Fangelsismál.
Virðulegi forseti. Fangelsismál eru í eðli sínu prófsteinn á styrk réttarríkisins. Þau snúast ekki aðeins um refsingar heldur um hvernig við tryggjum að kerfið virki fyrir samfélagið í heild, fyrir þau sem starfa innan þess og fyrir þau sem afplána dóma. Hvernig tryggjum við að afplánun sé ekki aðeins frelsissvipting heldur líka raunverulegt tækifæri til uppbyggingar þannig að einstaklingar snúi aftur til samfélagsins betur í stakk búnir en áður?
Í umræðu um fangelsismál er freistandi að horfa aðeins til bráðra áskoranna, yfirfullra rýma, mönnunar og óviðeigandi húsakosts sem endurspeglast vel í úttektum ríkisendurskoðanda frá 2023 og í eftirfylgniskýrslu sem kom út nýlega. En ef við ætlum að ná árangri þá þurfum við að horfa á kerfið í heild, hvernig það er byggt upp, hvernig það styður við endurhæfingu og hvernig það dregur úr líkum á að fólk snúi aftur í fangelsi. Í því samhengi skiptir fyrirhuguð bygging nýs fangelsis að Stóra-Hrauni miklu máli. Það er ekki aðeins innviðaverkefni heldur stefnumarkandi ákvörðun um framtíð fangelsiskerfisins.
Því vil ég spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Hver er staða undirbúnings að byggingu fangelsis að Stóra-Hrauni í dag? Hvenær er gert ráð fyrir að framkvæmdir geti hafist og hvenær er raunhæft að gera ráð fyrir að fangelsið verði tilbúið til notkunar? Byggingin sjálf er löngu tímabær en það skiptir ekki síður máli hvernig hún verður hugsuð. Nútímaleg fangelsi eru ekki aðeins hönnuð til að halda fólki innan veggja heldur til að draga úr líkum á endurkomu. Hvernig verður nýtt fangelsi skipulagt með það að markmiði að tryggja bæði öryggi og endurhæfingu? Hvaða ráðstafanir verða gerðar til að tryggja fullnægjandi öryggi, þar á meðal möguleika til að aðskilja ólíka hópa fanga eftir áhættumati og þörfum? Verður aðstaða til menntunar, starfsþjálfunar og meðferðarúrræða tryggð þannig að afplánun verði raunverulegt tækifæri til breytinga?
Þetta leiðir okkur líka að stærri spurningu um stefnu í málaflokknum. Stór alþjóðleg rannsókn þar sem teknar voru saman niðurstöður úr tugum rannsókna sýnir að markviss endurhæfing, menntun og meðferð í fangelsum draga verulega úr líkum á endurteknum afbrotum og endurkomu í fangelsi eða um 43%. Áhersla á endurhæfingu, menntun og meðferð fanga er ekki aðeins mannúðleg nálgun heldur einfaldlega skynsamleg stefna í þágu samfélagsins alls. Spurningin er því ekki hvort við eigum að leggja áherslu á endurhæfingu heldur hvernig við gerum það sem best. Stendur til að móta heildstæða endurhæfingarstefnu fyrir íslenska fangelsiskerfið, stefnu með skýrum og mælanlegum markmiðum um þátttöku fanga í námi, starfsþjálfun og meðferð ásamt skilgreindum árangursviðmiðum á borð við lækkaða endurkomutíðni og bætta aðlögun að samfélaginu að lokinni afplánun? Ef svo er, hvar er sú vinna stödd?
Á sama tíma og við horfum til framtíðar verðum við auðvitað líka að horfast í augu við stöðuna eins og hún er í dag. Hvaða aðgerðir eru þegar í gangi til að tryggja að fangar hafi aðgang að menntun, bæði bóklegri og verklegri? Hvernig er verið að tryggja að fangar fái viðeigandi sálfræðiþjónustu, fíknimeðferð, geðheilbrigðisþjónustu og aðra nauðsynlega heilbrigðisþjónustu? Telur hæstv. ráðherra þessi úrræði fullnægjandi í ljósi þeirra athugasemda og ábendinga sem komið hafa fram í opinberum úttektum á fangelsiskerfinu?
Loks vil ég beina athyglinni að þeim sem bera uppi kerfið dag frá degi, fangavörðunum sjálfum. Starf þeirra er bæði krefjandi og mikilvægt. Það krefst fagmennsku, þjálfunar og stuðnings. Hvernig metur ráðherra núverandi starfsaðstæður fangavarða með hliðsjón af mönnun, álagi, öryggi og sálfélagslegu vinnuumhverfi? Hver er staða grunnmenntunar fangavarða í dag hvað varðar inntak, lengd og faglega viðurkenningu? Telur ráðherra þá menntun fullnægjandi í ljósi þeirra krafna sem starfið gerir? Ef ekki, hvaða breytingar eru fyrirhugaðar?
Virðulegi forseti. Sterkt fangelsiskerfi byggir á skýrri stefnu, traustum innviðum og faglegu starfsfólki sem starfar við öruggar og góðar aðstæður. Þegar þessir þættir vinna saman styrkjum við bæði öryggi samfélagsins og líkurnar á því að fólk geti snúið aftur til samfélagsins að afplánun lokinni með farsælum hætti. Það er betra fyrir einstaklinginn, betra fyrir öryggi samfélagsins og betri meðferð á fjármunum. Ég hlakka til að heyra svör hæstv. dómsmálaráðherra og umræðuna sem hér mun fylgja.
