veiðigjald.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti með breytingum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um veiðigjald, nr. 145/2018, aflaverðmæti í reiknistofni. Frumvarpið felur í sér breytingar á lögum um veiðigjald, eins og áður segir, nr. 145/2018, með það að markmiði að breyta viðmiði aflaverðmætis fyrir tiltekna nytjastofna sjávar þannig að viðmið í reiknistofni veiðigjalds endurspegli betur raunverulegt aflaverðmæti.
Þá eru með frumvarpinu lagðar til breytingar á frítekjumarki álagningar hvers árs hjá gjaldskyldum aðilum til að koma til móts við litlar og meðalstórar útgerðir.
Frumvarpinu er ætlað að mæta betur tilgangi innheimtu veiðigjalda samkvæmt 1. gr. laganna, þ.e. að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heild beina og sýnilega hlutdeild í afkomu við veiðar á nytjastofnum sjávar. Með frumvarpinu er leitast við að gera reiknistofn veiðigjalds gegnsærri en í núgildandi lögum.
Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Líkt og fram kemur í nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar tók nefndin á móti fjölmörgum gestum við umfjöllun málsins og barst henni mikill fjöldi umsagna enda málið umfangsmikið og efni þess þjóðhagslega mikilvægt. Samráð og samtal nefndarinnar við umsagnaraðila og gesti hefur verið uppbyggilegt og hefur meiri hlutinn lagt sig fram við að eiga í uppbyggilegum umræðum við fjölbreyttan hóp aðila og hlustað af gaumgæfni á málefnaleg sjónarmið sem fram koma í gestakomum til nefndarinnar. Í umsögnum og samtölum við gesti hefur verið kallað eftir breytingum á greinum frumvarpsins og leitast meiri hlutinn við að ræða þær helstu í nefndaráliti sínu og bregðast við eftir því sem þörf þykir.
Við umfjöllun nefndarinnar og í umsögnum til hennar hafa komið fram sjónarmið þess efnis að leiðrétting á reiknistofni veiðigjalds kunni að draga úr samkeppnishæfni sjávarútvegs. Meiri hlutinn bendir á að þess misskilnings virðist gæta að leiðrétting á reiknistofni veiðigjalds leiði til þess að fyrirtækjum verði gert skylt að miða við markaðsverð í viðskiptum sín á milli. Meiri hlutinn áréttar að sú er ekki raunin. Sú leiðrétting á veiðigjaldi sem er grundvöllur frumvarpsins miðar að því að raunverulegt markaðsverð verði notað sem grunnur þess reiknistofns sem veiðigjaldið byggist á.
Meiri hlutinn áréttar að samþætting veiða og vinnslu verður áfram heimiluð.
Það er mat meiri hlutans að breytingar á reiknistofni veiðigjalds muni ekki draga úr samkeppnishæfni íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja. Þá er það mat meiri hlutans að efni umsagna gefi ekki tilefni til þess að ætla að það mat sem fylgir greinargerð frumvarpsins á samkeppnishæfni íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja sé rangt. Þvert á móti hefur meiri hlutinn í umfjöllun sinni orðið þess áskynja að samkeppnisstaða sjávarútvegs sé sterk. Því ber hvort tveggja vitni, arðsemi atvinnugreinarinnar og hækkað hlutfall eiginfjárstöðu fyrirtækja í greininni á umliðnum árum.
Samkvæmt úttekt Hagstofu á hag veiða og vinnslu frá árinu 2023 var rekstrarhagnaðarhlutfall eða EBITDA í fiskveiðum 24,9% og 18,3% í fiskvinnslu samanborið við meðalhlutfall um 10% í öðrum fyrirtækjum að undanskilinni fjármála- og vátryggingastarfsemi. Er það mat meiri hlutans að það umframhagnaðarhlutfall verði trauðla með öðru skýrt, að meginefni, nema með arðsemi af nýtingu á auðlind sem búið er að takmarka aðgang að. Er það og mat meiri hlutans að þetta bendi jafnframt til þess að sjávarútvegsfyrirtæki njóti nú þegar verulegs forskots á aðrar atvinnugreinar, þegar kemur að kostnaði við aðgang að framleiðsluefni, þ.e. sjávarauðlindinni, og að þau muni áfram njóta slíks forskots, líkt og fram kemur í áhrifamati frumvarpsins, jafnvel þótt reiknistofn veiðigjalda sé leiðréttur og þjóðin fái sanngjarnara og eðlilegra endurgjald fyrir nýtingu hennar sem verði reiknað á gagnsærri grunni. Að teknu tilliti til framangreindra þátta telur meiri hlutinn að afar ólíklegt verði að teljast að fjármálastofnanir og aðrir fjárfestar verði afhuga lánveitingum til vel rekinna sjávarútvegsfyrirtækja þó að þau greiði sanngjarnt afgjald fyrir not af sjávarauðlindinni.
Í umsögnum til nefndarinnar hefur komið fram gagnrýni á það hvort breyttur reiknistofn veiðigjalds endurspegli raunverulegt aflaverðmæti og á það að útfærsla frumvarpsins sé með þeim hætti að hún stuðli ekki að sjálfbærri og hagkvæmri nýtingu. Er það mat meiri hlutans að um sé að ræða grundvallarþátt málsins. Hefur meiri hlutinn, með aðstoð ráðuneytisins, lagt mat á þennan þátt málsins.
Í frumvarpinu er lagður til leiðréttur reiknistofn veiðigjalds bolfisks (þorsks og ýsu) og er lagt til að miðað verði við verð á fiskmörkuðum. Það verð sem fæst fyrir fyrrgreindar tegundir á mörkuðum er markaðsverð sem myndast við kaup og sölu ótengdra aðila á afla. Er það mat meiri hlutans að vandfundin sé betri skilgreining á hugtakinu markaðsverð.
Í umsögnum til nefndarinnar er því haldið fram að verð á fiskmörkuðum sé jaðarverð. Í greinargerð frumvarpsins og í samtölum nefndarinnar við ráðuneytið hefur komið fram að allt að 71,3% óslægðrar ýsu og allt að 47,6% óslægðs þorsks voru seld á fiskmarkaði á síðustu sex árum. Jafnframt er hlutfall magns af slægðum afla fyrir þessar tvær tegundir sem seldar eru á fiskmarkaði allt að 42,6% af ýsu en allt að 15,4% af þorski. Er það mat meiri hlutans að verð á markaði endurspegli vel verðmyndun á þessum tveimur tegundum. Verðið er það sama og þau fyrirtæki sem stunda eingöngu vinnslu sjávarafurða en ekki veiðar greiða fyrir aflann.
Hvað varðar reiknistofn veiðigjalds uppsjávarafla er ljóst að ekki er til staðar markaður sem endurspeglar markaðsverð á Íslandi. Í frumvarpinu er því notast við markaðsverð á uppsjávarafla í Noregi. Í umsögnum til nefndarinnar er þessari aðferð mótmælt og byggt á því að umhverfi veiða og vinnslu í Noregi sé ólíkt því sem hér þekkist, þá er því einnig haldið fram að eðlismunur sé á uppsjávarafla sem veiðist innan íslenskrar lögsögu og er landað hér á landi og þess afla sem veiðist innan norskrar lögsögu og landað er í Noregi. Er það mat meiri hlutans að meintur eðlismunur afla á Íslandi og í Noregi sé óverulegur. Í forsendum reiknistofns frumvarpsins er miðað við það verð sem fæst í Noregi á þeim tíma sem veiðar eru stundaðar á Íslandi, þ.e. að sumri, en ekki á þeim tíma þegar markaðsverð uppsjávartegunda er að jafnaði hæst, þ.e. að hausti. Meiri hlutinn telur þó verða að taka til greina að lítils háttar munur er á nýtingu makríls í löndunum tveimur þar sem veiðitímabil makríls á Íslandi er að jafnaði fyrr á árinu en veiði í Noregi. Að framangreindu virtu og til að koma til móts við þau sjónarmið sem fram komu í umsögnum leggur meiri hlutinn til breytingartillögu sem nánar verður gerð grein fyrir hér síðar í ræðu minni.
Í frumvarpinu notaði atvinnuvegaráðuneytið tilteknar forsendur þegar veiðigjöld fyrir þorsk og ýsu voru reiknuð aftur í tímann. Þeim forsendum er lýst í frumvarpinu. Við umfjöllun nefndarinnar hafa komið fram útreikningar sem leiða til nokkuð ólíkrar niðurstöðu en þeirrar sem ráðuneytið setti fram í frumvarpinu og eru þær niðurstöður jafnframt ólíkar innbyrðis. Á grundvelli vinnu nefndarinnar leggur meiri hlutinn til að forsendur og aðferðir við útreikning og álagningu veiðigjalds verði skýrðar þannig að ekki leiki vafi á því hvernig þeir útreikningar eru framkvæmdir. Nefndinni bárust útreikningar frá Skattinum og tók meiri hlutinn tillit til þeirra útreikninga sem þar er að finna við mótun breytingartillögu sinnar. Leggur meiri hlutinn til breytingartillögu sem nánari grein verður gerð fyrir síðar í ræðunni. Á fundi atvinnuveganefndar með fulltrúum atvinnuvegaráðuneytisins kom skýrt fram að gott samtal og góð vinna hefði farið fram hjá starfsmönnum ráðuneytisins og Skattsins um framlögð gögn og útreikninga þar sem aðilar hefðu sama skilning á útreikningum og þeim gögnum sem ráðuneytið lagði fram vegna nefndarálitsins.
Fyrir nefndinni og í umsögnum til hennar hafa komið fram áhyggjur af mögulegum neikvæðum áhrifum frumvarpsins á sjávarbyggðir landsins. Meiri hlutinn hefur kynnt sér þær umsagnir vel, auk þess hefur meiri hlutinn kynnt sér þær umsagnir sem bárust í samráðsgátt stjórnvalda við vinnslu málsins, en þær eru að meginstefnu samhljóða. Er það mat umsagnaraðila eins og Samtaka sjávarútvegssveitarfélaga og Byggðastofnunar að leiðréttur reiknistofn veiðigjalds geti leitt til aukinnar samþjöppunar fyrirtækja, sem aftur leiði af sér að fyrirtækjum í vinnslu fækki og þau muni mögulega færa vinnslur sínar frá ákveðnum byggðarlögum. Geti það leitt til fækkunar starfa, bæði í vinnslu afurða en einnig afleiddra starfa, svo sem í þjónustu við útgerðir.
Í umsögnum til nefndarinnar, í umfjöllun nefndarinnar, í greinargerð frumvarpsins og við vinnslu málsins í samráðsgátt stjórnvalda hefur verið fjallað um það að erfitt sé að greina bein áhrif frumvarpsins á ákvarðanir á rekstrarlegum grundvelli sem fyrirtæki kunna að taka á grundvelli breytts reiknistofns samkvæmt frumvarpinu. Að mati meiri hlutans eru mögulegar breytur sem taka þyrfti tillit til við útreikning beinna áhrifa frumvarpsins á ákvarðanir á rekstrarlegum grundvelli sem fyrirtæki kunna að taka á grundvelli breytts rekstrarforms það margar að almennur ómöguleiki sé að spá fyrir um slíkt. Á það við um breytur sem ekkert tengjast breytingum á veiðigjaldi eins og aukið framsal á aflaheimildum, útgáfa aflaheimilda, versnandi ástand innviða og margar aðrar utanaðkomandi breytur sem geta haft áhrif á samþjöppun fyrirtækja í sjávarútvegi.
Fyrir nefndinni og í umsögnum til hennar hafa komið fram áhyggjur sveitarfélaga sem byggja afkomu sína á sjávarútgerð. Nefndin hefur fjallað ítarlega um málið á síðustu vikum, fyrir nefndina hafa komið sérfræðingar með breiðan bakgrunn og telur meiri hlutinn málið vera vel upplýst, þar á meðal þann hluta málsins sem snýr að sjávarútvegssveitarfélögum. Er það mat meiri hlutans að ekkert bendi til þess að áhrif leiðréttingar á reiknistofni veiðigjalds verði meginbreyta í aukinni samþjöppun fyrirtækja í sjávarútvegi, sem leiða muni til aukinna áhrifa á hlut áðurnefndra sveitarfélaga, en við hvetjum atvinnuvegaráðuneytið til að fylgjast grannt með þróun mála og bregðast við ef þurfa þykir.
Vert er að geta þess að í umsögnum og kynningum sjávarútvegssveitarfélaga og fleiri eru ekki gerðar athugasemdir við að lögð séu á veiðigjöld.
Með frumvarpinu er lagt til að veiðigjald verði reiknað út frá raunverulegu verðmæti afla, markaðsverði. Gjöld á þau verðmæti sem íslensk sjávarútvegsfyrirtæki skapa við vinnslu haldast óbreytt. Þau verða áfram 33% af hagnaði og 67% af hagnaði verða áfram hjá útgerðinni. Samkvæmt fyrirliggjandi greiningum atvinnuvegaráðuneytisins borguðu tíu stærstu sjávarútvegsfyrirtæki landsins um 60% af heildarinnheimtum veiðigjöldum ársins 2023. Nam þetta samtals um 7,6% af EBITDA-rekstrarhagnaði þeirra. Þeir tíu greiðendur sem þar á eftir koma greiddu í veiðigjöld 12% af EBITDA-rekstrarhagnaði og hjá næstu tíu námu greidd veiðigjöld 10,8% af EBITDA-rekstrarhagnaði. Er það því mat meiri hlutans að ljóst sé að umtalsverð verðmæti skapast við veiðar og vinnslu, raunar nokkuð umfram það sem gengur og gerist í öðrum atvinnurekstri. Er því jafnframt mat meiri hlutans að fullyrðingar um meintan forsendubrest rekstrar í íslenskum sjávarútvegi eigi tæpast við rök að styðjast. Þrátt fyrir það og að höfðu samráði við atvinnuvegaráðuneytið og í ljósi mögulegra áhrifa frumvarpsins á lítil og meðalstór fyrirtæki og sjávarbyggðir telur meiri hlutinn rétt að gera breytingar á frumvarpinu. Leggur meiri hlutinn til að komið verði enn frekar til móts við þau fyrirtæki með breytingum á frítekjumarki frumvarpsins. Leggur meiri hlutinn til í samræmi við umsagnir að gengið verði lengra en gert er ráð fyrir í frumvarpinu og frekari grein verði gerð fyrir breytingartillögum meiri hlutans síðar í ræðunni.
Fyrir nefndinni og í umsögnum til hennar hefur þeim sjónarmiðum verið haldið á lofti að leiðrétting á reiknistofni veiðigjalds kunni að hafa þau afleiddu áhrif að hvatar til nýsköpunar og þróunar í sjávarútvegi minnki eða hverfi jafnvel alfarið. Þá hafa umsagnaraðilar viðrað þau sjónarmið að breytingar á reiknistofni veiðigjalds muni leiða til minni fjárfestingar í búnaði og öðru sem til þarf til veiða og vinnslu. Í umsögnum virðist almennt byggt á þeirri forsendu að leiðréttur reiknistofn veiðigjalds muni leiða til þess að samþættingu veiða og vinnslu verði hætt. Leiði það til aukningar á útflutningi óunnins afla, svokallaðs gámafisks, og aukinnar samþjöppunar sjávarútvegsfyrirtækja. Hér að framan hafa verið rakin allítarlega þau sjónarmið meiri hlutans og þær staðreyndir frumvarpsins að áfram verði heimilað að samþætta veiðar og vinnslu. Samkeppnisforskot íslensks sjávarútvegs hvað þetta varðar mun því haldast óbreytt.
Meiri hlutinn bendir á að allir þeir sem stunda atvinnustarfsemi, hvort sem er sjávarútvegsfyrirtæki eða aðrir, fjárfesta í rannsóknum, búnaði og annarri þróun, með það að markmiði að tryggja eða eftir atvikum afla sér meiri ábata af rekstri. Er það mat meiri hlutans að sanngjarnt og eðlilegt veiðigjald hafi hingað til ekki gert þróun vinnslu og annarrar tækni sem og fjárfestingu í búnaði óarðsama, frumvarpið muni í engu breyta þeirri grundvallarforsendu alls rekstrar.
Í umsögnum og við umfjöllun nefndarinnar hafa verið gerðar athugasemdir við það að breytingar þær sem lagðar eru til með frumvarpinu kunni að stangast á við stjórnarskrána og alþjóðlegar skuldbindingar íslenska ríkisins, einkum hvað varðar heimildir til innheimtu skatts og þau viðmið sem frumvarpið notast við til mats á raunverulegu aflaverðmæti.
Með frumvarpinu er lagt til að breyta reiknistofni veiðigjalds svo að hann endurspegli betur raunveruleg aflaverðmæti og tryggi þannig þjóðinni sanngjarnt gjald fyrir nýtingu á sjávarauðlindinni. Samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, skal skattamálum skipað með lögum, sbr. 40. og 77. gr. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands má ráða að svigrúm löggjafans til mats á því hvað teljist hæfilegir skattar sé rúmt.
Meiri hlutinn ítrekar að arðsemi sjávarútvegs er veruleg og sömuleiðis eigið fé greinarinnar. Á tíu ára tímabili milli 2012 og 2022 jókst eigið fé íslensks sjávarútvegs úr 106 milljörðum kr. í 449 milljarða kr. samkvæmt upplýsingum úr gagnagrunni Deloitte um afkomu sjávarútvegsins frá október 2024. Þá kemur fram í sama gagnagrunni að á árunum 2019 til 2023 hafi útgreiddur arður úr greininni verið 95 milljarðar kr. Það má því ætla að svigrúm greinarinnar til greiðslu veiðigjalds á sanngjörnum grunni sé verulegt. Þá telur meiri hlutinn einnig ástæðu til að nefna að sjávarútvegsfyrirtæki starfa á samkeppnismarkaði, rétt eins og önnur fyrirtæki. Eðlilegt er og sanngjarnt að greitt sé fyrir aðföng með gagnsæjum og fyrirsjáanlegum hætti, en ekki með þeim hætti að fyrirtæki ákveði sjálf hvert viðmið gjaldsins eigi að vera. Samkvæmt upplýsingum á fundi atvinnuveganefndar með fulltrúum atvinnuvegaráðuneytisins er það mat skattasérfræðinga að frumvarpið samræmist ákvæðum stjórnarskrárinnar.
Þá að breytingum. Meiri hluti atvinnuveganefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting á 1. gr. frumvarpsins sem snýr að lönduðum afla fiskiskipa sem ekki teljast frystiskip. Leggur meiri hlutinn til að þegar 50% eða meira af lönduðum afla samkvæmt 3. málslið 1. mgr. 5. gr. í einstakri tegund eru frystar afurðir skuli lækka aflaverðmæti þeirrar tegundar þess skips um 20%. Er breytingunni ætlað að skýra betur hvernig fara skuli með frystan afla skipa sem falla ekki undir skilgreininguna frystiskip enda sé kostnaður og tekjur vegna veiða þeirra notaður til útreiknings veiðigjalda.
Í öðru lagi er lögð til breyting á 1. gr. frumvarpsins sem snýr að meðalverði og aflaverðmæti makríls. Er það mat meiri hlutans að rétt sé að miða áfram við þann reiknistofn sem lagður er til í frumvarpinu en draga 20% af markaðsverði í Noregi. Telur meiri hlutinn að sú breyting komi til móts við þau sjónarmið sem að framan eru reifuð um verðmat og verðgildi makríls við Íslandsstrendur samanborið við Noreg.
Þá er í þriðja lagi lögð til breyting á 1. gr. frumvarpsins til að skýra betur hvernig standa skuli að útreikningi og álagningu veiðigjalds. Leggur meiri hlutinn til að fella brott það að miða skuli við meðaltal hvers mánaðar en bent hefur verið á að sú aðferðafræði sé óþarflega flókin og skili ekki endilega niðurstöðu sem endurspegli betur markaðsverð. Þá leggur meiri hlutinn til breytingu sem lýtur að því að skýra betur hvaða gögn sem varða veiðimagn og verð eru fengin. Í því samhengi leggur meiri hlutinn til að gögn séu fengin fá Verðlagsstofu skiptaverðs.
Að lokum er í fjórða lagi lögð til breyting á 2. gr. frumvarpsins er varðar álagningu. Fyrir nefndinni hafa komið fram áhyggjur af áhrifum frumvarpsins á smærri útgerðir og í ljósi þeirra þykir meiri hlutanum rétt að taka í auknum mæli tillit til þeirra sjónarmiða sem fram koma í umsögnum þar að lútandi og leggur til breytingu á 2. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn leggur til að miðað verði við að frítekjumark vegna þorsks og ýsu verði 65% af fyrstu 15 millj. kr. og 45% af næstu 55 millj. kr. hvers árs hjá hverjum gjaldskyldum aðila. Telur meiri hlutinn þessa breytingu koma vel til móts við þær áhyggjur sem viðraðar hafa verið í umsögnum til nefndarinnar og varða lítil og meðalstór sjávarútvegsfyrirtæki.
Í nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar eru settar fram töflur þar sem fram koma upplýsingar um núverandi og reiknað frítekjumark. Samkvæmt frumvarpinu hvetur meiri hlutinn þingmenn til að kynna sér töflurnar vel enda er það mat meiri hlutans að þær varpi góðu ljósi á þær breytingar sem ég hef lýst fyrr í ræðu minni. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar í áliti meiri hlutans.
Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.
Undir álit meiri hluta atvinnuveganefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Sigurjón Þórðarson, Eydís Ásbjörnsdóttir, María Rut Kristinsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilborg Kristín Oddsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka öllum þeim sem komu að undirbúningi þessa frumvarps og aðstoðuðu við nefndarálitið. Ég vil einnig þakka öllum þeim sem sendu inn umsagnir og gestum atvinnuveganefndar fyrir góðar kynningar og góð samtöl.
Í stefnu Viðreisnar er skýrt tekið fram að við viljum að sanngjarnt verð sé greitt fyrir aðgang að auðlind þjóðarinnar. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á réttlát auðlindagjöld. Þetta mál er því eitt af meginstefnumálum Viðreisnar og ríkisstjórnarinnar. Núverandi þingmeirihluti stendur þétt saman að baki því markmiði að breyta viðmiði aflaverðmætis fyrir tiltekna nytjastofna sjávar þannig að viðmið í reiknistofni veiðigjalds endurspegli betur raunverulegt aflaverðmæti. Þetta er gert til að tryggja réttlátara afgjald af sjávarauðlindinni fyrir alla þjóðina. — Ég hef lokið máli mínu.
