ETS-kerfið, munnleg skýrsla umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir sín framlög í dag og eins hæstv. ráðherra. Við stöndum frammi fyrir stærstu kerfisbreytingu samtímans. Loftslagsbreytingar eru ekki aðeins umhverfismál, þær eru grundvallaráskorun fyrir efnahagskerfi heimsins. Efnahagur okkar byggir á jafnvægi náttúrunnar. Sjávarútvegur byggir á heilbrigðum hafsvæðum. Landbúnaður byggir á stöðugu veðurfari og frjósömum jarðvegi. Orkuöflun byggir á fyrirsjáanlegum vatnsbúskap og náttúrulegum ferlum. Öll okkar samfélagslegu kerfi byggja á því að áhættan sem er til komin vegna loftslagsbreytinga verði innan viðráðanlegra marka. Ef það jafnvægi raskast þá raskast undirstaða verðmætasköpunar.
Vísindasamfélagið hefur ítrekað bent á hættuna sem felst í svokölluðum vendipunktum eða „tipping points“ þar sem breytingar verða sjálfknúnar og óafturkræfar þegar og ef við förum fram úr vendipunkti. Þar eru undir bráðnun jökla, hafstraumarnir og hnignun vistkerfa hafsins, regnskógar og bráðnun sífrera, svo eitthvað sé nefnt. Þetta verða ekki línulegar breytingar sem við getum einfaldlega lagað síðar. Þær geta hrundið af stað keðjuverkun sem eykur kostnað, óvissu og efnahagslega áhættu til langs tíma. Ísland er þar ekki undanskilið því eins og ég hef komið inn á nokkrum sinnum í þessum ræðustól þá stafar að Íslandi tilvistarógn ef veltihringrás Atlantshafsins veikist eða jafnvel hrynur eins og verstu sviðsmyndir gera ráð fyrir í nálægri framtíð. Þjóðaröryggisráð er með það mál til umfjöllunar og hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefur sett málið á dagskrá innan lands og á erlendum vettvangi.
Loftslagsógnin er raunveruleg og við verðum að ræða um hana á þeim nótum. Í þessari stöðu er nauðsynlegt að horfast í augu við grundvallarspurninguna hvernig við leiðréttum þann markaðsbrest sem felst í því að það að menga hefur of lengi verið ókeypis á sama tíma og afleiðingar mengunar og loftslagsbreytinga af mannavöldum sem birtast okkur víða um heim eru það svo sannarlega ekki. Kerfi eins og ETS eru svar við þeirri spurningu, þau setja þak á heildarlosun og tryggja að hún dragist saman með tímanum. Þau gera kolefni að kostnaðarlið í rekstri fyrirtækja og senda þannig skýr skilaboð til markaðarins: Það kostar að menga. Þegar losun fær verðmiða leiðir það til breyttrar hegðunar. Fjárfestingar færast frá mengandi starfsemi yfir í hreinni lausnir. Nýsköpun verður arðbær og tækniþróun verður hraðari. Fyrirtæki sem ná að draga úr losun með hagkvæmum hætti styrkja samkeppnisstöðu sína. Þetta snýst nefnilega ekki aðeins um loftslagsmarkmið, þetta snýst um efnahagslega skynsemi. Kostnaðurinn við aðgerðaleysi er ekki núll, hann birtist síðar, í meiri hamförum, meiri viðbúnaði, meiri tryggingabótum og meiri óvissu í rekstrarumhverfi fyrirtækja.
Evrópusambandið hefur með ETS-kerfinu skapað sameiginlegan ramma sem tryggir jafnræði á innri markaði, sama kolefnisverðgildi þvert á landamæri. Það dregur úr hættu á kolefnisleka og tryggir að samkeppni byggist ekki aðeins á því hver mengi mest heldur hver framleiði verðmæti á sem sjálfbærastan hátt. Fyrir Ísland skiptir þetta máli. Við erum hluti af EES og njótum þess að eiga aðgang að innri markaði Evrópusambandsins. Reglur um loftslag og kolefnisverð eru orðnar órjúfanlegur hluti af þeim markaði. Að stíga út úr ETS er því ekki einföld stjórnvaldsákvörðun um eitt kerfi. Það myndi hafa víðtæk áhrif á samningsstöðu okkar, viðskipti og fjárfestingar.
Umræða um undanþágur vegna flugs og skipasiglinga er skiljanleg. Við erum eyja. Flug og sjóflutningar eru lífæð hagkerfisins og við verðum að tryggja að kostnaður leggist ekki á íslenskt samfélag með ósanngjörnum hætti og verja samkeppnishæfni landsins. Sú vinna er í gangi eins og hæstv. ráðherra fór yfir. Lausnin er ekki að hafna sameiginlegu kerfi. Lausnin er að móta útfærslur innan þess. Við megum ekki líta á ETS sem einangrað evrópskt fyrirbæri. Kolefnisgjöld og losunarviðskiptakerfi eru að verða hluti af alþjóðlegum viðskiptareglum. Kolefnistollar og kröfur um kolefnisspor vara eru að ryðja sér til rúms. Alþjóðamarkaðir eru að verðleggja loftslagsáhættu með sífellt skýrari hætti. Spurningin er því ekki hvort íslensk fyrirtæki muni standa frammi fyrir kolefnisverðlagningu heldur hvort þau starfi innan samræmds og fyrirsjáanlegs ramma eða í óvissu. Fyrir Ísland, með hreina raforku og tæknilega þekkingu, getur hækkandi kolefnisverð orðið samkeppnisforskot. Við getum byggt upp græna framleiðslu sem stenst strangar kröfur nútímans og ekki síst framtíðarinnar, en þá verðum við að vera inni í kerfinu, taka þátt, hafa áhrif og standa með sameiginlegum leikreglum.
Loftslagsmál snúast að lokum um stöðugleika, um að tryggja að efnahagskerfið starfi innan þolmarka náttúrunnar. Ef við förum yfir vendipunkta sem vísindin vara við þá verður kostnaðurinn ekki aðeins umhverfislegur, hann verður efnahagslegur, samfélagslegur og mun ná til margra kynslóða. Kerfi eins og ETS eru tæki til að forðast þá framtíð, þau eru leið til að færa kostnaðinn nær orsökinni, skapa hvata til breytinga og byggja upp hagkerfi sem er samkeppnishæft en jafnframt sjálfbært. Í þeirri vegferð eigum við ekki að standa til hliðar, við eigum að taka þátt af ábyrgð og verja okkar sérstöðu með rökum og horfa til framtíðar með skýra sýn um að velsæld byggist á jafnvægi, ekki ofnýtingu.
