ETS-kerfið, munnleg skýrsla umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Það er ágætt að halda til haga þessum sögulegu atriðum, þ.e. hvenær þetta kerfi var búið til, hvenær það var tekið upp í EES-samninginn, og sömuleiðis að það hafi verið um það þverpólitísk samstaða á sínum tíma, sem sannarlega var löngu fyrir mína tíð, en auðvitað hefur þetta kerfi líka tekið breytingum frá því í byrjun.
Ég vil byrja á því að taka skýrt fram að það sem kom fram í máli hv. þm. Bergþórs Ólasonar um að Ísland hafi á endanum bara fengið sömu undanþágur og aðrir og önnur lönd sem hefðu viljað fá þær undanþágur hefði verið frjálst að gera það er einfaldlega alrangt. Þær undanþágur sem við fengum fyrir flugið voru algerlega séríslenskar. Ekkert annað ríki fékk þær og þær fengum við vegna þess að við sýndum fram á allt það sem hv. þingmaður benti á. Við gátum sýnt fram á að einmitt vegna fjarlægðar Íslands við önnur lönd, vegna þess að við getum ekki hvatt til þess að almenningur hér eða ferðalangar sem eru að ferðast frá Evrópu til Norður-Ameríku eða öfugt ættu í staðinn að hoppa í lest, það er ómöguleiki í því, við gátum með gögnum og rökum sýnt fram á það að kerfið sem Evrópusambandið hafði smíðað gerði einfaldlega ekki ráð fyrir Íslandi og gerði ekki ráð fyrir því hvar við værum staðsett og hvaða aðra valkosti við höfðum. Auðvitað er frústrerandi að þurfa að eiga slík samtöl við Evrópusambandið í gegnum EES-samninginn verandi EES-ríki og það ætti að vera öllum ljóst hvar við erum staðsett og það ætti að vera öllum ljóst að þú tekur ekki lest frá Íslandi eða til Íslands. Það var hins vegar einfaldlega staðan og við náðum þessu í gegn einmitt vegna þess að þau gátu ekki mótmælt því sem við bárum á borð. Þau gátu ekki smíðað gögn sem ráku okkur til baka með þann málflutning og röksemdafærslur sem við höfðum um að þetta myndi óbreytt hafa stórkostlega alvarlegar afleiðingar fyrir samkeppnishæfni okkar hér og fyrst og síðast fyrir þau íslensku flugfélög hér sem ekki bara fljúga okkur til og frá heldur er Keflavíkurflugvöllur auðvitað meiri háttar tengiflugvöllur milli Norður-Ameríku og Evrópu.
Ég er sammála því sem bæði hv. þingmaður og hæstv. ráðherra nefndu, eða ég held að hæstv. ráðherra hafi nefnt það líka en a.m.k. hv. þingmaður, um fyrirsjáanleikann. Við erum núna komin í mars. Undanþágan er óbreytt, þó með varnöglum í, og á að renna út í lok þessa árs vegna þess að Evrópusambandið ætlaði sér, a.m.k. þá, að taka upp nýtt kerfi 1. janúar 2027 sem allt flug átti að fara undir og þá myndi samkeppnisstaða okkar jafnast á við alla aðra. Það sér hver maður að það er ekki að fara að gerast og þau hafa raunar gefið út að þetta nýja kerfi sé ekki að fara að taka gildi 1. janúar 2027 heldur þurfi að fara í einhverja frekari vinnu og hún byrji í sumar. Án þess að vera sérfræðingur í pylsugerðinni í Brussel geri ég ráð fyrir því að það muni taka dágóðan tíma í gegnum Evrópuþingið og allt það þannig að það liggur fyrir að nýja kerfið tekur ekki gildi 1. janúar 2027. Helstu rök þeirra fyrir því að undanþágan gæti ekki varað lengur voru að þetta kerfi ætti að taka gildi 1. janúar 2027 og þá væru okkar rök ekki lengur til staðar, okkar sérstaða væri ekki sú sama ef allt flug alls staðar, ekki bara evrópskt heldur allt hitt, væri að koma undir þetta kerfi. En það er ekki að fara að gerast og þar af leiðandi myndi ég halda og vona að það sé nokkuð hægur leikur fyrir íslensk stjórnvöld að fá einfaldlega þessa undanþágu framlengda, a.m.k. þar til nýja kerfið tekur gildi.
Hins vegar vil ég nota þetta tækifæri og segja, og það er mitt pólitíska mat, að ég sé ekki fyrir mér að Evrópusambandið ætli að halda í óbreytt kerfi og trúi því að það sé pólitískt raunhæft eða yfirhöfuð skynsamlegt að færa allt flug undir þetta kerfi eins og þau höfðu ætlað sér. Þetta kerfi er sannarlega ekki gallalaust. Það er í raun nokkuð gallað. Ég geri bara ráð fyrir því að nægilega margir, bæði í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og á þinginu, sjái hvert þetta kerfi er komið og að það þurfi að fara að stokka það raunverulega upp, þótt ekki væri nema fyrir líkurnar á því að Evrópa missi samkeppnishæfni sína þegar kemur að flugi og svo hitt, þær miklu áherslur sem hafa verið á orkuskipti undanfarin mörg ár. Það er auðvitað minni áhersla á það núna. Pólitíski veruleikinn er sá að Evrópusambandsríki eru að sturta fjármunum í útgjöld til öryggis- og varnarmála og það er bara ekki hægt að gera allt í einu, fyrir utan pólitíska umræðu og alla þá stöðu sem snýr að grænum sköttum, loftslagsmálum, orkuskiptum og öðru slíku. En það sem við getum gert hér er að fá það sem allra fyrst fram að það sé algjörlega skýrt að þær undanþágur sem fengust þá, sem taka tillit til þeirrar fjarlægðar sem við erum með gagnvart Evrópu og til þess að hér förum við ekki í lest ef við viljum komast frá landinu, haldi áfram vegna þess að þær gera það að verkum að við jöfnum að mestu samkeppnisstöðu á við önnur evrópsk flugfélög. Það á við um sérlausnina. Hins vegar hefur verðið á þeim heimildum sem flugfélög þurfa að bjóða hækkað og það er það sem er raunverulega að rífa í hjá íslenskum flugfélögum, að heimildirnar á markaði hafa hækkað í verði, ekki bara fyrir Icelandair heldur fyrir öll flugfélög. Það er það sem raunverulega hefur haft áhrif á kostnað við að fá þessar heimildir.
Síðan skiptir líka máli að hugsa það alveg til enda ef það er einhver alvara á bak við það að við ætlum einhliða, með pólitískri ákvörðun hér, að segja okkur einfaldlega frá þessu ETS-kerfi. Ég hef heyrt því fleygt fram og ég skil alveg hvaðan það kemur en það þarf að hugsa það til enda. Það ætti þá við um flugið og skipaflutninga, stóriðju og allt það sem heyrir undir þetta kerfi. Það þarf þá að vera algerlega skýrt hvaða áhrif það hefur til að mynda á stóriðjuna, sem er auðvitað grundvallaratvinnuvegur á Íslandi, og sömuleiðis hvort og með hvaða hætti það myndi hafa áhrif á aðgengi íslenskra flugfélaga á markaði, sem sagt á EES-svæðið í heild sinni. Þannig að ég held að menn ættu að fara varlega í því að vera með hugmyndir um slíkar lausnir.
Ég ætla ekkert að gefa mér það að Evrópusambandið fari í einhverjar raunverulegar breytingar á þessu kerfi en ég ætla að veðja, ég ætla að leyfa mér að halda og vona að það sé það sem muni gerast. Það mun hins vegar taka tíma og ekki veit ég hvernig það endar. Þess vegna á það í mínum huga að vera forgangsatriði, bæði af hálfu íslenskra stjórnvalda og sömuleiðis hjá atvinnulífinu, flugfélaginu sérstaklega og Samtökum atvinnulífsins og þeim sem halda uppi þeirra hagsmunum, Samtökum ferðaþjónustunnar o.s.frv., að þessar sérlausnir fáist áfram þannig að fyrirsjáanleikinn sé til staðar og samskipti til að mynda Icelandair, hvort sem það er við lánardrottna eða aðra, séu skýr um að þessi kostnaður sé ekki að fara að rjúka upp. Það er eðlilegt og það þarf að koma fram sem allra fyrst, enda er kominn marsmánuður og að óbreyttu gildir undanþágan út þetta ár.
Ég vil líka halda því til haga að þegar við vorum að vinna þá vinnu var auðvitað í því ferli haft samráð við flugrekendur, rétt eins og er gert núna. Oft eru nú stjórnvöld töluð niður og ýmis ráðuneyti töluð niður en ég ætla að leyfa mér að halda því fram — og hæstv. ráðherra kom inn á það og nefndi að utanríkisráðuneytið héldi á þessari hagsmunagæslu út á við og það þýðir auðvitað að það er líka utanríkisráðuneytið sem er mikið til í samskiptum við þessi fyrirtæki á Íslandi. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að þau samtöl og það samstarf gangi vel og atvinnulífið sé heilt yfir ánægt með það samstarf. Því hefur um árabil verið sinnt bæði af fagmennsku og metnaði í utanríkisráðuneytinu, meira að segja þannig að atvinnulífið sjálft segir reglulega frá því. Það skiptir máli. Við erum öll í sama liði hér. Á þeim tíma var það líka þannig að þau voru sátt við þá niðurstöðu sem náðist. Ég er ekki að segja að enginn vilji hafa hlutina öðruvísi en þau voru sátt við þá niðurstöðu sem náðist og starfsemi flugfélaganna var þar með tryggð.
Það skiptir líka máli, án þess að það sé tími til að fara yfir það hér, en hæstv. ráðherra nefndi CBAM, hvernig allar þessar reglur og þessi kerfi spila saman. Ef við ætlum að nýta réttindi eða undanþágur í því kerfi þá er það eins og ég skil það háð því að við séum með ETS-kerfi. Sömuleiðis er áhugavert að þau lönd sem ekki eru í Evrópusambandinu og ekki skyldug til að vera hluti af ETS-kerfinu hafa þó komið sér upp sambærilegum kerfum til þess einmitt að tryggja aðgengi (Forseti hringir.) að þessum mörkuðum.
Heilt yfir vona ég bara að Evrópusambandinu farnist vel, og ég vona að við beitum okkur í því (Forseti hringir.) að byggja upp kerfi sem raunverulega tryggir samkeppnishæfni flugrekstrar og samkeppnishæfni álfunnar (Forseti hringir.) því að ekki viljum við að allt flugið leki og sé á ábyrgð einhverra einhvers staðar annars staðar, meira að segja ekki hjá þeim bandamönnum sem við höfum treyst hingað til.
