stefna í varnar- og öryggismálum.
Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um stefnu í varnar- og öryggismálum.
Með þingsályktunartillögu þessari er lögð til stefna í varnar- og öryggismálum sem Alþingi felur ríkisstjórninni að framfylgja. Markmið stefnunnar er að tryggja sjálfstæði, fullveldi, lýðræðislegt stjórnarfar, friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og mikilvægra innviða samfélagsins gegn hernaðarlegri ógn.
Tillagan byggist á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafssáttmálanum, tvíhliða samningum við önnur ríki og grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins. Stefnan verði hluti þeirrar heildarmyndar sem þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland felur í sér og taki til hernaðarlegra áhættuþátta. Samkvæmt tillögunni tryggir Ísland öryggi sitt gagnvart slíkri hættu með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana samhliða uppbyggingu á innlendum borgaralegum viðbúnaði og getu. Meginstoðir stefnunnar verði aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningur við Bandaríkin.
Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega að hún fagnar tillögu þessari. Tímabært er að Íslands setji sér í fyrsta sinn formlega stefnu í varnar- og öryggismálum. Öryggislandslag Evrópu hefur gjörbreyst í kjölfar allsherjarinnrásar Rússlands í Úkraínu í febrúar 2022. Hefur það raunar haft áhrif langt út fyrir álfuna og hafa allar helstu vina- og bandalagsþjóðir Íslands endurmetið stöðu öryggis- og varnarmála í kjölfar þessara breytinga og keppast við að styrkja varnir sínar og öryggi til að bregðast við vaxandi óvissu, óöryggi og ógnum. Sömu ógnir steðja að Íslandi og er þetta skref því þarft.
Nefndin tekur undir megináherslur í tillögunni en undirstrikar afstöðu sína til eftirfarandi atriða: Í fyrsta lagi varðandi eflingu varnar- og öryggissamvinnu, sem fjallað er um í 4. tölulið tillögunnar, þá telur nefndin að gerð samstarfsyfirlýsinga við nánustu nágrannaþjóðir beggja vegna Atlantshafsins samræmast vel merkmiðum stefnunnar. Má í þessu sambandi nefna nýlegar tvíhliða samstarfsyfirlýsingar um varnarmál sem Ísland hefur gert við Þýskaland og Finnland.
Í öðru lagi leggur nefndin sérstaka áherslu á 7. tölulið sem varðar eflingu áfallaþols. Hér sé rétt að byggja á ríkri reynslu Íslands af því að takast á við ógnir af náttúrunnar hendi sem og reynslu norrænna ríkja af svokölluðum heildarvörnum. Leggur nefndin áherslu á að íslenskt samfélag þarfnist ekki einvörðungu varnar gegn hernaðarlegum hættum heldur margvíslegum ógnum sem beinast gegn frelsi borgaranna, efnahagslegri velferð og öryggi og samfélagslegri sátt.
Í þriðja lagi tekur nefndin undir að styrkja þurfi greiningargetu og upplýsingamiðlun um áskoranir og ógnir sem geta haft áhrif á Ísland en kveðið er á um þetta í 8. tölulið tillögunnar. Telur nefndin nauðsynlegt að slíkt sé gert með sérstakri öryggislöggjöf sem myndi auk annarra mikilvægra þátta taka til meðferðar á trúnaðarupplýsingum ríkisins. Líkt og nefnt er í greinargerð með tillögu þessari mætti með slíkri löggjöf koma á fót íslenskri öryggisvottun og trúnaðarflokkun skjala, sem tæki á vernd, vörslu og aðgengi að innlendum trúnaðarupplýsingum.
Samhliða því að auka þurfi greiningargetu innan stjórnkerfisins leggur nefndin í fjórða lagi einnig áherslu á 11. tölulið tillögunnar sem snýr að því að efla kennslu og rannsóknir á sviði varnar- og öryggismála. Í því samhengi má horfa til fyrirmynda að hugveitum og rannsóknarstofnunum á Norðurlöndunum sem og í Eystrasaltsríkjunum.
Þá leggur nefndin í fimmta lagi áherslu á að vinna hratt og vel og í víðtæku samráði við hagaðila og almenning að 12. tölulið tillögunnar, sem kveður á um að íslensk löggjöf á sviði varnar- og öryggismála sé skýr og samræmd hvað varðar ábyrgð og heimildir stjórnvalda, ákvarðanatöku og verkaskiptingu, sem og aðkomu og eftirlitshlutverk Alþingis. Nefndin tekur undir það sem segir í greinargerð um nauðsyn þess að varnarmálalög verði endurskoðuð svo að þau endurspegli betur þann veruleika sem Ísland stendur andspænis á vettvangi öryggis- og varnarmála. Varnarmálalögin snúa fyrst og fremst að rekstri verkefna á friðartímum og þar er lítið fjallað um heimildir, viðbúnað og viðbragð í hættuástandi. Við endurskoðun laganna þarf m.a. að horfa til vaxandi umsvifa og verkefna á borð við aukna greiningarvinnu, eflingu áfallaþols, þátttöku í varnaræfingum, netöryggi og netvarnir.
Nefndin telur í sjötta lagi rétt að undirstrika, með tilliti til 13. töluliðar sem kveður á um að þróa stofnanaumgjörð varnarmála, að hún telur núverandi fyrirkomulag og það stofnanaskipulag sem í gildi er hafi reynst vel. Vinna þarf að styrkingu þess með aukinni samhæfingu og skilvirkni en jafnframt telur nefndin að eins og sakir standa sé ekki nauðsynlegt að huga að stofnun nýrra eininga á þessu sviði.
Þingsályktunartillagan byggir á skýrslu samráðshóps þingmanna um mótun öryggis- og varnarstefnu. Nefndin leggur áherslu á að við framkvæmd stefnunnar verði horft til fleiri þátta en þingmannaskýrslunnar, þar á meðal þjóðaröryggisstefnu, enda nauðsynlegt að ný stefna Íslands í öryggis- og varnarmálum taki til heildarvarna og áfallaþols samfélagsins alls.
Nefndin leggur að lokum áherslu á mikilvægi virks samráðs ráðherra við Alþingi, eins og kveðið er á um í tillögunni, með árlegri upplýsingagjöf um framkvæmd stefnunnar til viðbótar við reglulegt samráð við utanríkismálanefnd. Nefndin áréttar að margar af þeim forsendum sem legið hafa til grundvallar öryggis Íslands undanfarin 80 ár kunni að vera að breytast. Kallar það á að stefna í öryggis- og varnarmálum sé uppfærð og yfirfarin reglulega. Varnar- og öryggissamstarfi Íslands byggist á samvinnu ríkja sem aðhyllast sömu grundvallarhugmyndir um góða og réttláta skipan samfélagsmála, ekki síst þær sem tilgreindar eru í stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins. Þessi hugmyndafræðilega samstaða bandalagsríkja er áfram forsenda þess varnar- og öryggissamstarfs sem Ísland tekur þátt í. Röskun á samstöðu um þessi gildi innan bandalagsríkja er áhættuþáttur sem líta þarf til.
Þá leggur nefndin til breytingar á tillögunni. Í fyrsta lagi er lagt til að við tillöguna bætist málsgrein þess efnis að stefna í varnar- og öryggismálum skuli taka mið af og verði órjúfanlegur hluti af þjóðaröryggisstefnu, raunhæf og kostnaðarmetin, og uppfærð með reglubundnum hætti að höfðu samráði við Alþingi. Að mati nefndarinnar þótti rétt að kveða sterkar að orði um þessi tengsl stefnunnar, sem hér er til umræðu, og þjóðaröryggisstefnu.
Í öðru lagi er lögð til breyting á tveimur stöðum í tillögunni þar sem vísað er til hernaðarlegra áhættuþátta og hernaðarógna. Telur nefndin rétt að jafnframt verði vísað til sambærilegra áhættuþátta og ógna af mannavöldum. Með því verði tilgreint að stefnan geti tekið til fleiri þátta og er þá sérstaklega átt við svokallaðar fjölþáttaógnir. Með slíkum ógnum er t.d. átt við hryðjuverka- eða netógnir, sem og skemmdarverkastarfsemi sem skipulögð er af hálfu erlendra ríkja.
Í þriðja lagi er lögð til breyting er varðar upptalningu á samstarfsríkjum. Notast verði við orðalagið „samstarfsríki Íslands innan Evrópu, sem og Kanada“. Þannig falli tilvísun til Evrópusambandsins brott en fyrir liggur að innan nefndarinnar eru ólíkar skoðanir þegar kemur að áherslu á varnarsamstarf með Evrópusambandinu.
Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu.
Að framansögðu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.
Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Pawel Bartoszek, formaður utanríkismálanefndar, Dagbjört Hákonardóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Elín Íris Fanndal, Sigmar Guðmundsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Ingi Jóhannsson og Víðir Reynisson.
Frú forseti. Við Íslendingar búum í samfélagi sem byggist á góðum hugmyndum. Þrískipting ríkisvaldsins, frelsi, lýðræði, virðing fyrir réttarríkinu og persónulegum mannréttindum er uppskrift sem virkar. Það sjáum við á öllum mælikvörðum lífsgæða borgara og stöðu ríkja. Við völdum sjálf þessa uppskrift og njótum góðs af henni á öllum sviðum. Við erum frjáls, rík, vel menntuð, nokkuð hraust og hamingjusöm þjóð vegna þess að við höfum nýtt tækifærin vel og tækifærin sem við erum að nýta svo vel í okkar samfélagi gripum við sjálf. Íslendingar ákváðu sjálfir að verða sjálfstæðir. Við ákváðum að vera fullvalda ríki meðal fullvalda ríkja í heiminum, að við ætluðum að bera ábyrgð á eigin málum innan lands og vera okkar eigin málsvarar á alþjóðlegum vettvangi, velja okkur vini og bandamenn sem við treystum og standa með þeim vörð um bæði hagsmuni og hugsjónir. Þetta var ekki sjálfgefið fyrir fámenna og herlausa þjóð.
En við búum líka við skipan heimsmála sem byggist á hugmyndum sem eru Íslandi sérstaklega hagfelldar. Sú þróun sem varð eftir síðari heimsstyrjöld, að ríki séu nokkuð jöfn fyrir alþjóðakerfinu, óháð stærð og herstyrk, er afgerandi áhrifaþáttur um sögu okkar og farsæld. Virðing fyrir landamærum og lögsögu ríkja, friðsamleg samskipti í alþjóðamálum og frelsi í viðskiptum við umheiminn er svo sannarlega líka uppskrift sem virkar og hún er afgerandi fyrir okkur Íslendinga. En þá uppskrift völdum við ekki að öllu leyti sjálf. Hún var okkur gefin og við tókum þátt. Ef hún breytist á verri veg þá mun það fela í sér meiri ógn en Ísland hefur staðið frammi fyrir í a.m.k. heila mannsævi — sem er jú sama tímabil og sjálfstæði okkar — og jafnvel miklu lengur, enda er sá tími löngu liðinn að í legu landsins okkar felist besta öryggistryggingin. Við þurfum að hafa í huga og sýna því auðmýkt að þótt við höfum unnið vel úr okkar stöðu þá sköpuðum við ekki öll tækifærin sjálf. Sú heimsmynd sem hefur reynst okkur svo vel byggist á fórnum. Hermenn annarra þjóða hafa barist og fallið fyrir frelsið sem við njótum. Á þessu höfðum við enga stjórn. Ábyrgðin er hins vegar ætíð okkar.
Við sem höfum valist til þess að gegna mikilvægum embættum fyrir hönd þjóðarinnar getum ekki verið værukær. Það er mikilvægt að átta sig á veruleikanum eins og hann er en haga ekki málflutningi okkar og ákvarðanatöku út frá veröld sem var. Ef við ætlum að standa vörð um frjálslynt samfélag og fullveldi okkar í flóknari heimi er það ekki bara einfeldningslegt að halda sig við gamlar línur heldur getur það verið beinlínis hættulegt.
Ég hef áhyggjur af því að heimurinn stefni í ranga átt. Kannski er það tímabundin krísa, kannski ekki. Ég tel að það muni skipta miklu máli á næstu misserum að við þekkjum gildismat okkar, að við vitum fyrir hvað við stöndum og að við skiljum hvað það er sem skiptir okkur mestu máli sem samfélag. Hvernig sem hlutir í heiminum þróast mun reyna á íslenskt samfélag eins og öll önnur. Við þurfum að gera það sem að okkur snýr og við þurfum að vera vakandi fyrir því sem er að gerast í kringum okkur. Til þess að standa vörð um fullveldi okkar, farsæld og frið munum við áfram eiga samleið með þeim ríkjum sem trúa á sömu uppskrift að góðu samfélagi eins og við gerum sjálf og eru tilbúin til þess að færa þær fórnir sem þarf ef til þess kemur að þær þurfi að verja. Það þurfum við líka að vera tilbúin til þess að gera.
Til að draga þetta saman má segja að þegar kemur að innanlandsmálum þá ráðum við. Þegar kemur að stöðu okkar í heiminum þá veljum við okkar stað innan þess sem er mögulegt. Þegar kemur að þróun heimsmála — ja, þá ráðum við nánast engu. Út frá þessu þurfum við að máta okkar ákvarðanir og aðgerðir í heildrænni nálgun, öryggi og vörnum í breiðum skilningi.
Að lokum þakka ég þingmannanefndinni fyrir vinnuna á liðnu ári og hv. utanríkismálanefnd fyrir gott samstarf og vandaða vinnu í nefndinni. Ég fagna því sérstaklega að samstaða hafi náðst þvert á alla flokka sem eiga sæti á Alþingi um stefnuna, um þennan ramma. Í því liggja raunveruleg verðmæti fyrir löggjafarþingið og fyrir íslenskt samfélag. Það eykur fælingarmátt okkar að við sendum hér skýr skilaboð um að þennan ramma stöndum við saman um og við getum svo tekist á um ýmsar útfærslur og aðgerðir. Ég er þakklát fyrir þetta.
