utanríkis- og alþjóðamál 2025.
Virðulegur forseti. Mig langar að nota tækifærið hér í dag, undir umræðu um Skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál, til að koma inn á mikilvægi samstarfs á norðurslóðum og þá sérstaklega stefnu og forgangsmál Íslands í málefnum norðurslóða, málaflokks sem hefur vaxandi alþjóðlegt vægi. Þetta geri ég nú aðallega sem formaður Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál.
Sem þjóð í Norður-Atlantshafi er Ísland nátengt norðurslóðum umhverfislega, efnahagslega og að sjálfsögðu pólitískt. Þróun á norðurslóðum er ekki fjarlægt viðfangsefni fyrir okkur. Hún hefur bein áhrif á vistkerfið okkar, efnahag og samfélag. Af þessum sökum hefur Ísland mótað skýra og framsýna stefnu í málefnum norðurslóða sem byggir á samvinnu, sjálfbærni og virðingu fyrir alþjóðalögum. Kjarni í norðurslóðastefnu Íslands er sterk skuldbinding við fjölþjóðlegt samstarf. Ísland er aðili að Norðurskautsráðinu en ráðið er að mínu mati mikilvægasti vettvangur fyrir samræður og samstarf ríkja norðurslóða og frumbyggja. Á því samstarfi hafa reyndar orðið nokkrir hnökrar síðastliðin ár, m.a. vegna þess að Rússland er ekki lengur aðili að því samstarfi, en í gegnum þennan vettvang hefur það verið metnaður Íslands að vinna að því að efla vísindarannsóknir, verndun umhverfisins og velferð samfélaga á norðurslóðum. Við teljum einmitt að norðurslóðir eigi að vera svæði lítillar spennu þar sem samvinna hefur yfirhöndina yfir átökum.
Umhverfisvernd og loftslagsaðgerðir eru lykilstoðir í norðurslóðastefnu Íslands. Hlýnun á norðurslóðum er meira en tvöfalt hraðari en heimsmeðaltalið er sem leiðir til bráðnunar jökla, minnkandi hafíss og verulegra vistfræðilegra breytinga. Ísland leggur einmitt áherslu á mikilvægi ákvarðanatöku sem byggir á vísindum og styður virk rannsóknarverkefni sem auka skilning okkar á þessum breytingum. Jafnframt hvetur Ísland til metnaðarfullra alþjóðlegra aðgerða í loftslagsmálum og viðurkennir að framtíð norðurslóða ræðst m.a. af því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu.
Sjálfbær efnahagsþróun er annað lykilforgangsmál. Norðurslóðir bjóða upp á ný tækifæri á sviðum eins og í siglingum, fiskveiðum, endurnýjanlegri orku og ferðaþjónustu. Ísland leitast við að nýta þessi tækifæri á ábyrgan hátt og tryggja jafnvægi milli efnahagsstarfsemi og verndar umhverfisins. Reynsla okkar af sjálfbærri fiskveiðistjórnun og nýtingu endurnýjanlegrar orku, sérstaklega jarðhita og vatnsafls, gerir okkur kleift að leggja fram dýrmæta þekkingu og lausnir til samstarfsaðila á norðurslóðum. Ísland leggur einnig mikla áherslu á að efla innviði og tengingar á svæðinu. Eftir því sem siglingaleiðir á norðurslóðum verða aðgengilegri skapar landfræðileg staðsetning Íslands tækifæri til að þróast sem miðstöð fyrir hafsækna starfsemi og flutningakerfi. Hins vegar þurfa aukin umsvif að fara saman við öflugar öryggisráðstafanir, vernd umhverfisins og alþjóðlegar reglur til að lágmarka áhættu. Öryggi og stöðugleiki á norðurslóðum verða einnig sífellt mikilvægari. Þótt Ísland hafi ekki eigin her erum við mjög mikilvægur samstarfsaðili við NATO og vinnum náið með bandamönnum okkar að því að efla frið og stöðugleika í Norður-Atlantshafi og á norðurslóðum. Ísland styður gegnsæi, yfirvegaðar aðgerðir og virðingu fyrir alþjóðalögum, eins og ég hef nefnt áður, og í því samhengi má m.a. nefna hafréttarsamning Sameinuðu þjóðanna.
Að lokum leggur Ísland áherslu á mikilvægi þátttöku og samræðna. Stjórnun norðurslóða þarf ekki aðeins að ná til ríkja heldur einnig til frumbyggja staðbundinna samfélaga, eins og sveitarfélaga, vísindamanna og annarra hagsmunaaðila. Ísland styður virkan vettvang fyrir umræður og miðlun þekkingar og viðurkennir að flóknar áskoranir norðurslóða krefjist sameiginlegra lausna.
Virðulegur forseti. Eins og ég hef áður nefnt eru norðurslóðir eitt viðkvæmasta svæði jarðar og það svæði sem breytist hraðast. Alþjóðlegt samstarf er nauðsynlegt til að tryggja sjálfbæra framtíð þess. Ég nefndi það einnig hér í upphafi hversu mikilvægur vettvangur Norðurskautsráðið er fyrir þetta samstarf sem á að sameina norðurskautsríki, fulltrúa frumbyggja og sérfræðinga til að takast á við umhverfisvernd og sjálfbæra þróun. Mikilvægur hluti þessa starfs fer einmitt fram hér á Íslandi, þ.e. á Akureyri. Þar eru starfræktir tveir helstu vinnuhópar Norðurskautsráðsins, PAME og CAFF. PAME leggur áherslu á verndun hafumhverfisins á norðurslóðum og starf þess felur m.a. í sér að draga úr mengun frá siglingum, stuðla að öruggum siglingaháttum og takast á við áhrif loftslagsbreytinga á norðurskautshöfin. CAFF einbeitir sér hins vegar að líffræðilegum fjölbreytileika. Hópurinn fylgist með vistkerfi norðurslóða, verndar viðkvæmar tegundir og styður verndaráætlun um allt svæðið. Auk þessara tveggja stofnana hefur Akureyri þróast í miðstöð málefna sem tengjast norðurslóðum í víðara samhengi. Í bænum eru háskólastofnanir og rannsóknarsetur og þar voru haldnar alþjóðlegar ráðstefnur sem beinast að málefnum norðurslóða. Þessi samþjöppun sérfræðiþekkingar gerir Akureyri að einstökum vettvangi fyrir samræður og nýsköpun. Hún sýnir hvernig lítið samfélag getur gegnt alþjóðlegu hlutverki til að takast á við nokkrar brýnustu áskoranir samtímans. Akureyri hefur þróast í mikilvæga miðstöð starfsemi sem tengist norðurslóðum þar sem alþjóðlegt samstarf, rannsóknir, menntun og stefnumótun koma saman með áherslu á málefni norðursins.
Virðulegur forseti. Í síðustu viku fékk ég, ásamt félögum mínum í Íslandsdeild þingmannaráðstefnunnar um málefni norðurslóða, tækifæri til að sitja fund og ráðstefnu í Alaska um norðurslóðir. Þar nefndi ég í ræðu minni að í síðasta mánuði hefði Alþingi Íslands einróma samþykkt fyrstu þjóðaröryggis- og varnarmálastefnu landsins þar sem öryggi á norðurslóðum er einmitt í forgrunni. Stefnan dregur fram þátttöku Íslands og forgangsmál í öryggis- og varnarsamstarfi, skilgreinir nauðsynlegan viðbúnað og getu í varnarmálum og bendir á mögulegar úrbætur á laga- og stofnanaumhverfi. Þá nefndi ég að Ísland gegnir lykilhlutverki, eins og hér hefur reyndar verið nefnt áður í dag, fyrir NATO á norðurslóðum vegna hernaðarlega mikilvægrar staðsetningar sinnar í GIUK-hliðinu, sem sagt á norðurslóðum og í Norður-Atlantshafi. Við höfum t.d. markvisst aukið útgjöld og umsvif tengd varnarmálum með áherslu á að styðja við og gera bandamönnum okkar kleift að starfa hér á svæðinu, veita öflugan stuðning sem gistiríki og tryggja að nauðsynleg geta, sérþekking og innviðir séu til staðar.
Ísland hefur lengi talað fyrir virkri þátttöku NATO á svæðinu og aukinni áherslu á norðurslóðir innan bandalagsins í samstarfi, að sjálfsögðu, við önnur bandalagsríki á svæðinu. Nýlegar yfirlýsingar og þróun í tengslum við Grænland hafa aukið athygli á norðurslóðum og reynt á tengsl okkar við Atlantshafsbandalagið. Sterk samstaða og samheldni margra bandamanna skiptir miklu máli við að beina málinu í skipulagðari farveg, bæði á pólitíska sviðinu og innan öryggissamstarfs NATO. Ísland hefur verið skýrt í afstöðu sinni og leggur áherslu á virðingu fyrir alþjóðalögum, fullveldi, landhelgi og sjálfsákvörðunarrétti þjóða. Alþjóðalög eiga að ráða í samskiptum á norðurslóðum líkt og annars staðar.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að draga það saman að lokum að norðurslóðastefna Íslands byggir umfram allt á meginreglum um frið, sjálfbærni, stöðugleika og virðingu fyrir alþjóðalögum.
