breyting á ýmsum lögum vegna fjárlaga 2026.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2026. Oftast er þetta kallað bandormur en í þessari umræðu hefur þetta nú verið að þróast yfir í að vera kallað skattormur vegna þessara miklu skattahækkana sem hafa einkennt þetta haust og einkenna þetta mál. Mig minnir að skattahækkanirnar séu um 31 milljarður sem eru að koma fram þetta haustið og margar þeirra birtast í þessu máli. Útgjaldaaukning á milli ára í fjárlögunum er 143 milljarðar. Þetta eru háar tölur, 9% að raungildi, ef ég man rétt, þannig að þetta eru miklar skattahækkanir sem eru boðaðar núna fyrir jólahaldið.
Við höfum rætt töluvert í þessari umræðu um samkeppnishæfni og fyrirsjáanleika, bæði í bandorminum og kílómetragjaldinu hér fyrr í dag. Það sem er kannski mjög áberandi í þessum tveimur málum — vörugjöld þar sem skattar eru hækkaðir um 7,5 milljarða og síðan kílómetragjaldið um 3,3. Þetta eru 10,8 milljarðar, tæpir 11 milljarðar í þessum tveimur málum. Bæði málin leggjast mjög þungt á ferðaþjónustuna, þá sérstaklega grunar mig nú að þetta muni leggjast mjög hart á ferðaþjónustuna á landsbyggðinni. Ég held að það sé ekki mjög flókið að sjá hver framvindan gæti orðið, töluverð mistök voru gerð og sá sem hér stendur talaði gegn því síðasta haust að hækka innviðagjöldin á skemmtiferðaskipin svo mikið sem gert var. Tollfrelsi var þó lengt um ár í fyrra og er aftur búið að lengja það núna. Vonandi næst bara góð samstaða um það í þinginu að lengja það með fyrirsjáanleika til framtíðar, að þingið afgreiði þetta ekki svona eitt ár í einu heldur komi með fyrirsjáanleika inn þar. Vonandi erum við að skapa einhvern fyrirsjáanleika varðandi innviðagjöldin á skipin. Þar kemur síðan líka þessi fyrirsjáanleiki mjög sterkt inn, bæði í vörugjaldamálinu, þessa hækkun upp á 7,5 milljarða — mér er til efs að þetta sé víða gert með þeim hætti að verið sé að samþykkja kannski tveimur vikum eða 10–15 dögum fyrir. Í vörugjaldamálinu á að byrja að rukka eftir því 1. janúar, eftir hálfan mánuð. Þetta getur varla talist mikill fyrirsjáanleiki. Við sjáum æðið með bílainnflutninginn, hvernig hann hefur þróast á síðustu vikum, hvaða áhrif hann hefur haft á neysluhegðun landans. Síðan sjáum við þetta líka koma sérstaklega hart niður á bílaleigum, bæði vörugjöldin og kílómetragjaldið. Annars vegar eru bílaleigurnar að kaupa bílana mjög snemma núna líka, fyrir utan þessa miklu skattahækkun sem boðuð er, en það verður þá til fjármagnsbinding og fjármagnsgjöld kannski að meðaltali væntanlega einhverjum fimm mánuðum meira en annars hefði orðið. Það er dýrt.
Það er að koma upp sú staða og ég held að núna þegar við erum raunverulega hér í þinginu að vinna með fyrstu fjárlög nýrrar ríkisstjórnar — eða nýrrar, hún tók við fyrir einu ári, 21. desember í fyrra, þannig að nú er fyrst að reyna á núverandi ríkisstjórn í gegnum fjárlögin þar sem hún er að semja fjárlög á sínum forsendum en fjárlögin sem voru kláruð í fyrra, rétt fyrir kosningar, hafa elst gríðarlega vel. Það er það sem er að koma í ljós núna þegar unnið er í þessari fjárlagagerð og í gegnum fjáraukann líka, sem er næsta mál á dagskrá. Við sjáum betur og betur hvað það aðhald sem hafði verið uppi á undanförnum árum og í fyrra í tengslum við fjárlögin fyrir þetta ár, sem voru samþykkt hér 18. eða 19. nóvember á síðastliðnu ári — raunverulega eru þau að eldast mjög vel og það er jákvætt að sjá hvernig þetta hefur þróast.
Við náttúrlega þekkjum öll þessa sögu, eða a.m.k. tala sum okkar um hana opinberlega, hvað hefur gerst í þessu landi á síðustu árum. Stjórnarmeirihlutinn talar svolítið eins og ekkert hafi gerst en við þekkjum það að beinn kostnaður ríkissjóðs vegna áfalla, sérstaklega á árunum 2019–2024 — WOW air féll 2019 og tæpir 20 milljarðar féllu beint á ríkið, fyrir utan veltutengt og annars staðar í samfélaginu. Síðan kemur Covid 2020 og 2021 og beinn kostnaður ríkissjóðs var 183 milljarðar af því. Innrás Rússa í Úkraínu hefur líka áhrif og hvernig aðfangakeðjur heimsins rofnuðu og höfðu áhrif á verðbólguna um allan heim sem m.a. endaði hér með tímanum. Síðan eru jarðhræringar á Reykjanesskaga sem hafa kostað samfélagið rétt tæpa 100 milljarða. Samtals eru þetta um 350 milljarðar á þessum fimm árum en áætlaður kostnaður — ef menn eru að skjóta á heildartöluna þá hafa margir skotið á að beini kostnaðurinn gæti verið 550 eða nær 600 milljörðum, 100, 110 eða 115 milljarðar á undanförnum fimm árum að meðaltali. En það er eins og þetta sé allt fallið í gleymskunnar dá hjá stjórnarmeirihlutanum hér í umræðunni og ekki hægt að tala um að það sé sérstaklega upplýst umræða þegar þetta er einhvern veginn tekið út fyrir rammann. Á þessu ári hafa náttúrlega verið erfiðleikar í atvinnulífinu og við þekkjum það, PCC á Bakka, Play núna í haust, Norðurál í haust. Það verður samdráttur í samfélaginu, minnkandi umsvif og atvinnuleysi fer vaxandi eins og við erum að sjá núna í tölum, hvernig þær hafa þróast á undanförnum vikum og mánuðum. Þær eru töluvert hærri en þær hafa verið um eitthvert tímaskeið. Þetta er svona þessi stærri mynd.
Stefna ríkisstjórnarinnar kemur fram í þessu frumvarpi, bandorminum, kemur fram í fjárlögunum og fjárauka. Það er fátt sem kemur á óvart í tengslum við Samfylkinguna í þessu máli. Það er flokkur sem hefur talað mikið fyrir skattahækkunum í gegnum tíðina, það er í eðli flokksins að gera það. Auðvitað kemur meira á óvart hvernig Viðreisn hefur tekið á þessum málum og greinilegt að þau hafa færst töluvert langt til vinstri í þessari vinnu og hvernig þau tala hér í þingsal um þessi mál og opinberlega. Við sjáum það í fjárlagafrumvarpinu og síðan í bandorminum að nú skín hið rétta eðli og kemur fram í gegnum þessi frumvörp, annars vegar á tekjuhliðinni og í gegnum þær skattatillögur sem hafa verið lagðar fram.
Sá sem hér stendur hefur haft gríðarlega miklar áhyggjur af og við ræddum aðeins innviðagjöldin hér í umræðunni í dag og ég kom rétt inn á þau áðan í minni ræðu en ég sé ekki betur en að það sem snýr að vörugjöldunum og kílómetragjaldinu, og hvernig það mun koma niður á ferðaþjónustunni, muni hafa töluvert meiri áhrif á umhverfið í ferðaþjónustunni og samkeppnishæfnina á næstu misserum. Mestar eru áhyggjurnar af þeim svæðum sem lengst eru frá höfuðborgarsvæðinu, í Norðausturkjördæmi, þ.e. Norðurlandi eystra, Austurlandi, og síðan restinni af norðurhluta landsins, Norðurlandi vestra og Vestfjörðum, þeim byggðum sem standa fjærst höfuðborgarsvæðinu þar sem raunverulega dreifileiðin hefur verið byggð upp og þróast og er sú að erlendir ferðamenn sem koma til landsins — 64% þeirra á síðasta ári, þessi tala hefur verið 60–65% að meðaltali síðustu ár sem er mjög hátt hlutfall miðað við ferðaþjónustuna almennt. Ég efast um að það sé til, það væri a.m.k. áhugavert að sjá að nokkurs staðar annars staðar sé þetta hlutfall jafn hátt og á Íslandi, en bílaleigurnar gegna gríðarlega stóru og mikilvægu hlutverki í íslenskri ferðaþjónustu og þeim árangri sem hefur náðst á síðustu 10–15 árum þar sem árstíðasveiflan hefur á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurlandi lagast alveg gríðarlega mikið á þeim tíma en víða á landsbyggðinni þar sem ferðamennirnir fara lengri leiðir til að ná til staða hefur gengið hægar en það hefur verið að ganga, hefur lagast með árunum. En með þessum hugmyndum sem hér eru þá er ég hræddur um að þetta muni hafa veruleg áhrif á þá þróun og þann árangur sem hefur náðst í þessari dreifingu ferðamanna.
Í gegnum árin hefur sá sem hér stendur mikið talað um þjóðhagslegan ábata af því að styrkja ferðaþjónustuna á þeim svæðum sem fjærst eru höfuðborgarsvæðinu, nýta betur þá innviði sem eru til staðar, hvort sem er gistingu, vegi eða aðra þjónustu, matsölustaði og annað sem er til staðar. Þetta er hagkvæmasti hlutinn og mestu tækifærin í ferðaþjónustu í dag eru að nýta þessa illa nýttu innviði og skapa þar með meiri tekjur fyrir samfélagið og styrkja viðkomandi svæði enn frekar.
Hér held ég að við séum komin í einhvern nýjan spíral af miklu stærri gerð heldur en við höfum upplifað varðandi innviðagjöldin af skemmtiferðaskipunum. Það er jákvætt sem kemur fram og hefur þá náðst sátt um í meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, og þingheimi held ég öllum, að lengja í tollfrelsinu. Tollfrelsið hefur verið mikilvægt mál með leiðangursskipin. Þetta er fyrirkomulag sem var sett á 2011–2012 til að byggja upp komur leiðangursskipa til Íslands og það hefur gengið gríðarlega vel. Þetta er gríðarlega stórt og mikilvægt mál fyrir kaldari svæði víða í ferðaþjónustunni, minni hafnir og minni áfangastaði. Ég tek sem dæmi Djúpavog. Þar er búið að stofna þrjú fyrirtæki og velta 200 milljónum, bara í landi. Fyrir hafnarsjóði vítt og breitt á minni stöðum þá er þetta kannski 30–70% af hafnargjöldum og heldur raunverulega víða hafnarsjóðunum á floti þannig að við eigum bara að ná utan um það og lengja það til lengri tíma, koma þessu í lag þannig að við getum verið með fyrirsjáanleika í því til lengri tíma. Ég held að það sé full sátt í þinginu um að fara þá leið.
Það eru töluverð vonbrigði fyrir þann sem stendur hér varðandi það sem núverandi meiri hluti ætlar sér að gera varðandi samsköttun hjóna og hefur verið ágætlega farið yfir það af hálfu Vilhjálms Árnasonar, hv. þingmanns Sjálfstæðisflokksins, hér fyrr í dag.
Sá sem hér stendur hefur mikið talað fyrir því að haldið verði áfram með séreignarsparnaðinn inn á íbúðalánin. Það er leið sem hefur gert ótrúlega mikið fyrir heimilin í landinu. Það er ekki búið að útfæra hugmyndir af hálfu meiri hlutans varðandi séreignarsparnaðinn þannig að nú held ég að sé það eina rétta í stöðunni að lengja það um eitt ár til að ná góðri sátt í þinginu og meiri hlutinn hafi þá það ár til að skoða frekari útfærslur á því máli. Þetta mál hefur skipt íslensk heimili alveg gríðarlega miklu máli og kannski skapað þá stöðu sem hefur komið fram þetta haust í umsögnum hagaðila varðandi skuldsetningu íslenskra heimila. Hún er á mjög góðum stað miðað við t.d. aðrar Norðurlandaþjóðir og við eigum að halda áfram með þessa leið. Það er ekki spurning. Vonandi næst einhver framvinda í því.
Það sem er áberandi, frú forseti, varðandi vörugjöldin er hversu seint málið kom fram sem og minnisblöðin í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Það var nefnilega ekkert um þetta í 1. umræðu. Þá kom ekkert um vörugjöldin. Minnisblaðið kemur ekki fyrr en 17. október og þá er eins og hafi komið bara fyrirskipun frá fjármála- og efnahagsráðherra inn í nefndina um töluna sem átti að sækja en að nefndin ætti að koma með útfærsluna, enda er töluvert skrifað í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um þetta atriði. Í þessu máli eins og það er sett fram virðist ekki vera alvörumat á því hvaða áhrif þetta hefur efnahagslega í samfélaginu. Þetta er stórt og mikið mál og þegar þessi tvö mál koma saman, bæði kílómetragjaldið og vörugjöldin, þá verður þetta mjög stórt mál, bæði fyrir atvinnulífið og svo náttúrlega heimilin í landinu. Flest heimili þurfa nú mjög á bílum að halda, heimilisbílnum, og í þessu máli er farið hressilega í buddu hins almenna bíleiganda.
Vonandi fáum við síðan góða umræðu um fjáraukann líka. Þetta tengist nú allt, þessi þrjú mál, þetta heildarumhverfi sem snýr að fjármálum ríkisins og við fáum vonandi efnislega og góða umræðu um fjáraukann. Ég held nefnilega að það sem er að koma í ljós með fjáraukann sé raunverulega að sýna hvað fjárlagagerðin í fyrra og fjárlögin sem voru samþykkt hér upp úr miðjum nóvember í fyrra eru að eldast vel og sá aðhaldstónn, enda sýndi það sig í framhaldinu þegar vaxtalækkanir voru byrjaðar um haustið. Þær héldu áfram eftir að fjárlögin voru samþykkt hér í fyrra og við vinnslu þeirra, og allar vaxtalækkanirnar voru að mestu leyti komnar fram. Stýrivextir eða meginvextir byrjuðu að lækka um mánaðamótin september/október í fyrra. Það var reyndar áður en boðað var til kosninga sem þeir voru byrjaðir að lækka, í nóvember lækkuðu þeir um 50 punkta, svo um 25 punkta um mánaðamótin september/október og um mánaðamótin janúar/febrúar lækkuðu þeir aftur um 50 punkta. Þá eru það náttúrlega fyrst og fremst auðvitað fjárlögin sem voru gerð sem stýra því ferli þannig að það er mjög gott. Síðan lækkuðu þeir aftur í mars um 25 punkta, í maí um 25 punkta og síðan stoppaði allt. Það var ekki fyrr en núna undir haust sem vextir fóru að lækka aftur þegar efnahagsáföllin, Norðurál, PCC á Bakka og Play, voru komin fram og horfir til meiri stöðnunar í efnahagslífi þjóðarinnar heldur en áður var gert ráð fyrir, þannig að nú á raunverulega ríkisstjórnin og meiri hlutinn á þingi eftir að sanna það að þessi fjárlög haldi áfram þessari vaxtalækkun á sínum forsendum eða hvort það verði bara vegna efnahagserfiðleika sem þessi staða mun — varðandi stýrivextina, að þeir haldi áfram að lækka. — Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.
