga að túlka landsrétt til samræmis við EES-reglur en ekki að þær hafi sjálfkrafa forgang. Þetta hefur skapað réttaróvissu og ágreining og um þetta, virðulegur forseti, snýst málið í sínum kjarna. Það var sömuleiðis fjallað í þessari skýrslu ítarlega um dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands sem staðfestir að EES-reglurnar hafa ekki skýran forgang samkvæmt núverandi löggjöf. Það eru dæmi um þetta í tóbaks- og gengis- og refsimálum þar sem innlend lög hafa gengið framar EES-reglum þegar ekki hefur verið hægt að samræma þau með túlkun.
Starfshópurinn komst að þeirri niðurstöðu að núverandi lagaákvæði uppfyllti ekki skuldbindingar Íslands samkvæmt bókun 35. Til að tryggja réttmæti framkvæmdarinnar lagði starfshópurinn til að sett yrði ný 4. gr. í lög nr. 2/1993 sem kveður skýrt á um forgang réttilega innleiddra EES-reglna gagnvart öðrum landslögum nema Alþingi ákveði annað sérstaklega. Með þessum breytingum væri áfram hægt að viðhalda núverandi 3. gr. sem lögskýringarreglu.
Í skýrslunni er sérstaklega tekið fram að tillögur skerði ekki vald Alþingis til lagasetningar. Alþingi gæti áfram sett reglur, undanþágur eða breytt fyrirkomulaginu ef vilji væri til þess. Því er niðurstaðan sú að fyrirhugaðar breytingar séu innan stjórnsýslulegs ramma og valdframsal til alþjóðlegra stofnana ekki óleyfilegt. Í skýrslunni er sömuleiðis rætt um stöðuna og aðstæður í Noregi og Svíþjóð. Þar hafa ríki tekið upp lagaákvæði um forgang EES-reglna sem hefur virkað vel og dregið úr réttaróvissunni. Í Noregi, virðulegur forseti, hefur þessi aðferð sýnt sig að vera árangursrík og ekki skapað sérstakar stjórnskipulegar deilur. Þetta segir í þessari skýrslu starfshóps vegna innleiðingar Íslands á bókun 35. Niðurstaða hópsins er á þá leið að starfshópurinn ályktar að eina raunhæfa leiðin til að uppfylla skuldbindingar Íslands samræmt bókun 35 væri að setja skýrt lagaákvæði um forgang EES-reglna. Með því væri hægt að koma í veg fyrir frekari málsókn ESA til að tryggja meiri lagalegan fyrirsjáanleika og samræmi við markmið EES-samningsins. Svo segir hér, með leyfi forseta:
„Þessi skýrsla undirstrikar mikilvægi þess að Ísland grípi til aðgerða til að tryggja að skuldbindingar samkvæmt EES-samningnum séu uppfylltar á skýran og skynsamlegan hátt.“
Virðulegur forseti. Ég ætla ekkert að efast um að þeir sem skrifuðu þessa skýrslu hafi verið í góðri trú og með góðan hug. En eins og hefur komið hér fram í ræðum í dag þá höfum við séð skýrslur um ráðleggingar til okkar sem hér erum í gegnum okkar störf hér á Alþingi þar sem Alþingi var ráðlagt að ganga til samninga, m.a. við kröfuhafa, annars færi hér allt í bál og brand, en sem betur fer höfðu menn þor og kjark á þeim tíma til að standa í lappirnar og standa gegn, og standa með sinni sannfæringu og þar höfðum við betur, sem betur fer, enda væri sennilega öðruvísi umhorfs á Íslandi í dag ef menn hefðu ekki staðið í fæturna.
Virðulegur forseti. Það er oft betra að standa í fæturna. Það hefur bara gefið sig ágætlega fyrir íslenska þjóð að gera það og ég vona svo sannarlega að við berum gæfu til þess að gera það áfram.
Eins og ég kom inn á hér áðan, virðulegur forseti, snýst þetta svolítið um þessa 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, og í frumvarpinu um breytingu á lögum um efnahagssvæðið er eftirfarandi, að 4. gr. skuli orðast svo:
„Ef skýrt og óskilyrt lagaákvæði sem réttilega innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum er ósamrýmanlegt öðru almennu lagaákvæði skal hið fyrrnefnda ganga framar, nema Alþingi hafi mælt fyrir um annað. Sama á við um skuldbindingar sem eru innleiddar með stjórnvaldsfyrirmælum ef þau eru ósamrýmanleg öðrum stjórnvaldsfyrirmælum.“
En 3. gr. laga um Evrópska efnahagssvæðið er eftirfarandi:
„Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.“
Bókun 35 við EES-samninginn kveður á um að EFTA-ríkin skuldbindi sig til að setja lagaákvæði þess efnis að EES-reglur skuli hafa forgang ef til árekstra kemur milli þeirra og innlendra laga. Íslensk lög, nr. 2/1993, um EES, veita hins vegar grundvöll fyrir því að skýra íslensk lög til samræmis við EES-reglur, sbr. 3. gr., en þau kveða ekki ótvírætt á um forgang EES-reglna yfir innlendri löggjöf.
Förum aðeins yfir sjónarmið um kosti og galla. Það hafa komið bara mjög mismunandi sjónarmið og lögfræðiálit frá miklum þungavigtarlögfræðingum sem hafa bara miklar áhyggjur af því að við séum að ganga of langt í þessu máli, við séum hreinlega að takmarka fullveldið og lögfesting bókunar 35 gæti verið talin takmarka fullveldi Íslands þar sem hún krefst þess að innlendar reglur víki fyrir EES-reglum. Þetta er umdeilt, virðulegur forseti, þar sem það felur í sér að alþjóðlegar skuldbindingar hafi forgang yfir innlendar reglur sem hafa verið samþykktar af lýðræðislega kjörnum fulltrúum á löggjafarþingum — okkur, virðulegur forseti.
Innleiðingin getur verið flókin, að tryggja forgang EES-reglna gæti verið flókið og krefst nákvæmrar lögfræðilegrar vinnu til að tryggja að innlendar reglur séu í samræmi við EES-reglur. Þetta getur verið áskorun fyrir löggjafarvaldið og dómstóla, sérstaklega ef innlendar reglur stangast á við EES. Þrátt fyrir bókun 35 hefur dómstólum verið ljóst að EES-reglan hafi ekki bein réttaráhrif á sama hátt og EB-reglur. Þetta getur leitt til óvissu í dómaframkvæmd um hvernig leysa skuli úr árekstrum milli EES-reglna og innlendra reglna.
Það hefur líka verið rætt hvort það sé þörf á stjórnarskrárbreytingum og sú breyting gæti skapað stjórnmálalega óvissu og deilur þar sem slíkar breytingar geta verið erfiðar og tímafrekar. Það tekur langan tíma að breyta stjórnarskránni og ekki rétt að gera það nema brýn þörf sé fyrir hendi. Umfram allt þarf að skýra betur af hverju Hæstiréttur telur að 3. gr. núgildandi laga um Evrópska efnahagssvæðið dugi ekki til og sé aðeins lögskýringarregla en ekki forgangsregla. Lög um Evrópska efnahagssvæðið tóku gildi 1994 og spurningin sem ég er með hér, virðulegur forseti, er: Hvers vegna kemur þetta allt saman í ljós núna?
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra en ég hef efasemdir um að við eigum að klára þetta mál á þessu þingi. Ég held að það væri farsælla að við myndum taka þetta mál og setja það til hliðar, gefa okkur betri tíma til að skoða þetta, fá okkar færustu sérfræðinga á lögfræðisviðinu til þess að reyna að skera úr um það, með eins mikilli vissu og hægt er, nákvæmlega hvað það þýðir fyrir okkur að innleiða þetta í þessari mynd sem frumvarpið er lagt fram hér í dag. Ef það er minnsta hætta á því, virðulegur forseti, að þetta frumvarp sem við erum að ræða hér í dag — og fyrrverandi hæstaréttardómarar og lögfræðingar hafa tjáð sig um að gangi ekki upp — sé skerðing á okkar fullveldi, þá þurfum við að staldra við. Ef það er minnsti vafi að fullveldi þjóðarinnar — að við séum ekki með fullt vald hér á hinu háa Alþingi Íslendinga, þá þurfum við að staldra við og endurskoða hlutina. Það er þessi vafi, virðulegur forseti, sem ég hef farið yfir hér, þessi mörgu sjónarmið sem verða til þess og hafa orðið til þess að ég held að það sé mikilvægt að við stöldrum við. Fullveldið er hornsteinninn og það má ekki molna úr honum, virðulegur forseti. Þá erum við komin á alvarlegar slóðir.
