meðferð sakamála o.fl.
Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála o.fl., um endurheimt ávinnings af brotum.
Með frumvarpinu er í fyrsta lagi kveðið á um breytingu á ákvæðum laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, að því er varðar gagnaöflun, haldlagningu og kyrrsetningu, í öðru lagi á lögreglulögum, nr. 90/1996, að því er varðar skipulag við endurheimt ávinnings af afbrotum hjá lögreglu og loks í þriðja lagi á ákvæðum almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, er varða upptöku ávinnings. Þessar breytingar hafa jafnframt í för með sér breytingar á öðrum lögum, þ.e. á lögum um fullnustu refsinga, nr. 15/2016, og lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018.
Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill allsherjar- og menntamálanefnd árétta sérstaklega: Nefndin fjallaði um stofnun nýrrar einingar innan embættis héraðssaksóknara. Með frumvarpinu er m.a. lögð til breyting á 4. mgr. 8. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 með það að markmiði að skýra hlutverk héraðssaksóknara við endurheimt og upptöku ólögmæts ávinnings á landsvísu, sem og að uppfylla þær kröfur sem fram koma í tilmælum alþjóðlega fjármálaaðgerðahópsins FATF, á ensku Financial Action Task Force. Í því skyni er kveðið á um að starfrækt verði sérstök eining innan embættis héraðssaksóknara sem gegna skal tvíþættu hlutverki. Í fyrsta lagi mun hún vinna að endurheimt og upptöku ávinnings af hvers kyns refsiverðri háttsemi. Í öðru lagi mun hún hafa umsjón með haldlögðum, kyrrsettum og upptækum eignum og munum í samræmi við reglur sem ráðherra setur. Gert er ráð fyrir því að einingin eigi gagnkvæmt samstarf við önnur lögregluembætti og stjórnvöld sem að rannsókn sakamála koma og annist ráðgjöf þegar eftir því er leitað.
Nefndin ítrekar, líkt og fram kemur í frumvarpinu, að ekki sé gert ráð fyrir því að einingin taki að eigin frumkvæði yfir einstakar sakamálarannsóknir annarra lögregluembætta, eða hluta þeirra, er varða endurheimt ávinnings. Í umsögn Skattsins er gerð athugasemd við að ekki sé á sama hátt kveðið skýrt á um að einingunni sé ekki heldur ætlað að taka yfir eða bera ábyrgð á endurheimt ávinnings sem er til rannsóknar hjá öðrum stjórnvöldum. Nefndin telur hins vegar ljóst að sama eigi að gilda um önnur stjórnvöld enda veitir ákvæðið einingunni ekki einhliða heimild til að taka yfir rannsóknir annarra stjórnvalda sem þeim ber að sinna lögum samkvæmt.
Í umsögn Skattsins er jafnframt bent á að skilja megi ákvæðið svo að einingu héraðssaksóknara sé ætlað að hafa umsjón með meðhöndlun og vörslu allra kyrrsettra og haldlagðra eigna, þar á meðal rafrænna gagna og annarra gagna sem skattrannsóknarstjóri leggur hald á við húsleitir eða lætur kyrrsetja.
Nefndin leggur áherslu á að ekki sé gert ráð fyrir því að einingin taki að eigin frumkvæði yfir umsjón slíkra eigna nema samkvæmt sérstakri beiðni frá stjórnvöldum eða lögregluembættum. Heimild einingarinnar byggist á gagnkvæmu samstarfi og felur ekki í sér einhliða íhlutunarheimild. Þá ítrekar nefndin að samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að settar verði nánari reglur um hlutverk einingarinnar hvað þetta varðar.
Nefndin fjallaði um frumvarpið og tengsl þess við ákvæði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Af umsögn Persónuverndar og greinargerð með frumvarpinu má ráða að brugðist hefur verið að mestu við athugasemdum sem Persónuvernd gerði í samráðsgátt stjórnvalda. Í umsögn til nefndarinnar er þó ítrekuð athugasemd sem gerð var við 13. gr. frumvarpsins. Með ákvæðinu er lögð til breyting á 3. mgr. 37. gr. a um skrá um bankareikninga í lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka þess efnis að starfsmenn stjórnvalda skuli hafa aðgang að miðlægri skrá um bankareikninga til að sinna lögbundnu hlutverki þeirra um að koma í veg fyrir, koma upp um, rannsaka eða saksækja fyrir brot sem varða peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Nefndin áréttar það sem fram kemur í umsögn Persónuverndar að þess ber að gæta eins og kostur er að vinna ekki frekar með upplýsingar en nauðsyn krefur í þágu skýrt afmarkaðs og málefnalegs tilgangs með vinnslu. Þá telur nefndin ljóst að skýrar þagnarskyldureglur gildi um þá aðila sem falla undir gildissvið ákvæðisins.
Nefndin fjallaði að auki um hvort sérstök tilkynningarskylda gilti við gagnaöflun samkvæmt 1. gr. frumvarpsins. Nefndin fjallaði þannig um það hvort viðkomandi einstaklingur sem gagna yrði aflað um samkvæmt 1. gr. frumvarpsins yrði upplýstur um gagnaöflunina og á hvaða tímapunkti það ætti sér stað. Fyrir nefndinni var vakin athygli á því að ekki væri gert ráð fyrir sérstakri tilkynningarskyldu vegna þessarar gagnaöflunar heldur yrði miðað við að núverandi framkvæmd héldist óbreytt að þessu leyti. Slíkar upplýsingar eru nú fengnar með dómsúrskurði sem beint er að viðkomandi fjármálafyrirtæki án þess að sá sem upplýsingarnar varða hafi vitneskju um gagnaöflunina. Upplýsingarnar verða síðan hluti af gögnum sakamáls sem eftir atvikum eru borin undir viðkomandi við rannsókn málsins ef hann nýtur réttarstöðu sakbornings við rannsóknina eða kann með öðrum hætti að eiga rétt á aðgangi að þeim í samræmi við ákvæði laga um meðferð sakamála. Þrátt fyrir að ekki verði lengur skylt að leita dómsúrskurðar ef frumvarpið verður að lögum telur nefndin ekki tilefni til að hverfa frá þessari framkvæmd. Nefndin leggur því ekki til að tekin verði upp sérstök tilkynningarskylda í hvert sinn sem slíkra gagna er aflað að undangenginni ákvörðun ákæranda þar um.
Nefndin leggur til breytingu á 1. gr. frumvarpsins þess efnis að hverfa frá skilyrði um alvarleika brots, þ.e. því skilyrði gagnaöflunarheimildarinnar að um sé að ræða rannsókn brots sem varðað getur fjögurra ára fangelsi. Nefndin ítrekar að markmið 1. gr. frumvarpsins er m.a. að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland hefur gengist undir, nánar tiltekið til að uppfylla þær kröfur sem leiða af aðild Íslands að alþjóðlega fjármálaaðgerðahópnum FATF. Ísland var sett á gráan lista FATF árið 2019, en eitt atriði sem FATF gagnrýndi var að lögregla hérlendis þyrfti að afla dómsúrskurðar til að fá upplýsingar hjá fjármálafyrirtækjum við rannsókn mála en þetta gæti leitt til óþarfa tafa.
Nefndin bendir á að ef frumvarpið verður að lögum óbreytt verður enn gert ráð fyrir því að afla þurfi dómsúrskurðar vegna rannsóknar á brotum sem varða lægri refsingu en fjögurra ára fangelsi. Ríkissaksóknari benti á í minnisblaði embættisins til nefndarinnar, dags. 26. maí 2025, að ef ákvæðið yrði óbreytt væri ekki loku fyrir það skotið að sambærileg gagnrýni kæmi fram í næstu úttekt FATF. Nefndin tekur undir þessar áhyggjur og leggur því til breytingu sem felur í sér að hverfa frá alvarleikaskilyrðinu. Slík breyting myndi einnig leiða til þess að heimildir lögreglu og ákæruvalds hér á landi væru í samræmi við það sem þekkist á Norðurlöndum, en hvergi í löggjöf þeirra landa er finna skilyrði um alvarleika brots líkt og gerð er krafa um í frumvarpinu. Á þetta er einnig bent í áðurnefndu minnisblaði frá embætti ríkissaksóknara. Breytingin myndi þar að auki leiða til þess að heimildir tiltekinna eftirlitsstjórnvalda sem annast rannsókn sakamála samkvæmt sérlögum yrðu ekki víðtækari en heimildir lögreglu, en nefndin telur ekki rök standa til slíks misræmis.
Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að horfið verði frá því skilyrði að brot varði fjögurra ára fangelsi, og þess í stað verði það skilyrði að gögnin eða upplýsingarnar hafi sönnunargildi í sakamáli. Tillagan er í samræmi við sjónarmið embættis ríkissaksóknara.
Auk þessa leggur nefndin til frekari breytingar, annars vegar til að samræma orðalag og hins vegar breytingar tæknilegs eðlis sem ekki krefjast sérstakrar umfjöllunar.
Að framansögðu virtu leggur allsherjar- og menntamálanefnd til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.
Undir álitið rita, auk þess sem hér stendur, hv, þingmenn Guðmundur Ari Sigurjónsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Heiða Ingimarsdóttir, Jón Pétur Zimsen, Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir og Víðir Reynisson.
Frú forseti. Ég vil þakka nefndarfólki í allsherjar- og menntamálanefnd fyrir gott samstarf við vinnu þessa máls, svo og riturum nefndarinnar og gestum. Í baráttu yfirvalda við skipulagða brotastarfsemi er afar mikilvægt að lögregla og ákæruvald hafi möguleika á því að leggja hald á verðmæti sem ætla má að sé afrakstur brotastarfsemi og ákærandi geti eftir atvikum gert kröfu um upptöku verðmæta. Það sem drífur skipulagða brotastarfsemi er hagnaðarvon og því augljóst að það skiptir máli að ná til hagnaðarins og svipta brotamenn yfirráðum yfir slíkum verðmætum. Við þær aðstæður sem nánast alltaf eru uppi, að nokkur tími líði frá því að verðmæti eru haldlögð af lögreglu þar til dómur gengur í máli, er mikilvægt að komið sé í veg fyrir að verðmæti rýrni og er mikilvægt að til staðar sé þekking hjá lögreglu og ákæruvaldi svo koma megi í veg fyrir verðmætarýrnun.
Þetta frumvarp ásamt frumvarpi sem mælt verður fyrir hér síðar í dag og varðar afturköllun verndar, svo og tvennum lögum sem samþykkt voru hér á Alþingi í maí síðastliðnum, eru rammi um það markmið hæstv. dómsmálaráðherra að auka öryggi og öryggisvitund almennings hér á landi. Það er mikilvægt að lög og reglur séu í samræmi við réttarvitund fólks og auki þannig öryggistilfinningu.
Frú forseti. Ég hef lokið máli mínu.
