meðferð sakamála o.fl.
Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála o.fl. Um er að ræða upptöku fjárhagslegs ágóða af brotum o.fl.
(Forseti (ÞSv): Forseti biður þingmenn um að gefa ræðumanni gott hljóð.)
Með frumvarpinu er í fyrsta lagi kveðið á um breytingu á ákvæðum laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, að því er varðar gagnaöflun, haldlagningu og kyrrsetningu, í öðru lagi á lögreglulögum, nr. 90/1996, að því er varðar skipulag við endurheimt ávinnings af afbrotum hjá lögreglu, og í þriðja lagi á ákvæðum almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, er varða upptöku ávinnings. Þessar breytingar hafa jafnframt í för með sér breytingar á öðrum lögum, þ.e. á lögum um fullnustu refsinga, nr. 15/2016, og lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018.
Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill allsherjar- og menntamálanefnd árétta sérstaklega varðandi fjármálafyrirtæki og aðra sambærilega þjónustuveitendur að fyrir nefndinni og í umsögnum var bent á að skýra þyrfti betur hvaða aðilar féllu undir skilgreiningu á „aðrir sambærilegir þjónustuveitendur“ skv. 1. gr. frumvarpsins.
Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram í skýringum við 1. gr. að til að tryggja að ákvæðið nái markmiði sínu sé lagt til að það taki til fjármálafyrirtækja og annarra þjónustuveitenda. Með því er átt við alla aðila sem starfa hér á landi og veita sams konar fjármálaþjónustu og fjármálafyrirtæki og búa þannig yfir upplýsingum sem kunna að falla undir gildissvið ákvæðisins. Við skýringu á hugtakinu „þjónustuveitendur“ skuli einkum stuðst við skrá Seðlabanka Íslands yfir aðila sem teljast eftirlitsskyldir samkvæmt lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, nr. 87/1998, og aðila sem falla undir gildissvið laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018, samanber upptalningu í 1. mgr. 2. gr. laganna.
Líkt og rakið er í greinargerð er afar mikilvægur þáttur í meðferð ákveðinna mála er varða skipulagða brotastarfsemi og brotaflokka sem henni tengjast að lögregla geti fengið upplýsingar um fjármál fljótt og örugglega. Tafir á slíku aðgengi hindra greiningu lögreglu og geta valdið því að ekki takist að endurheimta ávinning af refsiverðri háttsemi sem hald ætti að leggja á. Breytingunni sé ekki ætlað að draga úr réttaröryggi varðandi öflun þeirra upplýsinga sem um ræðir heldur þvert á móti að skerpa á þeim skilyrðum sem uppfyllt þurfa að vera og breyta verklagi við öflun þeirra. Nefndin áréttar að uppfylla þarf skilyrði um sönnunargildi upplýsinga svo að heimilt verði að afla upplýsinga sem eru í vörslum fjármálafyrirtækja og annarra þjónustuveitenda. Þá er kveðið á um að aðeins ákærandi muni geta heimilað og lagt fram kröfu um afhendingu gagna til að tryggja réttaröryggi og að lagaskilyrði verði uppfyllt í hvívetna. Af lögbundnu hlutverki ákærenda leiðir að þeir tryggi að lagafyrirmælum sé fylgt og að grundvallarmannréttinda sé gætt við rannsókn.
Í minnisblaði dómsmálaráðuneytis, dagsettu 22. október 2025, vísar ráðuneytið til þess að skýra beri ákvæðið í samræmi við tilgang þess og markmið. Með vísan til þess nái ákvæðið aðeins til aðila sem veiti sambærilega þjónustu og fjármálafyrirtæki og megi í því sambandi styðjast við upptalningar í lögum. Af þessu megi skýrt ráða að lögmenn teljist ekki til slíkra þjónustuveitenda enda hafi þeir enga þá þjónustu á höndum sem er sama eðlis og fjármálafyrirtæki stunda. Yrði kröfu samkvæmt þessu ákvæði beint gegn aðila á borð við lögmann væri viðkomandi rétt að hafna slíkri beiðni á þeim grundvelli að hann væri ekki þjónustuveitandi í skilningi ákvæðisins. Nefndin lítur svo á að með ákvæðinu sé áhersla einkum lögð á skyldu fjármálafyrirtækja. Þó geta verið uppi aðstæður þar sem þarf að útvega gögn eða upplýsingar frá öðrum þjónustuveitendum sem eru sambærilegir við fjármálafyrirtæki.
Nefndin telur að við mat á því hverjir geti talist „aðrir sambærilegir þjónustuveitendur“ skipti máli að leggja mat á þá þjónustu sem er veitt. Nefndin telur ekki að tilefni sé til að þrengja frekar skilgreiningu ákvæðisins hvað það varðar en tekur undir sjónarmið dómsmálaráðuneytis að lögmenn teljist ekki til þjónustuveitenda í skilningi ákvæðisins enda hafi þeir enga þá þjónustu á höndum sem er sama eðlis og fjármálafyrirtæki stunda. Þá áréttar nefndin að breytingin felur ekki í sér opna heimild lögreglu til að afla upplýsinga af þessu tagi heldur breytt verklag við öflun heimildar þar um að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Mat á því hvort skilyrði teljist uppfyllt verði á herðum ákæranda sem snýr að því hvort hagsmunir í þágu rannsóknar teljist ríkari en þeir hagsmunir að þagnarskylda haldist.
Málið er endurflutt en það var til umfjöllunar hjá allsherjar- og menntamálanefnd á 156. löggjafarþingi. Frumvarpið var afgreitt til 2. umræðu þann 18. júní 2025 með nefndaráliti með breytingartillögu frá allsherjar- og menntamálanefnd en hlaut ekki lokaafgreiðslu fyrir þinglok.
Líkt og fram kemur í greinargerð er frumvarpið nú lagt fram að nýju án breytinga. Þó hafa verið gerðar tæknilegar lagfæringar á málinu. Nefndin hefur haft til hliðsjónar þær umsagnir sem borist hafa um málið auk þeirra umsagna sem liggja fyrir frá 156. löggjafarþingi og eru aðgengilegar undir málinu á vef Alþingis. Til viðbótar við þá umfjöllun sem málið hefur nú fengið og þau sjónarmið sem gerð hefur verið grein fyrir í áliti þessu vísar nefndin til fyrri umfjöllunar og þeirra áherslna sem fram komu í áðurnefndu nefndaráliti frá 156. löggjafarþingi, einkum hvað varðar umfjöllun nefndarinnar um hlutverk héraðssaksóknara varðandi endurheimt og upptöku ólögmæts ávinnings og samræmi frumvarpsins við ákvæði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018.
Nefndin lagði til breytingartillögur við frumvarpið á 156. löggjafarþingi. Brugðist hefur verið við tæknilegum breytingartillögum nefndarinnar og lagfæringar gerðar á frumvarpinu. Frumvarpið er þó lagt fram án efnislegra breytinga sem nefndin lagði til við 1. gr. og byggjast á athugasemdum sem bárust um málið frá embætti ríkissaksóknara. Nefndin leggur til sömu efnislegu breytingu og vísar til eftirfarandi skýringa sem liggja jafnframt fyrir í áliti nefndarinnar frá 156. löggjafarþingi.
Nefndin leggur til breytingu á 1. gr. frumvarpsins þess efnis að horfa frá skilyrði um alvarleika brots, þ.e. því skilyrði gagnaöflunarheimildarinnar að um sé að ræða rannsókn brots sem varðað getur fjögurra ára fangelsi.
Nefndin ítrekar að markmið 1. gr. frumvarpsins er m.a. að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland hefur gengist undir, nánar tiltekið til að uppfylla þær kröfur sem leiðir af aðild Íslands að alþjóðlega fjármálaaðgerðahópnum, FATF. Ísland var sett á gráan lista FATF árið 2019 en eitt atriði sem FATF gagnrýndi var að lögregla hérlendis þyrfti að afla dómsúrskurðar til að fá upplýsingar hjá fjármálafyrirtækjum við rannsókn mála og að þetta gæti leitt til óþarfa tafa.
Nefndin bendir á að ef frumvarpið verður að lögum óbreytt verður enn gert ráð fyrir því að afla þurfi dómsúrskurðar vegna rannsóknar á brotum sem varða lægri refsingu en fjögurra ára fangelsi. Ríkissaksóknari benti á í minnisblaði embættisins til nefndarinnar, dagsettu 26. maí 2025, að ef ákvæðið yrði óbreytt væri ekki loku fyrir það skotið að sambærileg gagnrýni kæmi fram í næstu úttekt FATF. Nefndin tekur undir þessar áhyggjur og leggur því til breytingu sem felur í sér að hverfa frá alvarleikaskilyrðinu.
Slík breyting myndi einnig leiða til þess að heimildir lögreglu og ákæruvalds hér á landi væru í samræmi við það sem þekkist á Norðurlöndum, en hvergi í löggjöf þeirra landa er finna skilyrði um alvarleika brots líkt og gerð er krafa um í frumvarpinu. Á þetta er einnig bent í áðurnefndu minnisblaði frá embætti ríkissaksóknara. Breytingin myndi þar að auki leiða til þess að heimildir tiltekinna eftirlitsstjórnvalda sem annast rannsókn sakamála samkvæmt sérlögum yrðu ekki víðtækari en heimildir lögreglu, en nefndin telur ekki rök standa til slíks misræmis.
Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að horfið verði frá því skilyrði að brot varði fjögurra ára fangelsi og þess í stað verði það skilyrði að gögnin eða upplýsingarnar hafi sönnunargildi í sakamáli. Tillagan er í samræmi við sjónarmið embættis ríkissaksóknara.
Auk þessa leggur nefndin til breytingar tæknilegs eðlis, m.a. til að samræma orðalag, sem ekki krefjast sérstakrar umfjöllunar.
Að framansögðu virtu leggur allsherjar- og menntamálanefnd til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.
Undir álitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Jón Pétur Zimsen, Guðmundur Ari Sigurjónsson, Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, María Rut Kristinsdóttir, Snorri Másson, Sigurður Örn Hilmarsson og Sverri Bergmann Magnússon.
Til glöggvunar ætla ég að fara stuttlega yfir áherslur allsherjar- og menntamálanefndar sem fram koma í áliti nefndarinnar um málið á 156. löggjafarþingi, m.a. um stofnun nýrrar einingar innan embættis héraðssaksóknara.
Með frumvarpinu er m.a. lögð til breyting á 4. mgr. 8. gr. lögreglulaga, nr. 90/1996, með það að markmiði að skýra hlutverk héraðssaksóknara við endurheimt og upptöku ólögmæts ávinnings á landsvísu, sem og að uppfylla þær kröfur sem fram koma í tilmælum alþjóðlega fjármálaaðgerðahópsins, FATF. Í því skyni er kveðið á um að starfrækt verði sérstök eining innan embættis héraðssaksóknara sem gegna skal tvíþættu hlutverki. Í fyrsta lagi mun hún vinna að endurheimt og upptöku ávinnings af hvers kyns refsiverðri háttsemi. Í öðru lagi mun hún hafa umsjón með haldlögðum, kyrrsettum og upptækum eignum og munum í samræmi við reglur sem ráðherra setur. Gert er ráð fyrir því að einingin eigi gagnkvæmt samstarf við önnur lögregluembætti og stjórnvöld sem að rannsókn sakamála koma og annist ráðgjöf þegar eftir því er leitað.
Nefndin ítrekar, líkt og fram kemur í frumvarpinu, að ekki sé gert ráð fyrir því að einingin taki að eigin frumkvæði yfir einstakar sakamálarannsóknir annarra lögregluembætta, eða hluta þeirra, er varða endurheimt ávinnings.
Í umsögn Skattsins var gerð athugasemd við að ekki sé á sama hátt kveðið skýrt á um að einingunni sé ekki heldur ætlað að taka yfir eða bera ábyrgð á endurheimt ávinnings sem er til rannsóknar hjá öðrum stjórnvöldum.
Nefndin telur hins vegar ljóst að sama eigi að gilda um önnur stjórnvöld enda veitir ákvæðið einingunni ekki einhliða heimild til að taka yfir rannsóknir annarra stjórnvalda sem þeim ber að sinna lögum samkvæmt.
Í umsögn Skattsins er jafnframt bent á að skilja megi ákvæðið svo að einingu héraðssaksóknara sé ætlað að hafa umsjón með meðhöndlun og vörslu allra kyrrsettra og haldlagðra eigna, þar á meðal rafrænna gagna og annarra gagna, sem skattrannsóknarstjóri leggur hald á við húsleitir eða lætur kyrrsetja.
Nefndin leggur áherslu á að ekki sé gert ráð fyrir því að einingin taki að eigin frumkvæði yfir umsjón slíkra eigna nema samkvæmt beiðni frá stjórnvöldum eða lögregluembættum. Heimild einingarinnar byggist á gagnkvæmu samstarfi og felur ekki í sér einhliða íhlutunarheimild. Þá ítrekar nefndin að samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að settar verði nánari reglur um hlutverk einingarinnar hvað þetta varðar.
Nefndin fjallaði um frumvarpið og tengsl þess við ákvæði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Nefndin áréttar það sem fram kemur í umsögn Persónuverndar að þess ber að gæta eins og kostur er að vinna ekki frekar með upplýsingar en nauðsyn krefur í þágu skýrt afmarkaðs og málefnalegs tilgangs með vinnslu. Þá telur nefndin ljóst að skýrar þagnarskyldureglur gildi um þá aðila sem falla undir gildissvið ákvæðisins.
Nefndin fjallaði að auki um hvort sérstök tilkynningarskylda gilti við gagnöflun skv. 1. gr. frumvarpsins. Nefndin fjallaði þannig um það hvort viðkomandi einstaklingur sem gagna yrði aflað um skv. 1. gr. frumvarpsins yrði upplýstur um gagnaöflunina og á hvaða tímapunkti það ætti sér stað. Fyrir nefndinni var vakin athygli á því að ekki væri gert ráð fyrir sérstakri tilkynningarskyldu vegna þessarar gagnaöflunar heldur yrði miðað við að núverandi framkvæmd héldist óbreytt að þessu leyti. Slíkar upplýsingar eru nú fengnar með dómsúrskurði sem beint er að viðkomandi fjármálafyrirtæki án þess að sá sem upplýsingarnar varða hafi vitneskju um gagnaöflunina. Upplýsingarnar verða síðan hluti af gögnum sakamáls sem eftir atvikum eru borin undir viðkomandi við rannsókn málsins ef hann nýtur réttarstöðu sakbornings við rannsóknina eða kann með öðrum hætti að eiga rétt á aðgangi að þeim í samræmi við ákvæði laga um meðferð sakamála. Þrátt fyrir að ekki verði lengur skylt að leita dómsúrskurðar ef frumvarpið verður að lögum telur nefndin ekki tilefni til að horfa frá þessari framkvæmd. Nefndin leggur því ekki til að tekin verði upp sérstök tilkynningarskylda í hvert sinn sem slíkra gagna er aflað að undangenginni ákvörðun ákæranda þar um.
Frú forseti. Ég vil leyfa mér að þakka nefndarfólki í allsherjar- og menntamálanefnd fyrir gott samstarf við vinnu þessa máls svo og riturum nefndarinnar og gestum.
Í baráttu yfirvalda við skipulagða brotastarfsemi er afar mikilvægt að lögregla og ákæruvald hafi möguleika á því að leggja hald á verðmæti sem ætla má að sé afrakstur brotastarfsemi og ákærandi geti eftir atvikum gert kröfu um upptöku verðmæta. Það sem drífur skipulagða brotastarfsemi er hagnaðarvon og því augljóst að það skiptir máli að ná til hagnaðarins og svipta brotamann yfirráðum yfir slíkum verðmætum. Við þær aðstæður sem nánast alltaf eru uppi, að nokkur tími líði frá því að verðmæti er í haldi lögreglu þangað til dómur gengur í máli, er mikilvægt að komið sé í veg fyrir að verðmætið rýrni í haldi lögreglu og er mikilvægt að til staðar sé þekking hjá lögreglu og ákæruvaldi til að koma í veg fyrir verðmætarýrnun.
Svo sem ég nefndi hér að framan var Ísland sett á svokallaðan gráan lista hjá alþjóðlega fjármálaðgerðahópnum, FATF, árið 2019 en þá hafði Ísland gengist undir fjórðu úttekt hópsins varðandi varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Í framhaldi hefur orðið við kröfum FATF og Ísland tekið af þessum lista seint árið 2020, ef ég man rétt. Fimmta úttekt FATF á vörnum Íslands gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka er nýhafin og mun samþykkt þessa frumvarps leggja lóð á vogarskálar þess að útkoma Íslands verði viðunandi.
Frú forseti. Ég hef lokið máli mínu.
