innheimtulög.
Virðulegi forseti. Ég legg hér fram frumvarp til breytingar á innheimtulögum, nr. 95/2008, hvað varðar leyfisskyldu innheimtufyrirtækja. Flutningsmenn að frumvarpinu með mér eru Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, Jónína Björk Óskarsdóttir, Ragnar Þór Ingólfsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Jón Gnarr og Sigurður Helgi Pálmason.
Ég ætla að byrja á að varpa fram tveimur spurningum: Eru innheimtufyrirtæki og lögmannsstofur sami hluturinn? Stunda innheimtufyrirtæki og lögmannsstofur sams konar starfsemi?
Svarið við þessum spurningum er augljóslega nei. Þarna á sér stað allsendis ólík starfsemi þó að hún geti í ákveðnum tilvikum skarast eitthvað, t.d. ef lögmannsstofur þurfa að innheimta fyrir viðskiptavin, en það gerir þær ekki að innheimtufyrirtækjum. Það eru mörg innheimtufyrirtæki hér á landi og þá erum við ekki að tala um bankana. Bankar eru ekki innheimtufyrirtæki þótt þeir innheimti lán. Það er nauðsynlegur fylgifiskur starfsemi þeirra en ekki kjarninn í henni. Á Íslandi eru hins vegar fjölmörg fyrirtæki sem eingöngu eða svo til eingöngu sinna innheimtum fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Þessi fyrirtæki sitja því miður ekki öll við sama borð og svo merkilegt sem það er ræðst staða þeirra við borðið af því hvernig eignarhaldi þeirra er háttað. Það fer nefnilega eftir því hvort eigandi þeirra er lögmaður eða ekki eða hvort sá lögmaður kýs að fara að lögum um innheimtufyrirtæki eða nýta sér þær glufur sem eru í innheimtulögum sem þessu frumvarpi er ætlað að fylla upp í. Fyrirtæki sem fara að innheimtulögum þurfa að sækja um starfsleyfi og sæta eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Þess skal getið til að fyrirbyggja misskilning að sum þeirra fyrirtækja eru í eigu lögmanna að öllu eða einhverju leyti en ekki eru allir lögmenn jafn heiðarlegir. Sumir lögmenn sem svo til eingöngu sinna innheimtustörfum kjósa að gera það í skjóli lögmannsréttinda sinna og komast þannig hjá því að uppfylla skilyrði hins opinbera til að fá leyfi til innheimtustarfsemi, auk þess sem þeir koma sér hjá eftirliti Fjármálaeftirlitsins.
Að minnsta kosti eitt af þessum leyfislausu innheimtufyrirtækjum var stórtækt í innheimtu smálána sem mörg hver voru ólögleg og langflest með gríðarlega háum lánskostnaði. Fyrirtækið var svo stórtækt að það var nánast rekið sem útibú fyrir erlent smálánafyrirtæki sem þó starfaði hér á landi, undir íslenskum vörumerkjum en í skjóli erlendrar kennitölu. Leyfislausa innheimtufyrirtækið gekk hart fram við innheimtu en þegar undan viðskiptaháttum þess var kvartað af neytendum voru góð ráð dýr því að þá kom í ljós að Fjármálaeftirlitið hafði enga lögsögu yfir fyrirtækinu, enda hafði það aldrei sótt um leyfi né uppfyllt nokkur skilyrði innheimtulaga um sérhæfð innheimtufyrirtæki. Fyrirtækið var rekið sem lögmannsstofa þótt það sinnti eingöngu innheimtu smálána og var líklega stofnað í þeim tilgangi einum að innheimta smálán hinna íslensku vörumerkja þessa erlenda fyrirtækis.
Það var árið 2014 sem Hagsmunasamtök heimilanna sendu kvörtun til umboðsmanns Alþingis vegna þessara leyfislausu innheimtufyrirtækja, sem ég mun koma nánar að á eftir. Þegar Neytendasamtökin fóru svo árið 2019 að beita sér í máli vegna smálána reyndu þau að kvarta til Lögmannafélagsins, en Lögmannafélagið er eini aðilinn sem þessi leyfislausu innheimtufyrirtæki bera ábyrgð gagnvart. Neytendasamtökin ráku sig strax á vegg því að þrátt fyrir að vera viðurkennd samtök neytenda fengu þau ekki að leggja fram kvörtun þar sem þau voru ekki talin sem aðilar máls.
Þetta er nokkuð sem bæði þau og Hagsmunasamtök heimilanna, samtök sem berjast fyrir réttindum fólks í landinu með áherslu á réttindi þeirra á fjármálamarkaði, hafa oft rekið sig á. Þetta er ágalli á löggjöfinni og innan skamms mun ég flytja frumvarp um réttarúrræði neytendasamtaka hér á þinginu sem ætlað er að bæta úr honum. Dæmið sem hér fylgir sýnir fram á nauðsyn þess. Neytendasamtökin fundu eitt af fórnarlömbum fyrirtækisins en var þá bent á að kvörtunin yrði að beinast persónulega að lögmanninum sem átti fyrirtækið en ekki að fyrirtæki hans. Úrskurðarnefnd lögmanna kvað upp úrskurð þar sem tikkað var í nokkur box á áður skilgreindu eyðublaði en taldi þó að háttsemi lögmannsins hefði verið aðfinnsluverð. Lögmaðurinn og eigandi leyfislausa fyrirtækisins brást við þessum úrskurði með því að stefna þeim einstaklingi sem skrifaður var fyrir kærunni. Kannski má segja að hann eigi þann rétt að verja sig en það eiga fórnarlömb hans líka.
Á þessu dæmi má sjá að með því að sækja ekki um tilskilin leyfi er eigandi þessa leyfislausa innheimtufyrirtækis í raun búinn að svipta fórnarlömb sín möguleikanum á því að leita réttar síns með því að senda kvörtun til Fjármálaeftirlitsins sem ætti að öllu eðlilegu að taka á málum sem þessum.
Árið 2014, löngu áður en allt þetta átt sér stað, sendu Hagsmunasamtök heimilanna kvörtun til umboðsmanns Alþingis vegna þessara leyfislausu innheimtufyrirtækja. Engu að síður starfa þau enn í dag, án leyfa og án eftirlits Fjármálaeftirlitsins. Þetta gera þau í skjóli þess að eigendur þeirra séu lögmenn.
Frumvarpið sem ég er að mæla fyrir á rætur að rekja til þess álits sem umboðsmaður Alþingis gaf út árið 2014 vegna kvörtunar Hagsmunasamtaka heimilanna yfir skorti á eftirliti með innheimtustarfsemi. Við meðferð málsins kom í ljós að nokkur fyrirtæki sem stunduðu innheimtustarfsemi hefðu starfað án eftirlits þar sem óljóst væri hvort þau féllu undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins eða Lögmannafélags Íslands með þeirri afleiðingu að hvorugur þessara eftirlitsaðila hafði í raun eftirlit með þeim og var mælst til úrbóta þar að lútandi.
Með lögum nr. 55/2018 voru gerðar breytingar á innheimtulögum sem ætlað var að bregðast við niðurstöðum umboðsmanns Alþingis í fyrrnefndu máli en þau gengu í raun í öfuga átt. Innheimtulögum var í staðinn breytt þannig að auk lögmanna og lögmannsstofa mættu lögaðilar sem eru að öllu leyti í eigu eins eða fleiri lögmanna eða lögmannsstofa stunda innheimtu án innheimtuleyfis. Maður hlýtur að spyrja sig af hverju löggjafinn ákvað að fara þessa leið. Með þessari breytingu var í raun farið þvert gegn tilefni þeirra umkvartana sem málið átti rætur að rekja til. Í stað þess að skerpa á leyfisskyldu voru undanþágur frá henni víkkaðar út án viðhlítandi rökstuðnings. Þannig er sá annmarki enn til staðar að innheimtufyrirtæki í eigu lögmanna lúta hvorki eftirliti Fjármálaeftirlitsins né Lögmannafélags Íslands þar sem eingöngu lögmenn eru í félagatali þess en engin félög. Jafnframt eru viðurlagaheimildir úrskurðarnefndar lögmanna takmörkunum háðar.
Síðan þessi lagabreyting var gerð árið 2018 hafa komið fram ábendingar um að hún hafi ekki reynst eins og ætlast var til. Svo virðist sem enn starfi innheimtufyrirtæki án eftirlits eða óljóst sé hvernig eftirliti sé háttað og breytingin hafi því ekki tekið af öll tvímæli um það. Við samningu þessa frumvarps sem ég er að mæla fyrir hefur verið tekið mið af slíkum ábendingum.
Það að skipta innheimtuaðilum í tvo hópa í innheimtulögum, annars vegar þá sem eru og falla undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins og hins vegar tiltekna aðila sem eru undanþegnir leyfisskyldu, eins og t.d. opinbera aðila, fjármálafyrirtæki, lögmenn og lögmannsstofur, er í sjálfu sér ekki óeðlilegt í ljósi þess að t.d. fjármálafyrirtæki eru þegar undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins á meðan Lögmannafélag Íslands hefur eftirlit með störfum lögmanna. Þannig má ætla að sérstaða lögmanna samkvæmt innheimtulögum stafi af því að innheimta á kröfum skjólstæðinga er oft liður í lögmannsstörfum sem má skilgreina sem aukastarf með aðalstarfseminni, þ.e. lögmannsþjónustu. Eftir sem áður hefur verið bent á að það sé óeðlilegt og geti skapað óvissu og glufur í eftirliti ef fyrirtæki sem hafa innheimtu að meginstarfsemi sinni geti sniðgengið starfsleyfisskyldu með því einu að skráðir eigendur þeirra séu lögmenn. Jafnframt er það til þess fallið að raska samkeppnisstöðu innheimtuaðila með starfsleyfi sem uppfylla öll skilyrði þess að önnur fyrirtæki á sama markaði geti komið sér hjá leyfisskyldu.
Með frumvarpi þessu er því lagt til að skýrari aðgreining verði gerð á milli fyrirtækja með lögmannsþjónustu sem aðalstarfsemi og fyrirtækja sem hafa innheimtu fyrir aðra sem aðalstarfsemi og tekin verði af öll tvímæli um starfsleyfisskyldu hinna síðarnefndu án tillits til eignarhalds. Með hliðsjón af ábendingum í umsögnum Hagsmunasamtaka heimilanna er einnig lagt til að skerpt verði á upplýsingaskyldu innheimtuaðila um réttarúrræði neytenda. Samkvæmt könnun sem var gerð árið 2018 fyrir starfshóp hvítbókar um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið vissu 62,9% aðspurðra ekki hvert þeir myndu leita út fyrir viðskiptabanka vegna ágreinings við bankann eða kvörtunar. Bendir það eindregið til þess að almenn vitund um slík úrræði sé lítil meðal neytenda og því sé ástæða til að gera úrbætur þar að lútandi.
Ákvæði um skyldu til að hafa aðgengilegar upplýsingar um úrskurðar- og réttarúrræði ef ágreiningur rís milli atvinnurekenda og neytenda koma m.a. fram í lögum um fjármálafyrirtæki, lögum um neytendalán, lögum um fasteignalán til neytenda, lögum um útgáfu og meðferð rafeyris, og lögum um greiðsluþjónustu.
Með hliðsjón af markmiðum EES-samningsins um skilvirka neytendavernd er því lögð til viðbót við 6. gr. innheimtulaga um góða innheimtuhætti. Þannig bætist við ný málsgrein, svohljóðandi:
„Innheimtuaðili skal hafa aðgengilegar upplýsingar um úrskurðar- og réttarúrræði ef ágreiningur rís milli innheimtuaðila og skuldara.“
Þannig verði það skilgreint sem hluti af góðum innheimtuháttum að upplýsa neytendur um úrskurðar- og réttarúrræði ef ágreiningur rís við innheimtuaðila.
Eftir stendur að meginreglan hlýtur að vera sú að samkeppnisaðstaða fyrirtækja skuli vera jöfn. Það er hins vegar augljóst að ekki er jafnræði eða jöfn samkeppnisstaða milli fyrirtækja sem annars vegar uppfylla öll lög og skyldur og hinna sem gera það ekki. Helstu rökin fyrir því að samþykkja þetta frumvarp er að við eigum öll að vera jöfn fyrir lögum og enginn á að komast hjá því að uppfylla lögfest skilyrði fyrir starfsemi sinni með því að skáka í skjóli blekkinga. Þetta er því einnig spurning um neytendavernd því að ef innheimtuaðili þarf ekki að lúta eftirliti eða skilyrðum þar til bærra aðila aukast líkurnar á því að lög um neytendavernd séu brotin, auk þess sem neytandinn getur ekki leitað neitt með umkvörtunarefni sín.
Með frumvarpinu er því lagt til að undanþága lögaðila í eigu lögmanna og lögmannsstofa sem ekki eru eiginlegar lögmannsstofur heldur hrein innheimtufyrirtæki verði felld brott þannig að öll slík fyrirtæki verði framvegis starfsleyfisskyld án tillits til eigenda þeirra. Eftir sem áður megi þó lögmenn og lögmannsstofur stunda innheimtustarfsemi án sérstaks starfsleyfis, enda sé það tilfallandi liður í lögmannsstörfum þeirra.
Ég hvet þingmenn til að samþykkja þetta frumvarp, enda felst í því réttarbót fyrir neytendur auk þess sem það er í samræmi við athugasemdir umboðsmanns Alþingis og Evrópureglur um neytendavernd.
Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
