ETS-kerfið, munnleg skýrsla umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir að efna til þessarar mikilvægu umræðu sem við erum að eiga hér í dag og ég vil sömuleiðis þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóða yfirferð. Það er mikilvægt að eiga þetta samtal vegna þess að hagsmunir Íslands í þessu máli eru ríkir.
Mig langar til að byrja á stóru myndinni, bara stíga skref til baka varðandi þetta kerfi, varðandi tilganginn og okkar hagsmuni í stóru myndinni. Ef við horfum aftur í tímann þegar var verið að hanna þetta kerfi þá var tilgangurinn góður, að minnka mengun og það er mikilvægt. Við eigum ríka hagsmuni þar, Ísland. Með hlýnun loftslags erum við að sjá áhrif á jökla, við sjáum hækkun yfirborðs sjávar og við sjáum bara áhrifin hér á höfuðborgarsvæðinu í dag; við sjáum þau í Vík, á Akranesi, á Suðurnesjum. Þetta er allt ágangur sjávar sem verður til vegna breytinga. Við vitum líka að það eru áhættuþættir sem tengjast hlýnun hafsins sem varða grunnstoð íslensks atvinnulífs, sem er sjávarútvegurinn, þannig að hagsmunir okkar heilt yfir eru ríkir og það skiptir máli að við vöndum okkur.
ETS-kerfið var sett til að ná hraðari árangri við að draga úr losun og ýta undir orkuskipti í Evrópu og það eru, eins og hæstv. ráðherra benti á, dæmi um að þeir hlutir hafi að ákveðnu leyti gengið eftir. En hins vegar hefur framkvæmdin haft áhrif á kostnað fyrir atvinnulíf, áhrif á samkeppnishæfni fyrir fyrirtæki, áhrif sem birtast m.a. í því að iðnaður hefur verið að færa sig frá Evrópu, áhrif sem birtast m.a. í því að flug hefur verið að færa sig til annarra staða. Þetta eru allt áskoranir sem eru ástæða þess, líkt og hæstv. ráðherra kom inn á, að það er verið að horfa á endurskoðun þessa kerfis. Mögulega á hluti þeirrar pressu sem kerfið hefur skapað eftir að skila sér þegar fram í sækir í gegnum þær tækninýjungar sem hafa orðið til og þeirra fjárfestinga sem hefur kannski verið farið í Evrópu umfram fjárfestingar annars staðar vegna þess að hvatarnir hafa ekki verið þeir sömu. Mögulega á ákveðinn ábati eftir að koma í ljós þegar fram í sækir. En skammtímaáhrifin eru krefjandi og þau eru kannski ekki síst krefjandi vegna þess að þegar var verið að innleiða þessi kerfi þá var hugsunin sú að heimurinn allur væri að innleiða slíkt kerfi. En það hefur ekki, virðulegur forseti, gengið eftir með sama hætti og gert var ráð fyrir og því er ákveðið ójafnvægi milli Evrópu og annarra heimshluta sem hefur áhrif líka. Þegar ég vísa í aðra heimshluta þá er ég t.d. að vísa í kerfi sem er í Asíu, ef við horfum á Kína, og sömuleiðis ef við horfum til Bandaríkjanna.
Ef við horfum á losun í stærra samhengi þá bera Kína, Bandaríkin og Indland samanlagt ábyrgð á rúmlega 40% af losun gróðurhúsalofttegunda heimsins á meðan þau 100 ríki sem losa minnst bera ábyrgð á tæplega 3%. Það er því alveg ótrúlega mikið undir þegar við horfum á þennan málaflokk og ólík kerfi og hvata sem geta hjálpað okkur að ná árangri og þá skipta þessir stóru aðilar alveg gríðarlega miklu máli.
En aftur að Evrópu og þessu samkeppnislega ójafnvægi sem hefur myndast milli Evrópu og annarra heimshluta. Það næst vonandi að ná utan um það sérstaklega. En það breytir því ekki, sama hvernig sú endurskoðun verður nákvæmlega, að það þarf alltaf að horfa sérstaklega til sérstöðu Íslands, eins og komið hefur verið inn á í ræðum hér í dag. Ísland hefur ríka sérstöðu, ekki bara vegna þess að við framleiðum hæsta hlutfall endurnýjanlegrar orku í okkar orkumixi innan Evrópu, heldur er það líka vegna þessarar staðsetningar sem hefur verið nefnd hérna ítrekað. Við erum eyja, við byggjum okkar grunnatvinnuvegi á flugi og á siglingum, á iðnaði sem losar töluvert, og þess vegna eigum við mikið undir því að vel takist til.
Mig langar aðeins að fara hér inn á áskoranir í flugi í samhengi við ferðaþjónustuna. Það er grein í dag sem skilar um 34% af útflutningstekjum Íslendinga. 34%, þetta er engin smátala. Það er grein sem skapar verðmæti fyrir byggðir um allt land sem margir reiða sig á, grein sem hlýtur — vegna þess að hæstv. ráðherra vísaði í atvinnustefnu — að vera dæmi um kjarnagrein í samhengi hennar. Ástæðan fyrir því að ég nefni ferðaþjónustuna sérstaklega er að hún sýnir okkur hversu mikilvægt það er að við náum að halda í samkeppnishæfni í gegnum sérlausn. Við vitum að þegar í dag eru samkeppnisaðstæður verri vegna efnahagsástandsins í Bandaríkjunum og nú ekki síst vegna ástandsins í Mið-Austurlöndum þar sem olíuverð er undir sem hefur gríðarlega mikil áhrif á þessa grein. Ofan á það eru síðan þessi hækkandi gjöld sem renna út á þessu ári, gjöld sem eru ekki hönnuð fyrir okkar aðstæður.
Í sjálfu sér verð ég að segja að mér finnst ótrúlegt að það hafi ekki gengið betur þegar var verið að hanna þetta kerfi í upphafi, að koma sérstöðu Íslands á framfæri og ná varanlegri sérlausn. Kannski er það dæmi um að lausnir innan Evrópusambandsins eru yfirleitt tímabundnar. Þess vegna þurfum við að átta okkur á því, núna þegar verið er að semja um þetta aftur, að það er ekki boðlegt að hafa slíkar sérlausnir til of skamms tíma. Tvö ár, fjögur ár, hvað er það í rekstri fyrirtækja, fyrir fyrirsjáanleika heilu atvinnugreinanna? Það er ekki neitt, hæstv. ráðherra. Við þurfum að horfa svo miklu lengra fram í tímann hvað varðar sérlausnir.
Ég vil taka það fram að íslensk fyrirtæki hafa lagt mikinn metnað í loftslagsmál og umhverfismál og bara ef við nefnum Icelandair þá hefur fyrirtækið fjárfest í nýjum flugflota sem hefur skilað u.þ.b. 22% samdrætti í einingalosun frá árinu 2019. Það er eitthvað sem gerist bara með því að fyrirtækin hafi bolmagn til að ráðast í ákveðnar fjárfestingar. Við verðum að passa upp á að það bolmagn haldist svo að við getum verið sem allra fremst í umhverfismálunum og þetta er mikilvægt að hafa í huga nú þegar þær reglugerðir, og ég veit að hæstv. ráðherra þekkir þær, sem fyrirhugað er að innleiða frá Evrópu fela í sér enn meiri kvaðir á flugfélögin um að fjárfesta í grænna eldsneyti sem er dýrara. Þess vegna vil ég beina því til hæstv. ráðherra hvort ekki sé við hæfi, á meðan við erum að takast á við allt þetta, að skoða hvort hægt sé að nota tekjurnar, það sem fyrirtækin greiða, beint í slíkt eldsneyti eða tæknilausnir þannig að fyrirtækin sjái ábatann með skýrari hætti. Ég veit ekki til þess að Ísland þurfi sérstaka undanþágu að nokkru leyti til að ná því fram. Það er einfaldlega eitthvað sem íslensk stjórnvöld eiga að geta útfært eftir eigin nefi. Þá mun fjármagnið sem fyrirtækin greiða skila sér með betri hætti hvað varðar þann árangur sem við viljum sjá.
Í samhengi við flugið vil ég líka segja að þetta er ákveðið ójafnvægi fyrir Ísland sérstaklega sem ákveðna flutningsmiðju hér í miðju Atlantshafi. Þó svo að íslenskar vélar séu kannski að menga minna þegar þær fljúga frá Evrópu yfir til Bandaríkjanna með millilendingu á Íslandi þá þurfa þær stundum að greiða hærri gjöld en flugfélög sem fljúga beint yfir og menga meira. Þarna eru svona ákveðnir bókhaldsútreikningar sem þarf að hafa í huga og er dæmi um eitthvað sem við þurfum að rökstyðja sérstaklega þegar kemur að okkar sérlausnum.
Heilt yfir vil ég brýna þingheim og hæstv. ráðherra sérstaklega í þeirri vegferð að fá sérlausn. Það á við bæði um flugið (Forseti hringir.) en það á auðvitað líka við um millilandasiglingar og strandsiglingar. (Forseti hringir.) Það á líka við iðnaðinn okkar sem á erfitt með að bæta við sig stórum fjárhæðum í kostnað og halda um leið samkeppnishæfni sinni.(Forseti hringir.)
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á þessu framhaldi en ég hef lokið máli mínu og þakka fyrir þessa góðu umræðu hér í dag.
