þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Virðulegi forseti. Þingsályktunartillagan sem við erum að ræða hér í dag um Evrópusambandið er meiri háttar utanríkismál. Það snertir hagsmuni þjóðarinnar allrar til skemmri og lengri tíma og því er augljóst í mínum huga að við verðum að vanda okkur sem aldrei fyrr.

Mig langar til að byrja á stóru myndinni af þeirri spurningu sem á að mínu mati að leiða alla umræðu um utanríkismál Íslands: Hvernig mun heimurinn þróast á næstu árum og áratugum og hvernig staðsetjum við okkur í þeim heimi?

Stærstu hagkerfi heimsins, Kína og Indland, eru í gríðarlegri sókn og munu halda áfram að vaxa bæði að umfangi og í vægi heimsmálanna. Norðurslóðaleiðir eru að opnast yfir pólinn sem tengja siglingaleiðir til Asíu á nýja vegu og nýverið sigldi gámaskip frá Kína til Englands á 20 dögum í stað 50 eins og það tekur að sigla um Súesskurðinn. Þetta minnir okkur á sérstöðu okkar. Við erum landfræðilega staðsett á nýjum krossgötum heimsins. Það er heilt haf að opnast fyrir norðan Ísland sem mun breyta öllu. Við höfum gert beina fríverslunarsamninga við lykilríki í Asíu sem eru að rísa. Hér eru tækifæri til að nýta samstarf með allt öðrum hætti. Bandaríkin, okkar mikilvægi bandamaður, hafa verið atkvæðamikil en líka óvenjuleg í samskiptum við Evrópu. En við verðum að átta okkur á, þegar við horfum fram í tímann, að kjörtímabil eru stutt og langtímaáhrif núverandi stjórnarstefnu í Bandaríkjunum á samstarf á sviði NATO eða alþjóðamála eru óviss. Það er allt of snemmt að dæma hver áhrifin verða. Við verðum að fylgjast með næsta og þarnæsta kjörtímabili. Framtíðin er löng og samband Íslands og Bandaríkjanna er dýpra en einstakir leiðtogar.

Evrópusambandið sjálft stendur á tímamótum á marga vegu og glímir við áskoranir. Í raun og veru má segja að það standi og falli með því hvort það nái að hverfa aftur til þess grunns sem það var stofnað á; að efla samvinnu og viðskipti til að tryggja frið og stöðugleika. Það er afrek sem ég held að við eigum öll að viðurkenna og þakka fyrir, óháð því hvaða skoðun fólk hefur á því hvort Ísland eigi að sækja um aðild eða ekki. Friður er forsenda efnahagslegrar framþróunar og við eigum mikið undir því að Evrópusamvinna verði áfram öflug.

En, virðulegi forseti, í þessum heimi þar sem valdapólar rísa og dala, þá erum við hvött til að velja hlíð, velja bandamenn, velja á milli heimshluta. En stærstu tækifæri Íslands felast í því að skapa sérstöðu og halda talsambandi opnu við sem flesta, að efla diplómasíu og breikka samvinnu á sviði viðskipta, menningar og tækni.

Virðulegi forseti. Á sviði varnarmála, sem stundum eru rædd í samhengi við Evrópumálin, er öryggi Íslands best varið með aðild að NATO og ekki síst í gegnum sterk og örugg samskipti við Bandaríkin. Bandaríkin eru eina ríkið sem getur hernaðarlega tekið þátt í vörnum norðurslóða. Samvinna á norðurslóðum er þýðingarmesta öryggismálið fyrir Ísland og hún krefst sambúðar við ólíka leikendur, allt frá Rússlandi yfir til Norðurlandanna, Bandaríkjanna, Kanada og Grænlands, og endurreisnar samstarfs Norðurskautsráðsins sem er nú við frostmark. Evrópusambandið leikur vissulega hlutverk innan NATO en það kemur aldrei í staðinn fyrir þá samvinnu. Hernaðarleg áhersla Íslands út fyrir NATO eykur ekki sérstöðu okkar. Hún dregur frekar úr henni. Við höfum fælingarmátt þegar við tökum undir sameiginlegar tillögur innan bandalagsins og heilt hernaðarbandalag stendur þá á bak við okkur. En þegar við gefum út yfirlýsingar gegn ríkjum utan þess, eins og við höfum verið að gera í sífellt auknum mæli undanfarin ár, þá erum við frekar að grafa undan þeirri sérstöðu. Við eigum að halda okkur við hið fyrrnefnda, annars erum við að minnka svigrúm okkar í stað þess að auka það. Í utanríkispólitík varnarmála á Ísland einfaldlega að halda fast í sérstöðu sína sem herlaust og friðarsinnað ríki og tala almennt fyrir friði og samvinnu þjóða, vinna meira í anda Bútan og Sviss sem eru lönd sem blanda sér ekki ört í einstaka deilumál heldur eru með skýra, almenna áherslu á frið og samvinnu. Landfræðileg lega okkar á þessum umbreytingatímum skapar líka þetta tækifæri. Við höfum tækifæri til að vera vettvangur samtals ef við nýtum það rétt.

Virðulegi forseti. Í þessu stóra samhengi alþjóðamála er gott að víkja að Evrópusamvinnunni og þingsályktunartillögunni sérstaklega. Líkt og ég hef sagt fyrr þá geri ég engar athugasemdir við að þjóðin fái að kjósa í þessu stóra máli eða öðrum stórum málum. Ég fagna því að við séum að ræða utanríkismál Íslands á dýptina því að Ísland á mikið undir því að við séum í öflugu alþjóðasamstarfi. Hagsmunir Íslands eru alltaf ofar allri pólitík, þeir kalla á símat en þeir kalla líka á festu. En ég geri verulegar athugasemdir við undirbúninginn og hraða á þessu máli. Textinn í þingsályktunartillögunni er samningsumboðið sem þjóðin fær að kjósa um. Hann er ekki nægilega traustvekjandi. Hann setur ekki fram nógu skýrar, rauðar línur um hvað við ætlum ekki að gefa eftir. Hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra hafa talað eins og þeir muni persónulega tryggja að samningur verði ekki lagður fram nema þetta og hitt muni nást. En staðreyndin er sú að það mun taka tíma að vera í slíkri vegferð og það veit enginn hverjir munu sitja á þeim valdastólum ef vegferðin heldur áfram. Þess vegna er svo mikilvægt að texti í þingsályktun sem þjóðin kýs um sé skýr því hann er raunverulega eina haldreipið sem þjóðin á í þessum málum.

Og talandi um lykilhagsmuni. Það hefur vissulega margt verið rætt um í þessari umræðu. Rætt hefur verið um stöðu efnahagsmála og já, það er alveg rétt að vextir gætu lækkað við aðild að myntbandalagi sambandsins. Að tilteknum forsendum gefnum er það meira að segja nokkuð líklegt. En það veltur allt á aga hér heima með tilliti til útgjalda hins opinbera, efnahagsstefnu stjórnvalda almennt og samráði við hagaðila á vinnumarkaði. Ég á erfitt með að treysta á þá vegferð þegar við búum nú við ríkisstjórn sem jók ríkisútgjöld, jók þau dramatískt, meðvituð um þann verðbólguþrýsting sem slíkt myndi skapa fyrir heimili landsins og allir eru að upplifa í dag. Ég þekki sjálf þá tilfinningu að selja húsnæði á hrunárunum eftir að lánið hafði hækkað stjórnlaust og taka á mig tap. Ég veit að ungt fólk er ekki að græða á verðbólgubálinu sem nú brennur og brennir nú eigur fólks nánast í fyllstu merkingu. Það sannar að við þurfum festu, mun meiri festu í efnahagsmálum, alvöruaðgerðir í húsnæðismálum óháð aðild. Ef ríkisstjórnin hefði sýnt trúverðugleika á þessu sviði undanfarið þá litist mér kannski betur á þá vegferð sem verið er að ræða.

Virðulegi forseti. Víkjum þá að kjarna málsins að mörgu leyti, auðlindamálunum. Í fyrri störfum mínum hef ég öðlast þekkingu á löggjöf ESB á sviði orkumála. Mig langar því að koma með nokkur varnaðarorð tengd auðlindamálum áður en við förum lengra. Þegar orkupakkarnir voru innleiddir sagði pólitíkin að ekkert myndi breytast á Íslandi, að við værum ekki tengd öðrum orkumörkuðum og fyrirvarar sem settir voru myndu því nægja. En hver er staðan í dag? Staðan er sú að HS Orka var einkavædd og 43 vindorkuverkefni eru nú í skoðun, nánast öll í erlendri eigu, og erlend orkufyrirtæki er að sækjast eftir ótímabundnum virkjunarleyfum. Hamarsfoss er dæmi um það. Ótímabundin virkjunarleyfi fyrir erlenda aðila þýða að við erum að gefa frá okkur fossa landsins. Ég er sannfærð um að ef einhver hefði nefnt þessa niðurstöðu með innleiðingu orkupakkanna þá hefði enginn stutt hana. Pólitíkin talaði um skýra fyrirvara en fyrirvararnir dugðu ekki. Okkur tókst ekki að girða fyrir afleiðingar og það er einmitt þess vegna sem ég geld varhuga við í þessari vegferð. Við áttum okkur á mistökum löngu eftir að þeir sem tóku ákvarðanirnar um innleiðingu eru farnir á braut, hættir á þingi, eins og við sjáum með orkulöggjöfina. Við höfum enn ekki náð að innleiða þá löggjöf, sama hvort fólk vill meiri nýtingu eða vernd, þannig að hún þjóni hagsmunum Íslands sem best. Það eru sterk rök í mínum huga að við eigum að ganga betur frá endum heima fyrir, sem er hægt að gera að ákveðnu leyti, áður en haldið er lengra í slíkri vegferð.

Innleiðing Evrópulöggjafar sem snýr að jörðum er annað dæmi. Við slíka innleiðingu galopnuðum við fyrir sölu jarða og þar með sölu auðlinda, vatns, jarðhita og jarðefna auk ræktarlands sem er að sjálfsögðu grunnurinn þar. Okkur tókst ekki í því tilfelli að innleiða þá löggjöf í takt við okkar lykilhagsmuni, okkar lykilmál, auðlindamál. Hægt er að gera ákveðnar breytingar til bóta í dag en í stað þess að fara í slíkar lagfæringar sem við höfum beinlínis boðið upp á, en nú liggur fyrir þingsályktunartillaga þar sem ríkisstjórnin er hvött til að gera hér úrbætur, er frekar verið að horfa á að ganga lengra. Væri ekki trúverðugra og eðlilegra að ljúka heimavinnunni? Ræðum ekki um skilyrði aðildar á sama tíma og við seljum auðlindir úr landi með galopin augun.

Virðulegi forseti. Ég er að nefna þetta því að mér finnst stundum vera lítið gert úr þeim varnaðarorðum sem voru áður sögð um Evrópusamvinnu og við sjáum skýrt á þessum auðlindadæmum að það hefur ýmislegt ræst. Það hefur líka ýmislegt ræst þegar við horfum t.d. á áskoranir tengdar Schengen-samstarfi eða opnun landamæra. Fólk sem hafði uppi varnaðarorð þar hafði líka rétt fyrir sér á ákveðna vegu. Við náðum ekki að innleiða þá löggjöf með hagsmuni Íslands að fullu að leiðarljósi. Við glímum í dag við það að glæpagengi hafa náð fótfestu. Við höfum vaxið á undanförnum árum um 50.000 manns, flestir sem hafa komið erlendis frá, og það hefur sannarlega leitt til áskorana í húsnæðismálum, heilbrigðisþjónustu, tungumáli og samfélagslegri samheldni. Efnahagsleg velmegun hefur fylgt EES-samningnum en þeir sem vöruðu við þessum hættum höfðu líka rétt fyrir sér. Okkur tókst ekki að girða fyrir þær.

Þetta sýnir í mínum huga að við megum aldrei gera lítið úr þeim sem eru með varnaðarorð í þessari umræðu. Það er ekki rétt. Við þurfum að hlusta og dýpka umræðuna öllu heldur. Höfum það í huga. Þegar við erum að ræða svið eins og sjávarútveg og landbúnað í dag. Á sviði sjávarútvegs tel ég lykilatriði að það sé rauð lína í samningaviðræðunum sem snýr að erlendri fjárfestingu. Ef erlendar fjárfestingar verða leyfðar að fullu mun verðmæti fyrirtækjanna hækka til skamms tíma sem mun gagnast núverandi eigendum en hagnaður og ákvarðanir um uppbyggingu fjárfestinga utan greinarinnar flytjast til erlendra landa ef erlendir aðilar kaupa fyrirtækin. Í mínum huga værum við í raun að ljúka þeirri vegferð sem hefur verið gagnrýnd svo mjög, sem skapaði sár á sál þjóðarinnar; fyrst að ráðstafa auðlindinni til ákveðinna aðila hér á landi og nú að opna fyrir að hægt sé að selja þau gæði úr landi. Viljum við það? Við myndum að öllum líkindum sjá erlendar útgerðir veiða hringinn í kringum landið í framtíðinni. Því er í mínum huga takmörkun á erlendum fjárfestingum rauða línan og hún verður að koma skýrar fram í texta þingsályktunartillögunnar.

Á sviði landbúnaðarmála er ljóst að lagaumgjörð mun gjörbreytast með aðild. Tollvernd verður afnumin og innflutningur getur aukist verulega. Mér þykir undarlegt að við ræðum um öryggi og varnir og matvælaöryggi en á sama tíma séum við tilbúin til að grafa mögulega undan staðbundnum landbúnaðarinnviðum á Íslandi. Niðurstaðan sem við höfum séð af landbúnaðarstefnu annars staðar er að það verður mikil samþjöppun, meiri iðnvæðing og mögulega erlendir fjárfestar á því sviði líka. Það er ekki sú framtíðarsýn sem ég hef fyrir íslenskan landbúnað. Ég vil sjá upprisu fjölskyldubúsins, tryggja kynslóðaskipti og halda íslenskum landbúnaði nátengdum byggðum, sögu og menningu þjóðarinnar. Við eigum að styðja þá framtíðarsýn.

Virðulegi forseti. Ég hef kynnst heimi Evrópusamvinnu á mörgum sviðum; í stjórnmálafræði, meistaranámi, í störfum í sendiráði Íslands í Brussel og m.a. við gerð námsefnis um alþjóðamál þar sem horft var á kosti og galla Evrópusambandsaðildar á því fyrra tímabili sem við fórum í gegnum þessa umræðu. Ég nefni þetta einungis til að skýra að gagnrýni mín og varnaðarorð og þær áhyggjur sem ég hef byggja á innsýn og reynslu sem hvetja mig til að setja þetta fram. Ég útiloka ekki að afstaða mín til Evrópusambandsins geti krafist endurmats ef aðstæður myndu breytast verulega. Ég hef nefnt hér dæmi, ef Noregur færi hratt inn í Evrópusambandið sem myndi á einhvern hátt ógna EES-samstarfinu eða ef NATO myndi liðast í sundur eða ef aðrar ófyrirséðar svipmyndir kæmu upp sem krefðust nýrrar nálgunar og mikils hraða. En hagsmunir okkar í dag kalla ekki á slíkt.

Miðað við núverandi stöðu, virðulegi forseti, tel ég að við eigum að einbeita okkur að samvinnu sem við getum eflt án deilna, samvinnu sem er augljóst að skiptir Ísland lykilmáli og er ekki bara skýr meiri hluti fyrir í þinginu heldur líklega hjá þjóðinni allri. Hér á ég við eflingu norrænnar samvinnu. Ég á við samvinnu við Grænland og Færeyjar sérstaklega og ég á við samvinnu norðurslóðaríkja beggja vegna Atlantshafsins. Allt er þetta mikilvægt fyrir okkur. Sömuleiðis getum við eflt Evrópusamvinnu án aðildar, eflt hagsmunabaráttu og samvinnu yfirleitt. Um þetta tel ég vera samstöðu hér innan þings og hjá þjóðinni allri. Þannig getum við haldið áfram að vinna að hagsmunum og samvinnu Íslands. Þannig getum við haldið áfram að byggja upp trúverðuga stöðu í heiminum sem gerir okkur kleift að sækja tækifærin og nýta okkar sérstöðu.

Virðulegi forseti. Ég vil að við höfum kjark til að gera breytingar hér heima fyrir. Ég vil að við vinnum fyrir eitthvað stærra en okkur sjálf. Ég vil að við vinnum öll hér sem eitt fyrir framtíð Íslands. Ég trúi því að við náum bestum árangri ef við ráðum okkur sjálf, ef við berum ábyrgð sjálf. Ég hef trú á lýðveldinu Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.