raforkulög.
Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á raforkulögum, nr. 65/2003, sem mæla fyrir um tilteknar háttsemis- og eftirlitsreglur á sviði raforkuviðskipta með það að markmiði að tryggja gagnsæi og heiðarleika á raforkumarkaði. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega eftirfarandi: Frumvarp sama efnis var lagt fram á 156. löggjafarþingi og afgreitt frá atvinnuveganefnd með áliti meiri hluta nefndarinnar til 2. umræðu hinn 19. júní sl. Fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að það sé endurflutt að teknu tilliti til þeirra breytinga sem nefndin lagði til, auk nokkurra nánari útfærslna. Við umfjöllun um málið hafði nefndin hliðsjón af þeim umsögnum sem henni bárust á síðasta löggjafarþingi til viðbótar þeim sem bárust nú. Fram komu sambærilegar athugasemdir og vísar nefndin til umfjöllunar sinnar og áherslna sem fram koma í áðurnefndu áliti.
Í þeim umsögnum sem bárust voru gerðar athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins en heilt yfir er það mat nefndarinnar að ljóst sé að flestir umsagnaraðilar fagni því að til standi að setja skýran lagaramma um leikreglur á raforkumarkaði. Án þess kunni að vera hætt við því að markaðsmisnotkun eigi sér stað. Það er mat nefndarinnar að frumvarpið tryggi fyrirsjáanleika á raforkumarkaði og auki gagnsæi og traust.
Við umfjöllun um málið óskaði nefndin eftir nánari upplýsingum frá ráðuneytinu um þær breytingar sem gerðar voru á frumvarpinu milli löggjafarþinga og ástæður að baki þeim. Í fyrsta lagi er bætt við frumvarpið skilgreiningum á markaðsformum. Í öðru lagi er lagt til að skýrar verði greint á milli hugtakanna viðskiptavettvangur og milligönguaðili í raforkuviðskiptum. Í þriðja lagi er lögð til frekari samræming við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 1227/ 011, hér eftir nefnt REMIT, og REMIT II og tekið er mið af nýlegum breytingum í Evrópu, t.d. með því að slá því föstu að dreifiveitur teljist markaðsaðilar, sem sé nauðsynlegt til að tryggja að upplýsingar um bilanir og flutningstakmarkanir í dreifikerfi séu birtar. Í fjórða lagi er kveðið á um að stjórnvaldssektir geti numið allt að 15–20% af veltu lögaðila eða samstæðu en samkvæmt REMIT og lögum um aðgerðir gegn markaðssvikum, nr. 60/2021, er gert ráð fyrir að sektir taki mið af heildarveltu til að tryggja varnaðaráhrif. Þá er í fimmta lagi kveðið á um undanþágu frá banni við markaðsmisnotkun ef aðili getur sýnt fram á lögmætar ástæður sem samræmast viðurkenndri markaðsframkvæmd.
Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að með því sé lagt til að lögfest verði ákvæði að fyrirmynd nokkurra gerða Evrópusambandsins á sviði raforkuviðskipta og þau aðlöguð að íslenskum heildsölumarkaði. Nefndin fjallaði um þær gerðir sem vísað er til og að hvaða leyti þær eru innleiddar með frumvarpinu. Óskaði nefndin eftir minnisblaði frá ráðuneytinu við umfjöllun um málið þar sem er að finna ítarlegt yfirlit yfir uppruna ákvæða frumvarpsins. Meginefni frumvarpsins byggist á reglugerðunum REMIT og REMIT II. Þær útfærslur sem bæst hafa við frá því að frumvarpið var lagt fram á síðasta löggjafarþingi varða sérstaklega skipulagskröfur til viðskiptavettvanga og sækja fyrirmynd sína til CACM-reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins. Þá er í minnisblaði frá ráðuneytinu vísað til þess að ákvæði REMIT eigi sér fyrirmynd í reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) um markaðssvik. Vísar nefndin til upplýsinga um samspil þessara gerða við frumvarpið og ítarlegrar töflu í minnisblaði ráðuneytisins.
Nefndin fjallaði um stórnotendur en í ýmsum umsögnum komu fram ábendingar um að mikilvægt væri að horfa til sérstöðu íslensks raforkumarkaðar. Í því samhengi var bæði fjallað um smæð markaðarins, sem er ótengdur stærri mörkuðum, fjölda fyrirtækja sem framleiða raforku og skiptingu á milli þeirra hvað raforkuframleiðslu varðar. Var bent á stærð Landsvirkjunar og þá staðreynd að fyrirtækið framleiði yfir 70% raforku hér á landi. Fram komu ábendingar um að varast skuli að skala niður stærðarmörk sem og að minni breytingar geti haft áhrif á verðmyndun á markaði og því sé mikilvægt að endurspegla þá sérstöðu eins og kostur er.
Í því samhengi er mikilvægt að mati nefndarinnar að gætt sé að þeirri sérstöðu sem fylgir því að vera með lokað raforkukerfi og smáan markað í samanburði við raforkumarkað Evrópu þar sem mun meiri orka er í kerfinu og því getur þurft stærri aðgerðir til þess að hafa áhrif á verðmyndun og framboð raforku. Hér á landi geta minni frávik haft nokkur eða veruleg áhrif á eftirspurn og framboð raforkunnar og þar með haft áhrif á verðmyndun.
Í REMIT-reglugerðinni er miðað við að stórnotandi sé aðili sem getur notað 600 GWst af raforku á ári eða meira. Stórnotandi er samkvæmt raforkulögum skilgreindur sem notandi sem notar innan þriggja ára á einum stað a.m.k. 80 GWst á ári. Í umsögn Samorku eru gerðar athugasemdir við að skilgreining á heildsöluorkuafurð miði við stórnotanda, en ekki ákveðna notkunargetu eins og gert er í REMIT. Í umsögninni kemur fram að réttlætanlegt sé að viðmiðið sé lægra hér á landi en í Evrópu á samtengdum markaði, en bent á að takmarkaður rökstuðningur sé settur fram í greinargerð með frumvarpinu um hvers vegna rétt þyki að miða við stórnotanda samkvæmt skilgreiningu í raforkulögum í þessu sambandi. Auk þess er bent á að það kunni að vera skynsamlegra að nota ekki hugtakið stórnotandi heldur vísa til notanda sem notar innan þriggja ára á einum stað a.m.k. 80 GWst á ári.
Til þess að frumvarpið nái tilgangi sínum telur nefndin að viðskipti sem hafa verðmyndandi áhrif á markaðsverð á heildsöluorkumarkaði verði að falla undir skilgreiningu á heildsöluorkuafurð. Afleiðingar þess að viðskipti falli utan þessara skilgreininga en eru samt þess eðlis að geta haft áhrif á markaðsverð eru alvarlegar. Sú staða myndi valda því að frumvarpið næði ekki tilgangi sínum. Þar sem frumvarpinu er ætlaður sami tilgangur og REMIT-reglugerðinni, þ.e. að tryggja gagnsæi í verðmyndun og heilleika í viðskiptum á heildsöluorkumarkaði, telur nefndin mikilvægt að samningar til stórnotenda hér á landi falli undir skilgreiningu á heildsöluorkuafurð.
Við umfjöllun málsins komu fram athugasemdir um að skipulagskröfur samkvæmt frumvarpinu gætu orðið íþyngjandi, skert atvinnufrelsi og takmarkað svigrúm til nýsköpunar. Í umsögn Samorku segir m.a. að ef lög bindi of nákvæmlega hvernig viðskipti eigi að fara fram á viðskiptavettvangi sé hlutverk Raforkueftirlitsins nær því að vera hönnun og skipulag á markaðnum í stað þess að fara með eftirlit og mælst er til þess að ekki sé gengið lengra í að setja skipulagskröfur en nauðsynlegt er á þessari stundu.
Í minnisblaði frá ráðuneytinu segir m.a. að skipulagskröfur næstadagsmarkaða og innandagsmarkaða sé að finna í CACM-reglugerðinni og feli í sér lágmarkssamning um starfsemi viðskiptavettvanga sem sé grundvallarforsenda þess að tæknilega sé mögulegt að hafa eftirlit með viðskiptum og háttsemi á markaði. Lágmarkssamræming á skipulagi sé nauðsynleg forsenda þess að hægt sé að hafa virkt eftirlit með markaðnum, að viðskipti séu samanburðarhæf og að hægt sé að greina óeðlilega verðmyndun sem og að ekki sé hægt að hagnast á mismun milli vettvanga með ólögmætum hætti.
Þá fjallaði nefndin um dreifiveitur sem markaðsaðila. Í b-lið 1. gr. er lögð til ný skilgreining á markaðsaðilum og að til þeirra teljist hver sá einstaklingur eða lögaðili, þ.m.t. flutningsfyrirtækið og dreifiveitur, sem stundar viðskipti með heildsöluorkuafurð og/eða gefur fyrirmæli um viðskipti eða annast slík viðskipti í umboði annars. Við umfjöllun nefndarinnar bárust henni umsagnir frá dreifiveitum og gerðar voru athugasemdir við að þær féllu undir hugtakið. Nefndin tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í minnisblaði frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti þar sem segir að með breytingum á REMIT og REMIT II sé nú kveðið skýrt á um að dreifiveitur falli undir hugtakið og að það sé nauðsynlegt að tryggja að þeim beri skylda til að birta innherjaupplýsingar, svo sem bilanir í kerfum sem geta haft verðmyndandi áhrif, og að flutningstakmarkanir í dreifikerfi séu birtar. Þá teljist þátttaka þeirra í útboðum vegna flutningstapa til viðskipta á markaði.
Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi eru lagðar til nokkrar breytingar á hugtakaskilgreiningum í 1. gr. frumvarpsins. Lagðar eru til breytingar á hugtakinu uppboðsmarkaður og tekur nefndin undir það sem fram kemur í minnisblaði frá ráðuneytinu að orðið uppboðsmarkaður geti reynst villandi og gefið til kynna að um sé að ræða sérstaka tegund markaðar. Leggur nefndin til, í samræmi við minnisblað frá ráðuneytinu, að notast verði við hugtakið uppboðsaðferð. Með því orðalagi sé skýrt að um sé að ræða hvernig viðskipti fara fram. Líkt og fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins samræmist þessi hugtakanotkun því sem fram kemur í CACM-reglugerðinni. Vísað er til tveggja aðferða til að para saman viðskipti á innandagsmörkuðum en þar er annars vegar um að ræða uppboðsaðferð og hins vegar samfellda pörun. Mikilvægt er að gera grein fyrir því að tveimur pörunaraðferðum má beita á þessari tegund viðskiptavettvanga vegna þess að markaðsverð myndast með ólíkum hætti út frá því hvorri aðferðinni er beitt við rekstur slíks vettvangs.
Í umsögnum sem bárust nefndinni, m.a. frá Elmu orkuviðskiptum og Vonarskarði ehf., komu fram ábendingar um skilgreiningu frumvarpsins á framvirkum markaði. Ráðuneytið fellst í minnisblaði sínu á þau sjónarmið að skilgreining á framvirkum markaði þjóni takmörkuðum tilgangi þar sem skilgreining á viðskiptavettvangi raforku nái til allra tegunda miðlægra kerfa sem leiða saman kaup- og söluáhuga þriðju aðila þannig að til samninga geti stofnast. Er því lagt til að skilgreining á framvirkum markaði í 1. gr. falli brott. Þá leggur nefndin til afleidda breytingu á 4. gr., en þar er mælt fyrir um að kveðið skuli á í reglugerð um skilyrði leyfisveitingar og skipulagskröfur viðskiptavettvangs raforku, m.a. skipulagskröfur framvirkra markaða. Leggur nefndin til að hugtakið verði sömuleiðis fellt þar brott og vísað verði til viðskiptavettvanga.
Þá leggur nefndin til breytta hugtakaskilgreiningu á innandagsmarkaði. Í minnisblaði frá ráðuneytinu kemur fram að tvær aðferðir séu til við að para viðskipti á innandagsmörkuðum, annars vegar uppboðsaðferð og hins vegar pörun. Segir þar að mikilvægt sé að gera grein fyrir því að tveimur pörunaraðferðum sé beitt í þessari tegund viðskiptavettvanga vegna þess að markaðsverð myndist með ólíkum hætti út frá því hvorri aðferðinni er beitt. Tekur nefndin undir þær athugasemdir og leggur til breytingar á ákvæðinu til samræmis við framangreindar athugasemdir.
Í öðru lagi eru lagðar til breytingar er varða viðurlög og veltuviðmið. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ábendingar er varða viðurlög og sektarheimildir í frumvarpinu. Var sérstaklega lögð áhersla á að gætt yrði samræmis og meðalhófs í frumvarpinu. Í minnisblaði frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti er vísað til þess að í REMIT-reglugerðinni taka sektarákvæði til ársreikninga lögaðila sem eru markaðsaðilar, þ.e. ekki til samstæðureikninga heldur dótturfélaga. Ekki eru gerðar athugasemdir við það að sektir verði einskorðaðar við ársreikning markaðsaðila í stað samstæðureiknings markaðsaðila. Bent er á að móðurfélag geti orðið ábyrgt fyrir háttsemi dótturfélags komi það fram fyrir þeirra hönd í viðskiptum eða gagnaskilum til eftirlitsaðila og geti dótturfélag orðið ábyrgt fyrir að birta ekki innherjaupplýsingar sem verða til hjá móðurfélaginu. Leggur því nefndin til breytingu á frumvarpi til samræmis við framangreint.
Með frumvarpinu er lagt til að skýra betur af hvaða grunni stjórnvaldssektir skuli reiknaðar auk þess að sektir miðist við alvarleika brotsins. Annars vegar verði sektir reiknaðar af heildarársveltu samkvæmt síðasta samþykkta ársreikningi lögaðilans eða sem hlutfall af síðasta samþykkta samstæðureikningi ef lögaðilinn er hluti af samstæðu. Nefndin leggur til breytingu á ákvæði b-liðar 7. gr. þess efnis að síðara viðmiðið falli út og aðeins verði miðað við heildarársveltu samkvæmt síðasta samþykkta ársreikningi lögaðilans, en áfram verði þó miðað við þrepaskipta hlutfallslega sekt eftir alvarleika brotsins, 1%, 2% og upp í 15%.
Þá leggur nefndin til að við ákvæðið bætist heimild Raforkueftirlitsins til að ljúka málum með sátt og að brot fyrnist sjö árum eftir að háttsemi lauk. Sú tillaga á sér fyrirmynd í 127. gr. laga um markaði fyrir fjármálagerninga, nr. 115/2021.
Auk þess leggur nefndin til að kveðið verði á um að tilkynning Raforkueftirlitsins til málsaðila á meintu broti rjúfi frestinn gagnvart öllum sem staðið hafa að broti. Ákvæðið á sér hliðstæðu m.a. í 11. gr. laga um fjárhagslegar viðmiðanir, nr. 7/2021, og 15. gr. laga um aðgerðir gegn markaðssvikum, nr. 60/2021.
Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar gagnaskil. Með i-lið 6. gr. frumvarpsins er lagt til að mælt verði fyrir um gagnaskil til Raforkueftirlitsins og skyldu markaðsaðila og milligönguaðila í raforkuviðskiptum til að láta Raforkueftirlitinu í té tilboðabók. Í nokkrum umsögnum sem bárust nefndinni komu fram sjónarmið um að kröfur um gagnaskil samkvæmt ákvæðum frumvarpsins gætu orðið íþyngjandi og hvatt til þess að dregið yrði úr þeim kröfum sem þar er mælt fyrir um. Í umsögn Landsvirkjunar er lögð áhersla á að kvaðir um gagnaskil til Raforkueftirlitsins verði ekki óþarflega íþyngjandi og kostnaðarsamar. Í umsögn Samorku er vísað til þess að lýsing á því hvað tilboðabók á að innihalda samkvæmt 8. gr. frumvarpsins sé ekki í samræmi við skilgreininguna í 1. gr. Leggur nefndin til breytingar á 6. gr. þess efnis og að í stað orðsins tilboðabók komi pöntunarbók.
Að lokum er í fjórða lagi lögð til breyting er varðar gildistökuákvæði frumvarpsins. Við umfjöllun nefndarinnar og í umsögnum sem henni bárust eru gerðar athugasemdir við gildistökuákvæðið og lagt til að betur fari á að fresta gildistöku ákveðinna ákvæða í frumvarpinu svo að aðilum á raforkumarkaði gefist færi á að aðlaga sig breyttu regluverki. Nefndin tekur undir það og leggur til að 6. og 7. gr. frumvarpsins öðlist gildi 1. janúar 2027 í stað 1. september 2026.
Þá eru lagðar til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar.
Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu.
Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.
Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Bergþór Ólason, Eiríkur Björn Björgvinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Ingvar Þóroddsson, Kristján Þórður Snæbjarnarson, Sigurjón Þórðarson, og Jón Gunnarsson. Þá lýsti Þórarinn Ingi Pétursson áheyrnarfulltrúi í nefndinni sig samþykkan áliti þessu.
Herra forseti. Ég vil þakka nefndarmönnum fyrir gott samstarf. Við höfum lagt mikla vinnu og góða vinnu í þá þinglegu meðferð sem frumvarpið hefur fengið. Einnig þakka ég góðar umsagnir og samtöl við hagaðila. Frumvarp þetta snýr að því að styrkja íslenskan raforkumarkað og það er mikilvægt að lög og reglugerðir virki m.a. til að koma í veg fyrir markaðsmisnotkun og til þess að eftirlit sé virkt.
