norrænt samstarf 2025.

Virðulegi forseti. Það gleður mig að koma hér upp í dag og ræða skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs fyrir síðasta ár, 2025, sem var mitt fyrsta ár í Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Sömuleiðis hef ég verið þess heiðurs aðnjótandi að vera formaður Íslandsdeildarinnar, verkefni og hlutverk sem mér er mikill heiður að fá að sinna. Ég legg áherslu á að gríðarlega mikil tækifæri eru fólgin í því fyrir íslenska stjórnmálamenningu og -hefð að leggja meiri áherslu á norræn málefni í sínu starfi. Við vitum það kannski ekki öll en Norðurlandaráð og verkefni Íslandsdeildarinnar þar er umfangsmesta alþjóðastarfið sem Alþingi sinnir. Við erum hér að ræða um samstarfsvettvang þjóðþinganna allra á Norðurlöndum og þá eru taldar með Álandseyjar, Færeyjar og Grænland. Norðurlandaráð kemur að jafnaði saman til þingfundar tvisvar á ári. Þar er vissulega rætt um ályktanir og norræn málefni en auk þess kemur það saman til nefndafunda þrisvar sinnum á ári.

Til að fara yfir persónur og leikendur í þessu alþjóðastarfi voru aðalmenn í Íslandsdeild í upphafi árs undirrituð og Guðmundur Ari Sigurjónsson sem komu frá þingflokki Samfylkingarinnar, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir ásamt hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur frá Sjálfstæðisflokki, Guðbrandur Einarsson, þingflokki Viðreisnar, Guðmundur Ingi Kristinsson, þingflokki Flokks fólksins, auk Höllu Hrundar Logadóttur, þingflokki Framsóknarflokksins. Það urðu hins vegar nokkrar breytingar á skipan landsdeildarinnar á árinu. Bryndís var kjörin varaformaður deildarinnar í febrúar en Halla Hrund Logadóttir var kjörin varaformaður deildarinnar í hennar stað í október. Þá tók Jón Gunnarsson við sem aðalmaður af Áslaugu Örnu. Þess má einnig geta, eins og fram hefur komið hér í dag, að Ísland hefur nú hlotið kjör til formennsku í þekkingar- og menningarnefnd Norðurlandaráðs. Hv. þm. Guðmundur Ari Sigurjónsson gegnir því hlutverki en 13 ár eru liðin síðan fulltrúi Íslandsdeildar gegndi síðast formennsku í einni af fagnefndum Norðurlandaráðs. Við bindum vonir við að Norðurlandaráð geti lagt verðskuldaða áherslu á málefni ungmenna og sömuleiðis að sú vinna leiði af sér mikilvægar áherslur í mótun íslenskrar ungmennastefnu sem er á döfinni. Það má hugsa stórt og vona að Ísland geti orðið öðrum Norðurlandaþjóðum fyrirmynd í þeirri vinnu og að við getum hafið upp orðspor Íslands að nýju í málum sem varða til að mynda forvarnir og annað þar sem við höfum góða sögu að segja.

Þau málefni sem helst hafa verið til áherslu í starfi Norðurlandaráðs eru vissulega öryggis- og varnarmál, það er engum blöðum um það að fletta. Þetta er málaflokkur sem áður fyrr átti ekki erindi, ef svo má segja, inn á starfsvettvang Norðurlandaráðs. Þar voru mörkin hreinlega dregin. En skjótt skipast veður í lofti. Í Norðurlandaráði höfum við beint athygli okkar að því hvernig Norðurlönd geta í sameiningu varið mikilvæga innviði sín á milli, svo sem orkukerfi og samskiptanet, og styrkt viðnámsþrótt sinn gegn fjölþáttaógnum og upplýsingaóreiðu. Þetta var ekki síst til umræðu á vorþingi Norðurlandaráðs sem fram fór í Helsinki. Það var mikil upplifun fyrir mig, og ég veit að þeirri upplifun deildu aðrir meðlimir Íslandsdeildarinnar með mér, þegar forseti Finnlands, Alexander Stubb, tók til máls og hélt, ég vil segja tímamótaræðu um mikilvægi norræns samstarfs þar sem ekki var verið að nota neitt kurteisishjal heldur var fólki fullkomlega alvara. Alexander Stubb er maður sem er mikill í eigin persónu og það sáum við þegar hann kom með mikilli viðhöfn og hélt innblásna ræðu. Hann byrjaði á því að vísa í fyrirmynd okkar allra, Línu Langsokk, og sagði: Sá sem er mjög sterkur þarf líka að vera góður. Þetta sagði hann á sænsku en ég veit að þingmálið er íslenska þannig að ég ætla leyfa mér að þýða þetta hér. Hann lét líka þau orð falla að traust væri norræna gullið. Traust er eitthvað sem við getum ekki tekið sem gefnu þegar mörk sannleika og lygi verða sífellt óljósari og vil ég halda því fram að hér hafi komið fram einlægur vilji, svo ég ítreki það aftur, af hálfu hans til að vera leiðandi í því að tala fyrir samnorrænni rödd á sviði öryggis- og varnarmála og að þeim orðum og þeim vilja verði fylgt eftir í framkvæmd.

Við höfum einnig rætt vaxandi mikilvægi norðurslóða og áhuga Bandaríkjanna á Grænlandi. Í því samhengi hefur Norðurlandaráð lýst yfir eindregnum stuðningi við Grænland og undirstrikað lykilhlutverk landsins í norrænu samstarfi og öryggi á norðurslóðum og á heimskautasvæðinu. Það hefur ríkt einhugur um að verja óskoraðan sjálfsákvörðunarrétt Grænlendinga til að ráða eigin landi og framtíð og því var ítrekað lýst yfir að norrænt samstarf yrði að endurspegla þann raunveruleika. Við vitum hins vegar að yfirlýsingar Norðurlandaráðs duga ekki einar og sér. Þær verða að endurspeglast í vilja ríkisstjórna þeirra landa sem aðild eiga að Norðurlandaráði. Ég vil líka taka það fram að á sumarfundi forsætisnefndar sem fram fór í Blekinge í Suður-Svíþjóð var nokkuð rætt um fjárhagslega forgangsröðun. Það hefur auðvitað orðið breyting á forgangsröðun fjármuna ráðsins í þágu þeirra málefna sem eru ný á sviði Norðurlandaráðs en eðli málsins samkvæmt hafa önnur verkefni svo gott sem verið látin mæta afgangi. Sú válega þróun hefur átt sér stað að mennta- og menningarmál hafa því miður fundið fyrir þessari forgangsröðun en ég segi glöð frá því að það var tekin nokkuð alvarleg umræða um mikilvægi þess að nema staðar í þeirri neikvæðu þróun og þessi þróun verður ekki með sama hætti og verið hefur undanfarin ár. Ég held að við þurfum að vera mjög gagnrýnin á forgangsröðun þeirra fjármuna sem ráðið býr yfir. Líkt og hv. þm. Guðmundur Ari Sigurjónsson sagði er mikilvægt að fjármagna norrænt samstarf en við megum hins vegar ekki láta þau gildi og það sem gerir okkur að framúrskarandi og samkeppnishæfu svæði mæta afgangi.

Vinna við endurskoðun Helsingsforssamningsins, sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir lýsti ágætlega áðan í ræðu sinni og andsvörum við samstarfsráðherra, hefur haldið áfram en þó ekki á þeim hraða sem margir hefðu viljað sjá. Það er auðvitað þessi umræða um að nútímavæða samninginn og hún er ekki ný af nálinni, ef svo má segja. Hún hófst árið 2022 og fór í rauninni af stað fyrir alvöru á Norðurlandaráðsþingi í Reykjavík árið 2024 þegar ráðið samþykkti í heild sinni að framkvæma heildstæða endurskoðun samningsins með það að markmiði að mæta kröfum landsdeilda Færeyja, Grænlands og Álandseyja um að fá jafna stöðu í samstarfinu á borð við ríkin fimm þannig að Norðurlandaráð hefði að geyma fulla aðild átta Norðurlandaþjóða. Það var jafnframt farið fram á að utanríkis-, öryggis- og varnarmál yrðu gerð að formlegum hluta samningsins og að hann tæki í ríkari mæli til umhverfismála, stafrænnar þróunar og annarra málefna. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hefur rakið ágætlega þá hefur Norræna ráðherranefndin brugðist við þessum tillögum með því að fela Elinu Pirjatanniemi, prófessor í þjóðarétti við Åbo-háskóla í Finnlandi, að gera lögfræðilega úttekt á möguleika okkar til þess að breyta samningnum. Þessi úttekt liggur nú fyrir og hefur verið dreift, ég held það hafi verið í gær sem hún birtist opinberlega. Framvindan hefur svo sem verið kynnt fyrir ráðinu og ég held að ég geti sagt hér á þessum tímapunkti að það sé fátt ef nokkuð sem standi faktískt í vegi fyrir því að Helsingforssamningurinn verði endurskoðaður með það að augnamiði að gera þjóðirnar átta jafnsettar út frá sáttmálanum. Eins og fram hefur komið í dag lýtur það fremur pólitískum vilja en lögfræðilegum ómöguleika. Ég geri ráð fyrir því að þetta verði rætt betur á fundi okkar í Hróarskeldu sem fram fer síðar í mánuðinum. Ég veit að huga þarf að mörgu en ætla að leyfa mér að taka undir þau orð sem hafa verið látin falla hér um mikilvægi þess að þessi endurskoðun gangi hratt fyrir sig og að Íslendingar verði ómyrkir í máli þegar kemur að því að þessi endurskoðun fari hratt og örugglega fram og í samræmi við þann vilja sem áður hefur verið lýst yfir af hálfu Norðurlandaráðs, ekki síst hér í Reykjavík í árslok 2024.

Það voru Svíar sem fengu það hlutverk að stýra starfi Norðurlandaráðs á árinu undir forystu Heléne Björklund forseta og Mariu Stockhaus varaforseta og kann ég þeim báðum ágætar þakkir fyrir ánægjulegt samstarf. Formennskuáætlun þeirra bar yfirskriftina „Samstíga Norðurlönd – norrænt notagildi og samheldni á ólgutímum“. Í áætluninni og á árinu var lögð áhersla á að norræn samvinna skilaði íbúum og fyrirtækjum raunverulegum ávinningi og stjórnsýsluhindranir eru þar í brennidepli. Við höfum svo sem farið ágætlega yfir það hér fyrr í dag og ætla ég ekki að rekja í miklum smáatriðum hverjar þær helst eru sem við getum rutt úr vegi. En mér finnst allt í lagi að koma því á framfæri að við þurfum líka að koma í veg fyrir að hér myndist nýjar stjórnsýsluhindranir og vil deila því með þingheimi að ég bíð enn svara frá hæstv. samstarfsráðherra Norðurlandamála um það hvort og hvernig möguleikar séu á því að framkvæma sérstaka skoðun og úttekt á nýrri löggjöf og reglum í löggjafarstarfsemi og reglugerðarvinnu, hvort hætta sé á að nýjar stjórnsýsluhindranir skapist. Ég hlakka til að leggja mat á þau svör þegar þau berast.

Sá sögulegi áfangi náðist á Norðurlandaráðsþinginu í Stokkhólmi í október síðastliðnum að samþykktar voru breytingar á starfsreglum Norðurlandaráðs sem tryggja núna landsdeildum Færeyja, Grænlands og Álandseyja fast sæti í forsætisnefnd Norðurlandaráðs sem er í rauninni æðsta ákvörðunarvald Norðurlandaráðs fyrir utan þingið sjálft. Þetta er mjög stórt skref. Þetta var ekki fyrirséð fyrir bara nokkrum árum síðan. Við sjáum að það er mikill pólitískur vilji til þess að gera þessum löndum hátt undir höfði innan þeirra ramma sem Helsingforssáttmálinn leyfir nú. Hins vegar er leitt frá því að segja að Grænlendingar telja að þessi skref séu ekki nógu stór enn sem komið er og leiddi það m.a. til þess að grænlenskir ráðherrar sáu sér ekki fært að koma á Norðurlandaráðsþingið og vera þar við hlið annarra ráðherra ríkisstjórna Norðurlandanna sjö. Ég get sagt af minni hálfu að við söknuðum samveru með grænlenskum ráðherrum. Það hefði reynst okkur dýrmætt að geta átt beint samtal við þá. Á sama tíma skil ég afstöðu þeirra og mikilvægi þess að þau sendi skýr skilaboð um afstöðu sína til endurskoðunarinnar. Við munum vonandi sem Íslandsdeild tala einróma í átt að því að vinnan fram undan reynist árangursrík og markviss og að málið verði ekki tafið frekar en nauðsyn ber til.

Það var mikill stuðningur á Norðurlandaráðsþingi við baráttu Úkraínu í ólögmætu innrásarstríði Rússa og var það rauður þráður í öllu okkar samtali. Við lögðum áherslu á að norræn ríki og Evrópa öll yrðu að skuldbinda sig til langtímastuðnings. Við vitum að evrópskar þjóðir hafa reitt sig mikið á norrænan stuðning og norræna línu í því að standa þétt með Úkraínu, svo mikið að sumir ráðherrar einstakra ríkisstjórna Norðurlanda hafa sagt að ójafnvægið sé jafnvel fullmikið. Það var varað við því að Rússar gætu þreytt Evrópu með langvinnu stríði og því væri nauðsynlegt að sýna festu í stuðningi og refsiaðgerðum. Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, ávarpaði þingið og fjallaði um hvernig sameiginleg gildi og samstaða væri besta vörnin gegn yfirgangi. Undirrituð beindi jafnframt spurningu til Mette Frederiksen, forsætisráðherra Dana, um nauðsyn þess að fjárfesta í grænlenskum innviðum á sviði öryggis- og varnarmála til að gera þann þátt mun meiri og sjálfbærari hluta af þeirra starfi.

Samhliða norrænu samstarfi tók Íslandsdeild þátt í starfi Þingmannaráðstefnu Eystrasaltssvæðisins. Við hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sóttum ársfund þingsins í Maríuhöfn á Álandseyjum í ágúst. Við vitum að það hefur verið samþykkt að Ísland taki að sér formennsku í BSPC. Það kann að hljóma kúnstugt að við séum að taka þátt í samstarfi sem varðar Eystrasaltið en engu að síður munum við taka á móti þingmannaráðstefnunni í Smiðju á næsta ári og ég bind vonir við að það muni auðga okkur enn fremur sem öflugan bandamann.

Forseti. Við verðum að dýpka norrænt samstarf á sviði utanríkis-, öryggis- og varnarmála. Þetta er margkveðin vísa en við áorkum bara meira á alþjóðavettvangi ef við veljum að starfa þétt með helstu bandamönnum. Í öllu alþjóðasamstarfi eiga norræn sérkenni og norrænn ávinningur að vera leiðarljósið og núna þegar margar áleitnar spurningar vakna á sviði varnarsamstarfs verða Norðurlönd að stíga fram undir sameiginlegum hatti. Við höfum gert það á liðnu starfsári með því að leggja fram sameiginlega sýn í norrænni öryggis-, varnar- og utanríkisstefnu. Við verðum að halda vel á spöðunum þegar kemur að endurskoðun Helsingforssáttmálans, ekki bara hvað varðar vonandi fulla aðild Álandseyinga, Færeyinga og Grænlendinga heldur líka í vinnunni sem er fram undan um bætt aðfangaöryggi og almannavarnir og baráttuna gegn upplýsingaóreiðu og fjölþáttaógnum. Samhæfing og samvinna landanna á krísutímum verður vonandi aukin og látin ná til æ fleiri málefnasviða, þar á meðal heilbrigðismála sem má ekki vanmeta. Samstarf Norðurlandanna eykst sífellt innan NORDEFCO og Atlantshafsbandalagsins og ég vil í því samhengi vekja athygli á því að forsætisnefnd Norðurlandaráðs mun á næstunni, samkvæmt mínum upplýsingum, beina spurningum til ríkisstjórna Norðurlandaþjóða um stofnun samnorrænnar nefndar um varnar- og öryggismál og ég bind vonir við að brugðist verði vel við því af hálfu þessarar ríkisstjórnar sem og annarra.

Forseti. Ég vil þakka Helga Þorsteinssyni, ritara Íslandsdeildar, fyrir samstarfið á liðnu ári. Hann er áreiðanlegur maður, svo ekki sé meira sagt. Ég vil jafnframt þakka Hildi Edwald og Heiðrúnu Pálsdóttur fyrir að annast utanumhald í forföllum hans í tengslum við fund forsætisnefndar í desember síðastliðnum sem fór fram í Smiðju.

Forseti. Það hefur aldrei verið meiri eftirspurn eftir norrænu samstarfi. Það á ekki bara við hér á landi heldur á Norðurlöndunum öllum. Við þekkjum hvað við getum gert margt þegar við stöndum saman. Hér er oft sagt að það séu engir vinir í alþjóðasamstarfi, það séu bara hagsmunir. Ég er ósammála því upp að vissu marki vegna þess að við eigum vini á Norðurlöndunum en eins og oft er sagt er vinur sá er til vamms segir. Við þurfum að vera föst á því að Norðurlandaríkin sem eiga mögulega í minni samskiptum við vestnorrænu löndin, Færeyjar og Grænland, þurfi að leggja sig meira fram við að skilja mikilvægi þess að fá alla að borðinu á jafnréttisgrundvelli, ekki bara til áheyrnar. Þegar við segjum ekkert um Grænland án Grænlands eða ekkert um Færeyjar án Færeyja þá þýðir það nákvæmlega það. Fólk verður að hafa sæti við borðið, orð verða að fá áheyrn og það verður líka að bregðast við þeim.

Ég lýk máli mínu hér í dag og hlakka til komandi samstarfs við fulltrúa og samstarfsfólk mitt í Íslandsdeildinni og þakka þeim sömuleiðis fyrir samstarfið á liðnu ári.