virðisaukaskattur og samkeppnislög.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt og samkeppnislögum, um skatthlutfall eldsneytis.
Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, og samkeppnislögum, nr. 44/2005. Annars vegar er lagt til að skatthlutfall virðisaukaskatts vegna sölu á eldsneyti sem fellur undir tilgreind tollskrárnúmer lækki tímabundið. Hins vegar er áréttað í frumvarpinu að við framkvæmd eftirlits með því að tímabundin lækkun á skatthlutfalli virðisaukaskatts af eldsneyti skili sér að fullu í útsöluverði geti Samkeppniseftirlitið beitt þeim heimildum sem því eru veittar með lögum. Auk þess getur ráðherra samkeppnismála, ef í ljós kemur við slíkt eftirlit að misbrestur sé á því að hin tímabundna lækkun skili sér í útsöluverði, sett reglugerð um tímabundnar aðgerðir til að bregðast við því.
Markmið frumvarpsins er að bregðast við áhrifum þeirrar óvissu sem ætt hefur á eldsneytismörkuðum í kjölfar stríðsátaka í Mið-Austurlöndum. Önnur ríki í Evrópu hafa gripið til sams konar tímabundinna ráðstafana í skattlagningu eða gjaldtöku á eldsneyti.
Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Nefndin fjallaði um samræmi frumvarpsins við stjórnarskrá. Í 75. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um atvinnufrelsi, en þar segir í 1. mgr. að öllum sé frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum enda krefjist almannahagsmunir þess. Fram hefur komið í skrifum fræðimanna um ákvæðið að Alþingi er einvörðungu heimilt að skerða atvinnufrelsi í þágu almannahagsmuna. Þá sé það löggjafans að meta sérstaklega hvort almannahagsmunir krefjist þess í raun að meginreglunni um atvinnufrelsi verði vikið til hliðar á afmörkuðu sviði með lagasetningu. Af dómaframkvæmd verður ráðið að takmarkanir á atvinnufrelsi þurfa að byggjast á skýrri eða ótvíræðri lagaheimild. Fyrirmæli stjórnarskrárinnar um að atvinnufrelsi verði ekki skert nema með lagaboði verða ekki túlkuð öðruvísi en svo að hinum almenna löggjafa sé óheimilt að fela framkvæmdarvaldshöfum óhefta ákvörðun um þessi efni. Löggjafinn þarf að mæla fyrir um meginreglur þar sem fram komi takmörk og umfang þeirrar réttindaskerðingar sem talin er nauðsynleg.
Það er mat meiri hlutans að í frumvarpinu sé vikið með skýrum hætti að markmiðum þess, þ.e. að hin tímabundna lækkun á skatthlutfalli virðisaukaskatts á eldsneyti skili sér að fullu í endanlegu útsöluverði eldsneytis og þar með til neytenda. Af hálfu meiri hlutans er einnig litið svo á að frumvarpið mæli fyrir um meginreglur sem kveða á um takmörkun og umfang á skerðingu atvinnufrelsis. Í 2. efnismgr. 1. gr. frumvarpsins er áréttað að Samkeppniseftirlitið hafi sérstaka skyldu til eftirlits með aðgerðinni og nýti þær heimildir sem stofnunin hefur lögum samkvæmt, þ.m.t. til beitingar stjórnvaldssekta. Þessu til stuðnings er lagt til að við samkeppnislög bætist ákvæði til bráðabirgða þar sem jafnframt verði kveðið á um framangreint. Þá sé í 2. efnismgr. 2. gr. kveðið á um neyðarráðstöfun til að geta brugðist við misbresti ef lækkunin skili sér ekki í endanlegu útsöluverði eldsneytis. Hún feli í sér heimild ráðherra til setningar reglugerðar, að fenginni umsögn Samkeppniseftirlitsins og að undangengnu samráði við ráðherra skattamála. Í málsgreininni segir skilmerkilega að reglugerðin kveði á um tímabundnar aðgerðir sem geta falist í ákvörðun hámarksverðs eða hámarksálagningar eða annarri stýringu á verðlagningu eða viðskiptakjörum. Meiri hlutinn telur að með þessu taki löggjafinn skýra afstöðu til umfangs takmarkana á atvinnufrelsi, þ.e. að söluaðilar tryggi að hin tímabundna lækkun á skatthlutfalli virðisaukaskatts skili sér að fullu í endanlegu útsöluverði eldsneytis og þar með til neytenda. Sömuleiðis kveður frumvarpið á um þær leiðir sem framkvæmdarvaldinu ber að fara eftir til að ná markmiði þess með því að tilgreina eftirlit og valdheimildir Samkeppniseftirlitsins og reglugerðarheimild ráðherra sem neyðarráðstöfun. Með vísan til alls framangreinds álítur meiri hlutinn að frumvarpið rúmist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur.
Þá fjallaði nefndin um sérstakt eftirlit Samkeppniseftirlitsins. Meginmarkmið frumvarpsins er að hin tímabundna lækkun á skatthlutfalli virðisaukaskatts skili sér til neytenda. Af þeim sökum er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að Samkeppniseftirlitinu verði falið að hafa eftirlit með hinu endanlega útsöluverði til neytenda. Það er gert með því að kveða á um eftirlit stofnunarinnar í nýjum ákvæðum til bráðabirgða í lögum um virðisaukaskatt og samkeppnislögum. Þar er kveðið sérstaklega á um hið sérstaka eftirlit stofnunarinnar með umræddri tímabundinni lækkun sem og að málsmeðferð og valdheimildir samkvæmt samkeppnislögum skuli gilda.
Í umsögnum til nefndarinnar kom fram að frumvarpið væri ekki skýrt um hvað felist í hinu sérstaka eftirliti Samkeppniseftirlitsins. Veltu umsagnaraðilar því upp hvort eftirlitið einskorðaðist við það að söluaðilar leggi í raun 11% virðisaukaskatt á umræddu tímabili. Bentu þeir þá á að ríkisskattstjóri hafi nú þegar lögum samkvæmt eftirlit með að ákvæðum laga um virðisaukaskatt sé fylgt og þar með að skattinum sé skilað rétt. Að öðrum kosti væri Samkeppniseftirlitinu falið eftirlit með verðmyndun fyrirtækja, þ.e. að viðhafa mat á því hvort álagning þeirra hafi aukist eða hvort fyrirtækin hafi að öðru leyti haldið eftir ávinningi af skattalækkuninni.
Í umsögn Samkeppniseftirlitsins er fjallað um stöðuna á eldsneytismarkaði. Vísar eftirlitið til frummatsskýrslu sem það birti árið 2015 um markaðsrannsókn á eldsneytismarkaði. Þar kom m.a. fram að á markaði fyrir smásölu bifreiðaeldsneytis væru aðstæður til þegjandi samhæfingar milli olíufélaganna. Samkeppniseftirlitið gaf einnig út skýrslu árið 2020 þar sem gerð var grein fyrir aðgerðum og breytingum sem orðið höfðu á eldsneytismarkaði frá útgáfu frummatsskýrslunnar. Með vísan til þessa og annarra athugana á eldsneytismarkaði telur Samkeppniseftirlitið í umsögn sinni að ekki fáist annað séð en að samkeppni á umræddum markaði einkennist af fákeppni. Telur stofnunin að við þær aðstæður geti stjórnvöld ekki gengið út frá því án sérstakra ráðstafana að lækkun á opinberum álögum á eldsneyti skili sér að öllu í lægra eldsneytisverði. Mikilvægt sé, að mati eftirlitsins, að stjórnvöld hafi úrræði til að bregðast við ef vanhöld verða á því að lækkun á virðisaukaskatti skili sér að fullu í lækkuðu eldsneytisverði til neytenda. Að lokum tekur stofnunin fram að hún sé reiðubúin til þess að takast á hendur það viðbótareftirlit sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu, ásamt því að beita valdheimildum sem þar er kveðið á um.
Til að tryggja að enginn vafi leiki á um eftirlit Samkeppniseftirlitsins í frumvarpinu áréttar meiri hlutinn að í því felst að stofnunin fylgist með að söluaðilar eldsneytis fari eftir þeirri skyldu sem 2. efnismgr. 1. gr. frumvarpsins kveður á um. Sú skylda felur í sér að söluaðilar skili hinni tímabundnu lækkun á virðisaukaskatti að fullu í endanlegu útsöluverði. Samkeppniseftirlitinu ber því, telji það tilefni til, að afla gagna og upplýsinga frá söluaðilum um verðmyndun og forsendur sem liggja þar að baki. Með því er tryggt að söluaðilum sé óheimilt að auka eigin álagningu á eldsneyti í því skyni að taka til sín þann ávinning sem af tímabundinni lækkun virðisaukaskatts hlýst. Verði söluaðilar uppvísir að slíku hefur Samkeppniseftirlitið heimildir samkvæmt 1. efnismgr. 2. gr. frumvarpsins til að leggja á stjórnvaldssektir.
Meiri hlutinn undirstrikar að frumvarpið takmarki að sjálfsögðu ekki heimild söluaðila um breytingu á útsöluverði til samræmis við sannarlegar breytingar á innkaupsverði eða öðrum ytri kostnaðarþáttum. Fari svo að heimsmarkaðsverð á olíu taki umfangsmiklum hækkunum á umræddu tímabili verður söluaðilum ekki gert að selja vöru sína með tapi. Samkeppniseftirlitinu ber eðli málsins samkvæmt að taka tillit til framangreinds enda ætti söluaðilum að vera í lófa lagið að sýna fram á áhrif ytri aðstæðna á útsöluverð. Eins og gefur að skilja á þetta jafnframt við um 2. efnismgr. 2. gr. Reglugerðarheimild ráðherra myndi ekki fela í sér inngrip í eðlilegan rekstrargrundvöll eða koma í veg fyrir að söluaðilar fái mætt sannarlegum hækkunum á ytri kostnaðarþáttum.
Að lokum leggur meiri hlutinn áherslu á að um sé að ræða tímabundnar aðgerðir og þar með tímabundið eftirlit. Meiri hlutinn bindur vonir við að söluaðilar svari til ábyrgðar og að ekki muni koma til þess að Samkeppniseftirlitið telji nauðsynlegt að beita valdheimildum sínum eða að misbrestur verði með þeim hætti að grípa þurfi til neyðarráðstafana eins og 2. efnismgr. 2. gr. kveður á um.
Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu: Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar 1. efnismgr. 1. gr. Í umsögn til nefndarinnar kom fram ábending þess efnis að við 1. efnismgr. 1. gr. ætti að bætast tollskrárnúmerið 3826.0000 fyrir lífdísilolíu. Bent var á að samkvæmt lögum um endurnýjanlegt eldsneyti í samgöngum á landi, nr. 40/2013, sé lögð skylda á söluaðila eldsneytis til að blanda bensín og dísilolíu með lífdísil. Óbreytt munu íblöndunarefnin, ef þau eru flutt inn sérstaklega til íblöndunar innan lands, bera áfram 24% virðisaukaskatt. Meiri hlutinn fellst á að tillaga þessi sé til hagsbóta fyrir söluaðila og leggur til breytingu á 1. efnismgr. 1. gr. til samræmis.
Í öðru lagi eru lagðar til breytingar er varðar 2. efnismgr. 1. gr. Meiri hlutinn leggur til orðalagsbreytingar á 1. málslið 2. efnismgr. 1. gr. sem fela í sér að annars vegar verði hið umrædda tímabil tilgreint nákvæmlega og hins vegar að kveðið verði skýrar á um að söluaðilum eldsneytis sé skylt að tryggja að hin tímabundna lækkun á skatthlutfalli virðisaukaskatts skili sér að fullu í endanlegu útsöluverði eldsneytis.
Þar að auki leggur meiri hlutinn til lagfæringu á 2. málslið 2. efnismgr. þess efnis að vísað sé til ákvæðisins í heild en ekki aðeins málsgreinarinnar.
Að lokum er lögð til breyting er varðar breyting á 1. málslið 1. efnismgr. 2. gr. Meiri hlutinn telur rétt að leggja til orðalagsbreytingu á 1. málslið 1. efnismgr. 2. gr. frumvarpsins þess efnis að kveðið verði á um framkvæmd eftirlits með tímabundinni lækkun á útsöluverði eldsneytis í stað eftirlits með lækkun virðisaukaskatts á eldsneyti. Orðalag þetta er í betra samræmi við 2. efnismgr. 1. gr. frumvarpsins og lýsir betur tilgangi hins sérstaka eftirlits Samkeppniseftirlitsins.
Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.
Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ragna Sigurðardóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eydís Ásbjörnsdóttir og Pawel Bartoszek.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka nefndinni fyrir að vinna málið vel. Við höfðum ekki mikinn tíma til þess að vinna þetta þar sem gert var ráð fyrir því að lögin tækju gildi núna 1. maí. Við höfðum því ekki mikinn tíma til að skila þessari skattalækkun til almennings þannig að ég vil þakka nefndinni fyrir góð störf. Við fengum þó nokkrar umsagnir og fengum líka umsagnir eftir að umsagnarfresti lauk en við horfðum til þeirra þegar við rituðum nefndarálitið.
Ég vil bara nefna að hér er um tímabundnar aðgerðir að ræða til að bregðast við verðhækkunum á olíu vegna stríðsátakanna við Persaflóa og það skiptir miklu máli að þetta komi til og við samþykkjum þetta núna í vikunni svo að lækkunin skili sér til almennings. Það er verið að horfa til sumartímans þegar almenningur notar bílinn sinn til ferðalaga þannig að ég vona að þetta mál fái fljóta og góða afgreiðslu svo að við getum sýnt almenningi í þessu landi að við stöndum með þeim og að þessi lækkun skili sér til þeirra sem ekki veitir af á þessum erfiðu tímum þar sem bæði eru stríðsátök við Persaflóa og svo erum við að horfa upp á verðbólguþróun sem ekkert okkar er ánægt með.
