Evrópska efnahagssvæðið.
Virðulegur forseti. Við erum hér komin í umræðu um lagafrumvarp sem kennt hefur verið við bókun 35. Mig langar að þakka fyrir góðar umræður og ánægjulegar kvöldstundir á síðasta þingi sem ég lagði mig fram við að fylgjast vel með. Mig langar aðeins að koma inn á sumt sem hefur komið fram, bæði þá undir þeim umræðum en líka sem hefur komið fram síðan. Í fyrsta lagi er því haldið fram að dómar Hæstaréttar hafi alls ekki þær afleiðingar að þeir kalli á breytingar á lögum um Evrópska efnahagssvæðið, að hér sé um að ræða eitthvað sem höfum alltaf vitað. Það er auðvitað rétt að dómarar dæma bara eftir lögum en dómar hafa sannarlega afleiðingar. Fullskipaður dómur Hæstaréttar segir:
„Þannig hefur ekki verið lagt til grundvallar að það ákvæði“ — skýringarregla 3. gr. laga nr. 2/1993 — „feli í sér almenna forgangsreglu í samræmi við bókun 35 við samninginn.“
Það er ljóst að við höfum sagt út á við að við skuldbindum okkur ef þörf krefur til að setja forgangsreglu og okkar eigin Hæstiréttur hefur sagt að það höfum við ekki gert. Það skapar að mínu mati klárlega ástand sem við þurfum að leysa úr.
Ég tek undir skoðun okkar virtustu fræðimanna um að farsælasta leiðin til að gera það sé með því að senda dómstólum skýra leiðsögn með setningu nýrrar forgangsreglu í samræmi við bókun 35. Síðan er sagt af andstæðingum málsins, fullum fetum, að EES-samningurinn hefði ekki verið samþykktur ef bókun 35, um að EES-reglur gildi ef árekstur skapast milli þeirra og annarra laga, hefði verið innleidd með þessum hætti. Ég andmæli þessu. Það er í fyrsta lagi hæpið að fara í einhverja hliðarsagnfræðileiki en ræðum þetta viðfangsefni samt. Það eru þá áhyggjur af því að erlend lög gengju íslenskum lögum framar. Það má vissulega fallast á það ef niðurstaðan á sínum tíma hefði verið sú að setja reglu um að ESB-lög tækju sjálfkrafa gildi á Íslandi án aðkomu Alþingis. Þá hefði það alveg vel getað breytt niðurstöðunni varðandi EES-samninginn. Ég fellst á það. En það er ekki hægt að fullyrða að ef okkar færustu sérfræðingar á sínum tíma hefðu komist að því að besta og réttasta leiðin til að innleiða bókun 35 í íslensk lög væri með þeim hætti sem lagt er til að verði gert nú þá hefði þingið ekki hlustað á þau rök. Það er ekki hægt að fullyrða neitt um það. Sú leið sem þá var valin var hins vegar talin vera nóg á sínum tíma, enda virtist hún ganga í mörg ár. Dómstólar dæmdu með þeim hætti. Mér nægir að nefna dóm þess efnis að mismunandi virðisaukaskattur á íslenskar bækur annars vegar og erlendar bækur hins vegar bryti í bága við EES-samninginn og sá dómur féll árið 2002. Túlkun dómstóla á 3. gr. laganna um EES hefur sífellt færst nær því að hún teljist ekki ná skuldbindingum ríkisins samkvæmt bókun 35. Margumtalaður dómur Hæstaréttar, sem þar að auki var fullskipaður, tekur öll tvímæli af um þetta atriði. Hefðu menn aldrei samþykkt þetta svona? Ég nefni í því sambandi skoðun Björns Bjarnasonar, fyrrum ráðherra, sem sat í utanríkismálanefnd á sínum tíma og hann segir í umsögn sinni um þetta mál:
„Þegar EES-lögin voru sett fyrir 30 árum sáum við sem þá fjölluðum um málið í utanríkismálanefnd Alþingis ekki fyrir að dómarar mundu túlka 3. gr. EES-laganna á þennan veg. Afstaða okkar birtist í greinargerð með frumvarpinu en í áranna rás hafa dómarar talið texta lagagreinarinnar stangast á við orðalagið í greinargerðinni. Hafa þeir eðlilega sett lagatextann skör ofar en það sem í greinargerðinni segir. Frumvarpinu sem hér er til umsagnar er ætlað að leiðrétta þetta.
Mér sýnist frumvarpstextinn ná þessu markmiði.“
Þarna er einn af þeim sem töluðu fyrir því að málið yrði samþykkt á sínum tíma beinlínis að halda því fram að hann styðji þessa lausn. Þá finnst mér ekki hægt að halda fullum fetum fram að Alþingi hefði aldrei samþykkt þetta ef þetta hefði ekki verið gert svona.
Í málflutningi margra þingmanna Miðflokksins, m.a. formanns flokksins, var komið inn á uppruna laga. Þá mætti greina ákveðna tilraun til að aðgreina annars vegar svokallað aðsent regluverk og hins vegar regluverk sem samið er á Íslandi að frumkvæði íslenskra embættismanna. Umræðan hefur verið á þann veg að þessi aðgreining skipti máli í hugum Miðflokksins og það væri ekki endilega til bóta ef vægi hins aðsenda myndi aukast, hvorki í magni né forgangi. En skoðum þetta betur. Ímyndum okkur að við séum með annars vegar aðsend lagaákvæði og hins vegar heimasmíðuð ákvæði og föllumst á þessa aðgreiningu í smástund, formsins vegna. Við erum þá með eitthvert sniðmengi af þessum ákvæðum þar sem þessi tvö heimasmíðuðu annars vegar og síðan hin aðsendu hins vegar rekast á og í mjög fáum tilfellum þá verður einhver árekstur þarna og bókun 35 segir að við þær aðstæður eigum við að láta EES-ákvæðið gilda, ganga fyrir og Hæstiréttur hefur sagt að við séum ekki að gera það, að við beitum öðrum forgangsreglum til að útkljá þennan ágreining á þessu litla sniðmengi. En ef við gefum okkur þetta, að uppruni laga skipti máli, sem hefur verið haldið fram, að auka ekki vægi hins aðsenda, þá erum við í raun að setja spurningarmerki ekki bara við þetta litla sniðmengi þar sem lögin rekast á heldur grundvallarhugmynd EES-samningsins, að við tökum í íslenskan rétt lög sem eiga sannarlega uppruna sinn annars staðar. Þetta eru rök að mínu mati gegn tveggja stoða kerfinu og grundvallarhugmyndinni um EES-samninginn. En samkvæmt íslenskri stjórnskipan eru bara tvær upprunaleiðir mögulegar: Frumvörp sem ráðherra leggur fram og svo þingmannafrumvörp. EES-tilskipanir og -reglugerðir eru samkvæmt stjórnskipuninni ekkert frá Brussel. Það eru frumvörp sem ráðherra leggur fram til að tryggja reglur fjórfrelsisins til samræmis við alþjóðaskuldbindingar.
Höfum í huga að Alþingi er alls ekki skuldbundið til að samþykkja allt sem frá ráðherrum kemur. Alþingi má segja nei. Ef Alþingi samþykkir ekki frumvarp ráðherra þá í þessu tilfelli myndi Ísland ekki uppfylla alþjóðaskuldbindingar, með tilheyrandi afleiðingum. Það er ekki gott en Alþingi hefur samt lokavaldið, ekki Brussel. Ég hef ekki annað heyrt í orði og það hefur komið fram hér að Miðflokkurinn styðji EES-samninginn. Ég saknaði reyndar að þingmenn hans mættu skýra betur hvaða leið þau sjá út úr þeirri flækju sem upp er komin. Þau hafa nefnilega sagt tvennt, í fyrsta lagi að það sé rétt að fara með málið fyrir EFTA-dómstólinn og að bókun 35 verði ekki innleidd nema með breytingu á stjórnarskrá. Þá liggur fyrir sú spurning: Hvað gerist ef — sem einhverjar líkur eru á, við hljótum að vera sammála um að það séu einhver líkur á því — EFTA-dómstóllinn kemst að þeirri niðurstöðu að bókun 35 hafi ekki verið rétt innleidd í íslensk lög? Mun Miðflokkurinn þá styðja stjórnarskrárbreytingu um forgang innleiddra EES-reglna fram yfir önnur innlend lög? Því var ekki svarað í þeim orðaskiptum sem ég átti við þingmenn Miðflokksins á þessum tíma en eðlisávísun segir mér að svarið við því sé nei.
Það er líka sagt að stjórnarskráin eigi að njóta vafans og ég get tekið undir það. En í þeim orðum felst líka það að stjórnarskráin sé látin vera ef breyting á henni er ekki þörf. Nú erum við hérna með álit fjölda valinkunnra manna og kvenna, og raunar Hæstaréttar, sem segja: Þetta er hægt, það er hægt að innleiða bókun 35 með réttum hætti án stjórnarskrárbreytingar. Eigum við þá samt að breyta henni? Heitir það að láta stjórnarskrá njóta vafans? Ef utanríkisráðherra myndi, þrátt fyrir álitin sem hér eru talin að framan, ráðast í stjórnarskrárbreytingu um forgang EES-reglna fram yfir önnur lög, þá yrði því sannarlega andmælt. Þá yrði komið með öll þessi álit og sagt að þetta væri alger óþarfi, og líklega með réttu. Nei, frú forseti, með því að vinna innan ramma stjórnarskrárinnar þá erum við einmitt að hlífa stjórnarskránni við óþarfabreytingum og þeim ófyrirsjáanlegu afleiðingum sem þær kunna að hafa.
Það hefur verið vísað til fyrri varna Íslands í málinu gagnvart Eftirlitsstofnun EFTA og ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa á síðasta þingi aflétt leynd sem gilti um þau samskipti. Það er sjálfsagt í þágu þess að hafa umræðuna opna og eyða tortryggni. Ég tek það fram að ég sé ekkert rangt við það að íslenska ríkið hafi tekið til varna með þessum hætti á fyrri stigum. Eftirlitsstofnun EFTA er í raun að fara fram á lagabreytingu sem kann að vera þannig að það kunni að vera pólitískt snúið að koma henni í gegn og koma henni í framkvæmd. Þá er margt fengið með því að finna aðra leið og þá er tekið til varna og ýtrustu varnir og rök sett fram. Ég ætti ekki í nokkrum vandræðum með að réttlæta slík málaferli fyrir EFTA-dómstólnum ef hagsmunir Íslands fælust í því. En síðan hafa dómar fallið. Fullskipaður Hæstiréttur hefur talað og hann hefur talað með skýrum hætti og sjálfs okkar vegna gengur það varla að við segjum út á við að við höfum skuldbundið okkur til að innleiða forgang innleiddra EES-reglna og okkar eigin dómstóll hafi síðan sagt að við höfum ekki gert það. Það skal þó tekið fram að minnisblaðið tiltekur að ríkið útiloki ekki að beita lagabreytingum ef talið er nauðsynlegt og það er núna talið nauðsynlegt. Loks segir minnisblaðið að um sé að ræða stjórnskipulegt úrlausnarefni sem þurfi að leysa innan lands. Það er einmitt það sem við erum að gera hér.
Síðan að lokum er því nokkrum sinnum haldið fram að það sé verið að lauma Íslandi í ESB með þessum hætti, að bókun 35 sé einhver áfangi á þeirri vegferð Evrópusinna að troða okkur inn í Evrópusambandið. Ég hafna þessu alfarið. Þetta þingmál var undirbúið í tíð síðustu ríkisstjórnar sem leidd var af Vinstri grænum og Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn studdu. Enginn þessara flokka hefur ESB-aðild á sinni stefnuskrá og þetta mál er nú flutt óbreytt frá því, þannig að málið snýst ekki um ESB og ég held að það sé ekki heiðarlegt eða til bóta að halda því fram. Málið snýst um EES og að sá samningur, sem breið samstaða er um í íslensku samfélagi, virki sem skyldi.
Forseti. Ég hef lokið máli mínu.
