Evrópska efnahagssvæðið.
Frú forseti. Hér erum við komin til þess að ræða innleiðingu okkar Íslendinga á bókun 35 við EES-samninginn. Til stendur að binda það nokkuð hraustlega í íslenska löggjöf eins og segir hér í frumvarpinu:
„Ef skýrt og óskilyrt lagaákvæði sem réttilega innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum er ósamrýmanlegt öðru almennu lagaákvæði skal hið fyrrnefnda ganga framar.“
Það er, ákvæði sem innleiðir skuldbindingar samkvæmt EES skal ganga framar öðrum almennum lagaákvæðum. Það er ekki að ástæðulausu sem frumvarp af þessari gerð og þessi hugmynd mætir andstöðu. Það er vegna þess að hér vakna grundvallarspurningar um fullveldi landsins, um getu íslenska löggjafans sem er hér á Alþingi til að ráða sínum málum alfarið sjálfur. Eins og margir sérfræðingar hafa nú sannarlega bent á er verið að innleiða ákveðna forgangsreglu sem mjög margir hafa sagt að standist ekki stjórnarskrá. Það er kjarni málsins og kjarni gagnrýninnar; áhyggjurnar af því að þarna sé verið að skerða fullveldi Alþingis og okkar getu til að setja eigin lög, í ljósi þess hvernig þetta myndi virka fyrir dómstólum, að þá væri það í grunninn skert.
Hvers vegna er þetta gert? Hvers vegna núna eftir mjög langan tíma, 30 ár, án þess að neinn hafi gert við það alvarlegar athugasemdir fyrr en nýlega? Það var fyrir rúmum áratug, 15 árum, sem Evrópusambandið eða EFTA fóru að gera athugasemdir við þetta og varnir Íslands, eins og við komum nú inn á í tiltölulega ítarlegri umfjöllun um málið hérna í vor, voru að mínu mati býsna sterkar. Þeim var haldið uppi af töluverðri festu af viðkomandi aðilum vegna þess að það var eitthvað undarlegt við það að fyrst árið 2012 færi ESA að forvitnast um þetta þegar athugasemdirnar höfðu ekki verið veigamiklar fram að því. Auðvitað spáðu menn í því hvers vegna núna, hvers vegna þá? Núna segir fólk að hér hafi orðið mikil vatnaskil í umræðunni eftir dóm Hæstaréttar árið 2024 sem er alls ekki óumdeilt að vatnaskil felist í. Öllu heldur er mjög umdeilanlegt hvaða skilaboð felist í þeim dómi og hvort að einu eðlilegu viðbrögð íslenskra stjórnvalda séu að innleiða þetta svona í stað þess að einmitt — hæstv. utanríkisráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir þreytist ekki á að draga þær persónur málsins inn í málið eins og að þar hafi verið brotið á rétti þeirra vegna þess að bókun 35 hafi ekki verið innleidd. Auðveldlega má færa fyrir því rök að það sé íslenski löggjafinn sem hefði átt að innleiða þessi réttindi fyrr til að ekki yrði brotið á þeim með þeim hætti sem þarna taldist gert. Það hefur síðan verið gert og þar með er vandinn úr sögunni. Vandinn er ekki sá að við þurfum að binda það í íslenska löggjöf að framvegis eigi útlenskar reglur að gilda hér framar íslenskum, þannig björgum við málum og það sé eina leiðin til þess að tryggja rétt okkar Íslendinga. Í því efni reyndar, fyrst maður er á þessum nótum, má ég til með að vísa í minnihlutaálit utanríkismálanefndar núna í vor þegar þetta mál var til umfjöllunar sem fjallar einmitt um þessa hugmynd; að eina leiðin til að tryggja „vernd Íslendinga“ út frá sínum réttindum sé að gera útlenskar reglur að meginatriði. Þar stendur, með leyfi forseta:
„Sú rökleysa að æskilegt sé að auka áhrif hins aðsenda regluverks á kostnað hins íslenska til að tryggja þá „vernd“ sem kunni að felast í erlenda regluverkinu samanborið við hið innlenda sýnir fyrst og fremst vantrú þeirra sem henni beita á gildi og mikilvægi fullveldis. Því skyldu Íslendingar ekki vera betur til þess fallnir að tryggja þá vernd sem hentar íslenskum aðstæðum en þeir sem taka ákvarðanir með tilliti til annarra aðstæðna í öðrum löndum?“
Þetta er mikilvægur punktur í þessu. Svo maður hefji mál sitt um leið og maður getur á að víkja þessum rökum frá í þessari umræðu. Þetta mál og þessi hugmynd um að innleiða bókun 35, eins og gert er hér, þar sem útlensk lög eða lög sem eru ættuð frá Evrópusambandinu taki framar íslenskum lögum, þessi hugmynd að gera það á þessum grunni, að þetta sé gert til að tryggja einhver réttindi Íslendinga, hún heldur ekki vatni. Við getum ekki stuðst við hana hér.
Það eru önnur rök fyrir málinu, það eru aðrar ástæður fyrir því að menn vilja gera þetta og sú trúverðugasta er sannarlega þrýstingur að utan. Auðvitað kemur á okkur þrýstingur að utan í ýmsum málum. Sannarlega kemur hann hér í þessu máli. Byrjar hérna 2012, 2017; alvarlegar athugasemdir sem fara að berast sem af einhverjum ástæðum höfðu ekki borist fyrr. Síðan formleg brotamálameðferð 2017. Þetta er til umræðu reglulega og alltaf þessi meðferð í gangi án þess að ljóst sé hver niðurstaðan úr því verði. Um hvað snýst málið? Það snýst um að þrýsta á Íslendinga til að ganga mun lengra en menn gerðu ráð fyrir við samþykkt EES-samningsins. Það var ástæða fyrir því að það var innleitt svona en núna vilja menn ganga lengra, vilja fá aðeins stærri sneið af okkar fullveldi að því er virðist, af einhverjum ástæðum, að hafa þetta alveg kirfilega lögleitt hér á Íslandi. ? Það er einhver ástæða fyrir því að menn vilja það og að íslensk stjórnvöld vilji beygja sig undir þetta.
Það er stefnubreyting hjá íslenskum stjórnvöldum. Ef maður horfir á ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknar, a.m.k. á tímabili, þar til að áherslan færist síðan allt í einu yfir í að innleiða bókun 35, sem síðasta ríkisstjórn sannarlega vildi gera með hæstv. utanríkisráðherra þáverandi í fararbroddi án árangurs, þá varð stefnubreyting í ríkisstjórninni. Fyrst stóð til og var reynt, og sannarlega gert af nokkrum myndugleika að mínu mati, að halda uppi vörnum Íslands og bent á að það sé engin ástæða fyrir okkur að binda það í íslenskri löggjöf að erlend lög gangi framar íslenskum lögum, enda höfum við aldrei gert það hingað til og það hefur ekki skapað raunveruleg vandamál. Það er hins vegar pólitískur tilbúningur að þetta skapi raunveruleg vandamál og þá byrja menn að færa fyrir því ýmis rök og halda því fram með margvíslegum hætti að þetta sé sannarlega vandamál. Þetta var það ekki heldur breyttist eitthvað pólitískt sem varð til þess að menn fóru að halda því fram.
Varnir Íslands eru allrar athygli verðar, ef maður fer að lesa þau bréf sem fóru frá utanríkisráðuneytinu til ESA. Þar segir m.a. að það sé óskiljanlegt að krefjast þess að Ísland breyti löggjöf sinni eða stjórnarskrá eftir 27 ára aðild að EES. Þá beri einnig að hafa í huga að Efirlitsstofnunin gerði engar athugasemdir við framkvæmd Íslands á bókun 35 í tæpan aldarfjórðung. Ríkisstjórnin telji því að Eftirlitsstofnunin hafi samþykkt núverandi fyrirkomulag og geti ekki farið lengra með málið.
Þetta er eins afdráttarlaust og það gerist í raun. Þarna er gengið tiltölulega hart fram gegn þessari hugmynd um að hér verði að fara í að samþykkja þetta. En svo breytist eitthvað. Við getum auðvitað velt því fram og til baka fyrir okkur hvað það er nákvæmlega. Það liggur eitthvað í loftinu. Það er auðvitað pólitík í málinu. Hér eru flokkar á þingi sem vilja fara inn í Evrópusambandið og telja ekkert óeðlilegt og í raun og veru brag á því að menn stígi ákveðin skref í átt að meiri yfirráðum Evrópusambandsins yfir íslenskri löggjöf. Það er í raun og veru það sem felst í þessu, óneitanlega, það er óneitanleg staðreynd. Menn geta talið það eðlilegt skref eða nauðsynlegt skref en það er óneitanlega staðreynd að þarna hefur Evrópusambandið og EES-samningurinn, þau lög sem þangað fara í gegn, augljóslega meiri áhrif á Íslandi en ella, vegna þess að þarna er kominn forgangur. Þetta er ákveðið skref í þá átt og sjálfsagt að horfast í augu við það.
En spurningin er: Stenst það stjórnarskrá? Það er sannarlega áleitin spurning sem hefur verið til umræðu í þessum sal fram og til baka. Í frumvarpi hæstv. utanríkisráðherra tekur maður eftir því að þau rit og þeir fræðimenn sem vísað er til eru ekki þeir fræðimenn sem hafa fjallað um þetta stjórnarskrárbrot. Það er t.d. ekki vikið að ummælum Markúsar Sigurbjörnssonar. Hæstv. utanríkisráðherra talaði hér áðan um að það ætti að hlusta á Hæstarétt. Vissulega er Markús Sigurbjörnsson fyrrverandi forseti Hæstaréttar en hann er nú sannarlega rödd í samfélagi lögspekinga. Hann segir fullum fetum í sinni umfjöllun um málið á sínum tíma að bókun 35 standist ekki stjórnarskrá, að þessi innleiðing standist ekki stjórnarskrá, og bendir á að það sé af þeim sökum sem ekki hafi verið gengið lengra við innleiðingu hennar á sínum tíma. Árið 2014 skrifar hann — og ég hef það fyrir satt að það sé ekkert sem hann dragi til baka, enda hefði hann gert það væri skoðunin orðin önnur — með leyfi forseta:
„Staðreyndin er sú að ekki var mögulegt að ganga lengra innan þess ramma sem stjórnarskrá Íslands setur. Stjórnarskráin gerir hvorki ráð fyrir því að takmarka megi fullveldi lýðveldisins með framsali löggjafarvalds til alþjóðastofnana né að landslög, sem byggjast á alþjóðlegum skuldbindingum eins og EES-samningnum, geti eingöngu af þeim sökum öðlast ríkari stöðu en önnur almenn löggjöf.“
Þetta er nokkuð afdráttarlaust frá einum lögfróðasta manni lýðveldisins á þessu stigi, að þetta samrýmist ekki stjórnarskrá. Við höfum rætt það áður í þessum sal hvað væri þá nákvæmlega til ráða fyrir okkar ef við myndum horfast í augu við þá staðreynd að stjórnarskráin leyfi okkur þetta ekki. Hv. formaður utanríkismálanefndar talaði hér áðan um að það væri ekki æskilegt að fara að breyta stjórnarskránni enda vildi hann hlífa henni. Þar myndi ég segja að þar heggur sá er hlífa skyldi vegna þess að þú hlífir ekki stjórnarskrá með því að innleiða lög sem eru hugsanlega brotleg við hana, myndi ég segja. Spurningin er hvernig það gæti litið út ef stjórnvöldum væri alvara um þetta og myndu horfast í augu við að það þyrfti að breyta stjórnarskrá til þess að gera þetta. Það er miklu stærra og viðameira ferli að breyta stjórnarskránni, gífurlegt ferli og engu að síður það sem þarf líklega að gera ef menn vilja gera þetta sómasamlega.
Þá er spurning: Tekur það því ef menn eru á annað borð hvort eð er að greiða atkvæði um aðild að Evrópusambandinu? Það væri varla að menn færu í slíka vegferð. Ég held að vísu, ef maður hugsar pólitískt út frá vörnum Íslands, að þá getum við beitt okkur með ýmsum hætti í svona málum. Við getum tilkynnt mönnum að við séum að fara að skoða stjórnarskrárbreytingar og þá hlýtur það að róa menn þarna hinum megin og svo er það gert í rólegheitunum og í samráði við alla flokka og annað eins. Ég held að það myndi nú losa okkur við áreitið að einhverju leyti, að alla vega geta ýtt því á undan okkur. Að vísu held ég að það sé gert tiltölulega mikið úr því hvaða niðurstaða kæmi ef dómur eða úrskurður myndi kveða á um að við þyrftum að breyta þessu. Ég held að það séu ákveðnar dómsdagsspár líka uppi þar, þótt maður geti aldrei fullyrt hvað komi út úr slíku ferli.
Til að draga þetta saman þá tel ég að menn þurfi í fyrsta lagi að horfast í augu við efnisatriði málsins. Hvað er verið að gera hérna? Það er verið að veita útlenskum lögum, eða lögum sem hafa uppruna sinn í útlenskum lögum, forgang yfir íslensk lög. Það er þá gert vegna þess að við teljum pólitíska nauðsyn á því. Það er algjörlega ólíkt því sem verið hefur síðustu 20–30 ár, þá var ekki talin nauðsyn á því. Það hefur eitthvað breyst. Menn segja að það sé dómaframkvæmdin en á sama hátt getur dómaframkvæmdin alveg eins tekið aðra stefnu með tíð og tíma og ekki kallað á þetta, heldur er það pólitískt mat á dómaframkvæmdinni sem segir að þetta þurfi að gera núna. Ég segi að ef við horfum til EES-samningsins og hvernig hæstv. utanríkisráðherra leyfir sér að dylgja um það að þeir sem tali gegn svona ráðstöfunum séu mótfallnir EES-samningnum, þá held ég að ef stjórnvöld geti gert eitthvað sem rýrir tiltrú og virðingu almennings fyrir EES-samningnum þá er það að sýna almenningi að þau séu ekki tilbúin til að standa vörð um hagsmuni Íslands innan samningsins. Það er skaðlegt fyrir EES-samninginn, að gæta ekki okkar hagsmuna heldur að vera með óvænta og óþarfa eftirgjöf sem ég held að sannarlega verði til að rýra tiltrú almennings á getu stjórnvalda til þess að gæta okkar hagsmuna. Það eru sannarlega tvær hliðar á því máli og við erum stödd í miðri umfjöllun um þetta. Ég vænti þess að þetta verði gjöful og góð umræða en lýk að öðru leyti máli mínu að þessu sinni.
