ETS-kerfið, munnleg skýrsla umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir þá umræðu sem hér hefur átt sér stað um þátttöku Íslands í viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir, svokölluðu ETS-kerfi. Það er mikilvægt að halda því til haga að ETS-kerfið er eitt af meginverkfærum Evrópuríkja í loftslagsmálum. Það byggir á mengunarbótareglu um kostnað sem hlýst af losun gróðurhúsalofttegunda. Þannig eigi þeir sem valda mengun að greiða fyrir losun sína. Kostnaðurinn minnkar með minni losun. Með verðlagningu á kolefnislosun er markmiðið að skapa hvata til tækniframfara, orkuskipta og nýsköpunar.
Loftslagsbreytingar eru ein mesta áskorun samtímans. Vísindasamfélagið hefur ítrekað sýnt fram á að hlýnun jarðar sé fyrst og fremst af mannavöldum. Draga þurfi verulega úr losun gróðurhúsalofttegunda á næstu áratugum ef takast eigi að halda hlýnun innan þeirra marka sem alþjóðasamfélagið hefur sett sér. Í því samhengi eru markaðslausnir eins og ETS-kerfið taldar eitt áhrifaríkasta stjórntæki stjórnvalda í baráttunni við loftslagsbreytingarnar.
Meginmarkmið kerfisins er að stuðla að raunverulegum samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda og styðja um leið við þróun nýrrar tækni og orkuskipti. Íslendingar hafa tekið þátt í þessu samstarfi í gegnum EES-samstarfið og hafa eins og aðrar þjóðir skuldbundið sig til að leggja sitt af mörkum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum.
Hins vegar eru aðstæður á Íslandi töluvert aðrar en víðast hvar í Evrópu og algerlega nauðsynlegt að taka tillit til þeirrar sérstöðu. Landfræðileg lega Íslands sem eyju langt frá meginlandinu skapar sérstöðu sem ETS-kerfið tekur ekki tillit til. Við eigum hvorki landamæri að öðrum Evrópuríkjum né járnbrautir eða vegakerfi sem tengir okkur við meginland Evrópu. Flug og sjóflutningar eru meginlífæðar Íslendinga. Við höfum enga aðra valkosti eins og íbúar á meginlandi Evrópu. Samkvæmt skýrslu Eflu fyrir umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið er áætlað að kostnaður íslenskra aðila við kaup á losunarheimildum muni fimmfaldast til ársins 2030. Það undirstrikar hversu hratt fjárhagsleg áhrif kerfisins geta vaxið fyrir lítið og einangrað hagkerfi eins og Ísland. Hér eru flug og sjóflutningar ekki aðeins hluti af samkeppni á markaði heldur grundvallarforsenda tengsla landsins við umheiminn. Álögur ETS-kerfisins á flugrekendur og skipafélög hér á landi hafa aðrar og meiri afleiðingar en í ríkjum þar sem samgöngumöguleikar eru fjölbreyttari og samkeppnistækifærin fjölbreyttari. Þessi sérstaða var viðurkennd árið 2023 þegar íslensk stjórnvöld náðu samkomulagi við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins um tímabundna sérlausn fyrir Íslendinga. Fallist var á að Ísland gæti á árinu 2025 og 2026 haldið áfram að úthluta flugrekendum endurgjaldslausum losunarheimildum vegna landfræðilegra aðstæðna. Það var mikilvægt skref en það var tímabundið.
Frú forseti. Nú blasir við að þessi sérákvæði falli úr gildi í lok þessa árs. Í skýrslu ráðherra kemur fram að starfshópur innan Stjórnarráðsins vinni að tillögum um hvað taki við. Ég legg áherslu á að sú vinna þarf að miða að varanlegri lausn og viðurkenningu á sérstöðu Íslendinga, ekki lausn til tveggja ára, ekki bráðabirgðafyrirkomulagi sem þarf að endurnýja með reglulegu millibili heldur stöðugri og fyrirsjáanlegri umgjörð sem tryggir að rekstrarskilyrði íslenskra flugrekenda og skipafélaga verði ekki kerfisbundið lakari en sambærilegra fyrirtækja innan Evrópu. Þetta snýst ekki um að komast undan loftslagsábyrgð. Þetta snýst um að leiðrétta kerfislæga skekkju sem leiðir af landfræðilegri legu Íslands. Það er einnig mikilvægt að halda því til haga að íslensk fyrirtæki í flugi og sjóflutningum hafa nú þegar lagt mikið á sig í orkuskiptum og tækniframförum. Íslendingar eru í forystu í framleiðslu og nýtingu grænnar orku og eiga að njóta þess. Aðeins þannig getur ETS-kerfið verið hvati til frekari nýsköpunar hér á landi.
Frú forseti. Það er einnig mikilvægt að Ísland sé virkur þátttakandi í áframhaldandi þróun þessa kerfis. ETS-kerfið er í sífelldri mótun innan Evrópu og þar takast á ólíkir hagsmunir. Á sama tíma og sumir kalla eftir veikingu kerfisins í nafni samkeppnishæfni vita flestir að trúverðug loftslagsstefna krefst stöðugleika og fyrirsjáanleika. Íslendingar eiga að vera þátttakendur í þeirri umræðu og standa vörð um sérstöðu okkar. Íslendingar eiga að vera metnaðarfullir í loftslagsmálum. Við eigum að styðja við markmið ETS-kerfisins en tryggja að kerfið taki mið af raunverulegum aðstæðum okkar. Sanngirni og metnaður í loftslagsmálum þurfa ekki að stangast á. Það er mikilvægt að sú vinna sem nú fer fram innan Stjórnarráðsins skili niðurstöðu sem horfir lengra en til næstu tveggja ára og skapi varanlega og réttláta stöðu Íslands innan kerfisins. Loftslagsaðgerðir þurfa að vera bæði árangursríkar og réttlátar.
