þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að gera enn og aftur athugasemdir við að hæstv. utanríkisráðherra skuli sýna þinginu þá lítilsvirðingu sem raun ber vitni með því að vera ekkert viðstödd þessa umræðu og taka þátt í henni og svara spurningum þingmanna. Það er alveg ótrúlegt í einhverju stærsta utanríkismáli þjóðarinnar í lýðveldissögunni. Vegferð ríkisstjórnarinnar er alveg ótrúlegur farsi og við erum að gera þetta að einhverju aðalmáli á þeim tímum þegar mörg önnur mál, brýnni innanlandsmál, ættu að vera í forgrunni, efnahagsmálin til að mynda, staðan sem er bara að skrifast upp í íslensku samfélagi með auknu atvinnuleysi, mikilli verðbólgu og erfiðleikum á vinnumarkaði. Maður veltir því fyrir sér og því hefur svo sem verið velt upp hvort hér sé um einhverja tilraun að ræða til að breiða yfir vandræðaganginn í öðrum málum. Mistökin verða aftur enn ljósari. Þetta dregur það fram. Samstaða eða ósamstaða ríkisstjórnarflokkanna í þessu máli er auðvitað hrópandi. Það er aðeins einn flokkur sem er einbeittur í þessu máli. Sumir Samfylkingarmenn, þar með talið forsætisráðherra, kveða hálfkveðnar vísur og Flokkur fólksins er á móti eða ekki á móti og neitar að gefa það upp í þessu stóra máli hvernig ráðherrar eða þingmenn ætla að kjósa, eins og það sé eitthvert leyndarmál gagnvart þjóðinni, það sé leynileg atkvæðagreiðsla. Þetta er auðvitað ekki boðlegt og er ekki gott veganesti, virðulegi forseti, og þessi vinnubrögð eru ekki líkleg til árangurs, en þetta sver sig svolítið í ætt við sama farveg og önnur stórkarlaleg frasaloforð um að gera meira, gera hraðar ef á þarf að halda, skella á fjárfestingahausti, loforð um að hækka ekki skatta og það er endalaust hægt að telja upp vonbrigðin með þessa ríkisstjórn og hér bætir enn um betur.

Þegar gengið er til slíkra samninga sem hér eru undir, virðulegur forseti, þurfa að vera skýr markmið. Það þarf að vera rammi, það þarf að setja sér gólf. Það er gert í öllum svona stórum viðræðum, hvort sem það er af hálfu fyrirtækja sem eru að ganga til samninga og ég tala nú ekki um alþjóðasamninga eins og hér er verið að blása til. Það kemur á óvart þessi slælegi undirbúningur. Hálfkveðnar vísur um samningsmarkmið, að það eigi bara að kíkja í pakkann, sjá hvað þetta er. Þetta eru auðvitað algerlega óboðleg vinnubrögð. Skilyrði viðræðna sem þjóðin á að kjósa um geta ekki og mega ekki vera óljós. Þau verða að vera skýr, ekki bara gagnvart þjóðinni heldur líka gagnvart viðsemjendum. Eða hefur það eitthvað verið rætt við Evrópusambandið öðruvísi heldur en eitthvað milli einstakra manna? Hefur það verið rætt við fulltrúa annarra landa sem á endanum munu kveða upp sinn dóm? Hvert og eitt einasta land Evrópusambandsins, aðildarríki Evrópusambandsins, þarf að samþykkja þann samning sem á að vera. Það er ekki hægt að horfa á þetta öðruvísi af hálfu Evrópusambandsins en að þetta sé aðildarumsókn, að ríki sæki um aðild. Það er vitnað til þess að þetta byggi á grunni þeirra viðræðna sem fóru af stað 2009 og stóðu til 2013. Í samningsramma ESB frá 2010 segir að það sé sameiginlegt markmið samningsaðila að Ísland verði aðili að Evrópusambandinu. Þó voru samningsmarkmiðin eitthvað ljósari þá en þau eru núna. Við fáum mjög óljós skilaboð um verulegar undanþágur byggðar á því að það sé gott veður núna. Þetta er algerlega innihaldslaust. Það er ekki þannig að embættismenn í einhverju tilfinningarússi geti lofað einhverju vegna þess að það eru þjóðirnar þegar þar að kemur sem þurfa að samþykkja mögulegan samning.

Auðlindir eru okkur ofarlega í huga. Það er ekki skrýtið. Á þeim byggjum við grundvöll samfélagsins. Við höfum gert það vel. Við höfum verið fyrirmynd annarra þjóða. Það má annað segja um Evrópusambandið. Því hefur ekki tekist eins vel. Það er verið að véla hér með sjálfstæði þjóðar. Það er sagt að við séum að segja að aðildarþjóðir Evrópusambandsins séu ekki sjálfstæðar og gert lítið úr þessu grundvallaratriði en vegna framsals valds þarf að breyta stjórnarskrá lýðveldisins. Það þarf ekkert að segja meira um það. Við erum að afsala okkur þeim réttindum sem við höfum haft, þeim rétti að taka okkar eigin ákvarðanir. Sjálfstæðið hefur gefið okkur og gefur okkur svigrúm til frelsis, frelsis sem hefur fært þessa þjóð á nokkrum áratugum úr mestu fátækt í mikla velmegun þannig að við í dag stöndum með fremstu þjóðum í heimi. Hvað þýðir velmegun? Skynsamleg nýting náttúruauðlinda er grunnurinn. Það er alveg ljóst að með aðild að Evrópusambandinu framseljum við það vald sem við höfum á nýtingu þeirra.

Hér hefur verið reynt að draga úr þeirri hættu og fullyrt að góða veðrið og góða skapið hjá ESB veiti okkur varanlegar undanþágur frá stjórnarskrá þess, grundvallarlögum þess, grundvallarsamþykktum. Það er gengið svo langt að slá því fram, í alvöru held ég, af hálfu hæstv. utanríkisráðherra, að ESB taki jafnvel bara upp okkar fiskveiðistjórnarkerfi. Hvað er verið að bera hér á borð? Þetta er hálfkæringur endalaust í þessari umræðu og enn og aftur skín í gegn óvandaður undirbúningur í þessu mikilvæga máli. Af hverju ættu stórar fiskveiðiþjóðir eins og Spánn, Frakkland, Portúgal, Þýskaland og fleiri að samþykkja annað kerfi fyrir okkur heldur en þær búa við? Eigum við að tala um Íra sem töldu sig vera með samning við ESB? Þar var 50 ára gamalt ákvæði, svokallað Haag-ákvæði, sem var síðan fellt formlega inn í lagaramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnu ESB árið 1983. Ákvæðinu var ætlað að vernda hagsmuni írskra fiskimanna. Það tryggði Írum aukna hlutdeild í kvóta tiltekinna fiskstofna ef heildaraflamark færi niður fyrir ákveðið lágmarksviðmið. Í fyrsta skipti síðan ákvæðið var samþykkt árið 1976 mynduðu stærri aðildarríki, undir forystu Frakklands, Þýskalands, Hollands og Póllands, blokk til að koma í veg fyrir það að virkja þetta ákvæði. Þetta gerðist á sama tíma og vísindaráðgjöf kallaði eftir gríðarlegum niðurskurði á makríl- og kolmunnakvóta Íra. Sjávarútvegur Íra byggist á nýtingu þessara fiskstofna. Það hefur verið mikill pólitískur stormur í írska þinginu vegna þessa. Til að mynda kallaði Timmy Dooley, sjávarútvegsráðherra Írlands, opinberlega höfnunina alvarleg svik af hálfu samstarfsríkja Írlands í ESB. Írland tók það fátíða skref að kjósa gegn heildarreglugerð ESB um fiskveiðiheimildir til að sýna mótmæli sín en reglugerðin var samt samþykkt með auknum meiri hluta annarra ríkja.

Þetta er staðan, virðulegur forseti. Þetta er staðan í Írlandi, nokkurra milljóna manna þjóð sem hefur ekkert að segja við borðið þegar til kastanna kemur. Hér halda ráðherrar og þingmenn því fram að við getum fengið einhverjar varanlegar undanþágur. Hverjum dettur í hug að Írar muni samþykkja einhverja sérmeðferð fyrir Ísland í ljósi þessa, einhverjar varanlegar undanþágur fyrir okkur, varanlegar undanþágur sem hvort eð er væru þannig að stærri þjóðirnar myndu bara breyta þeim að eigin geðþótta síðar ef þeim þætti svo? Hvað ætlum við þá að gera? Ætlum við að ganga út? Það er nú flóknara heldur en að það sé gert á einni nóttu. Það sýndi sig nú hvernig Evrópusambandið fór með Bretana þegar þeir gengu út og hvernig er hamrað enn þá á þeim og enn verið að veiða fisk innan þeirra fiskveiðilögsögu, einfaldlega stilla þeim upp við vegg því annars séu aðrir viðskiptahagsmunir í húfi.

Við höfum gert okkar viðskiptasamninga óháð öðrum. Við erum með miklu víðtækari viðskiptasamninga heldur en Evrópusambandið. Við erum með viðskiptasamninga við lönd sem stefna í að verða leiðandi í efnahagsumhverfi heimsins á næstu árum eins og Indland og Kína. Auðvitað ættum við að vera í dag að vinna að því að ná slíkum samningi einnig við Bandaríkin. Þetta eru þjóðirnar sem skipta máli. Þær hafa allar tekið langt fram úr Evrópusambandinu þar sem staðan er alvarleg efnahagslega og félagslega, samkeppnisstaða ríkjanna stórsködduð vegna íþyngjandi regluverks og fleira má telja til. Það hriktir í stoðum Evrópusambandsins. Lífeyriskerfi þess er slakt í mörgum tilfellum.

Þá eru varnarmálin dregin á flot sem einhver rökstuðningur fyrir því að við eigum að ganga í Evrópusambandið. Það er reynt að blanda þessu inn í það ástand sem er í heimshlutanum núna. Evrópusambandsríkin eru ekki fullfær um að verja sig sjálf, hvað þá að takast á hendur varnir fyrir okkur hér, eyjuna í Norðurhöfum. Þau eru að reyna að taka sig á en það mun taka þau mörg ár að ná upp því afli sem nauðsynlegt er til að geta staðið á eigin fótum. Það er óljóst hvernig Evrópuþjóðirnar ætla að fjármagna þetta. Þetta er vanfjármagnað dæmi eins og er verið að leggja af stað í þetta. Varnarsamningur okkar við Bandaríkin hefur verið haldreipi og verður haldreipi. Það hafa engar hugmyndir komið fram um breytingar á varnarsamningi milli Íslands og Bandaríkjanna. Það hefur ekkert komið fram sem á að vekja einhverjar áhyggjur af því. Bandaríkjamenn eru með mjög aukin umsvif í landinu, sérstaklega í Keflavík. Það er verið að fjárfesta fyrir milljarða króna á hverju ári, tugi milljarða ef við horfum til skamms tíma.

Ef eitthvað er að í þessum efnum, virðulegur forseti, þá eru það samskipti utanríkisráðuneytisins og utanríkisráðherrans við þessa vinaþjóð okkar í vestri. Hún hefur algjörlega vanrækt skyldur sínar gagnvart landi og þjóð þegar kemur að þessum mikilvæga bandamanni okkar. Þarna ættum við að leggja miklu ríkari áherslu heldur en gert er. Við ættum auðvitað að vera í viðræðum við þá um viðskiptasamning milli landanna til að tryggja okkar hagsmuni á grundvelli þess góða sambands, þess trausta og góða sambands sem er á milli þjóðanna.

Virðulegur forseti. Innihaldslausar yfirlýsingar ráðherra og þingmanna ríkisstjórnarflokkanna eru ekki boðlegar. Skilaboðin eru, eins og ég hef sagt, misvísandi. Utanríkisráðherra segir mögulegan samning lagðan fyrir þjóðina. Það hefur ítrekað komið fram og við höfum verið gagnrýnd fyrir það hér að vilja ekki leyfa þjóðinni að tala. Þá kemur hæstv. forsætisráðherra lýðveldisins og segir að hún muni ekki leggja svokallaðan óásættanlegan samning fyrir þjóðina. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra kom hér fyrir helgi og sagði að vonlaus samningur yrði ekki lagður í atkvæðagreiðslu. Utanríkisráðherra talar um varanlegar undanþágur á meðan formaður utanríkismálanefndar fullyrðir að við verðum að taka upp sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins, sem ég held að sé rétt hjá honum. En hvers konar skilaboð eru þetta inn í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem við ætlum að kalla þjóðina að kosningaborði, þegar ríkisstjórnarflokkarnir og þingmennirnir, formaður utanríkismálanefndar, tala út og suður í þessu máli?

Hvaða skilaboð hafa forsvarsmenn ESB fengið? Eru þeir tilbúnir í þessa vegferð á þeim forsendum sem hér svífa yfir vötnunum, það sem er þó aldrei sagt og aldrei fest á blað, þ.e. einhver samningsmarkmið um að við munum aldrei ganga í Evrópusambandið nema við fáum varanlega undanþágu frá sjávarútvegssáttmála þess, varanlegar undanþágur sem veita okkur full réttindi yfir deilistofnum og nytjastofnum á Íslandsmiðum? Þetta er sagt. En hvað stendur? Það stendur ekki neitt. Er Evrópusambandið tilbúið í þessa vegferð með því fjármagni og þeim fjáraustri og tíma sem þetta tekur? Ríkisstjórnin er tilbúin í þessa vegferð á óljósum forsendum, í einhverri von um að geta náð einhverjum árangri en þorir ekki að segja sannleikann, þorir ekki að leggja spilin á borðið um það hvað liggur til grundvallar. Mér er til efs að ef Evrópuþjóðir yrðu upplýstar um þetta skilyrði okkar, samningsskilyrði, þá gætu þær afgreitt málið hér og nú og sagt: Heyrðu, þetta kemur ekki til greina. Það er hið augljósa. Þegar öllu er á botninn hvolft, virðulegur forseti, þá bjóða svona vinnubrögð upp á sneypuför sem mun skaða orðspor landsins.

Og ég tala nú ekki um þessi gjaldmiðlamál. Menn hljóta að velta því fyrir sér í því samhengi af hverju Svíþjóð, Danmörk, Pólland og fleiri lönd hafa ekki tekið upp evruna, vilja halda í sinn gjaldmiðil. Menn segja þá gjarnan: Já, Danir, þeir tengja við evruna með ákveðnum vikmörkum. Já, já, en þeir geta líka hvenær sem er tekið ákvörðun um að víkja frá þeim. Ef það er efnahagslega betra fyrir þá að gera það, þá hafa þeir ákvarðanavaldið um það. Það er vaxandi ótrú á gjaldmiðlinum og það er alveg ljóst að maður getur sagt að þær vonir sem eru gefnar um að hér lækki vextir, hér aukist samkeppni, hingað komi fyrirtæki, verslanir, bankar o.s.frv. ef við göngum í evruna — það er engin innstæða fyrir þessu. Það er ekkert á móti því að allir þessir aðilar sem um ræðir geti komið hingað í dag. Það er ekkert sem mælir á móti því. Af hverju gera þeir það ekki? Þetta er bara lítill markaður. Við höfum þó séð verslanir koma eftir að Sjálfstæðisflokkurinn stóð fyrir því fyrir nokkrum árum að fella niður tolla og vörugjöld af ýmsum vörum eins og skóm og fatnaði og öllu slíku. Þá fóru að koma hingað verslanir eins og H&M, Lindex, Costco og fleiri aðilar, sem treystu sér til að koma hér af því að tollumhverfið var orðið hagkvæmt. Þetta getum við alveg gert. Til þess að geta tekið upp einhvern nýjan gjaldmiðil þurfum við að sýna þann aga sem var hér áður en þessi ríkisstjórn kom til í ríkisfjármálunum. Við vorum á góðri vegferð með að ná niður vöxtum og verðbólgu, ná því í sama horf og var áður en við lentum í áföllunum í Covid og áföllum vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga.

Við getum alveg gert þetta sjálf og haldið áfram að hafa ákvarðanavaldið hjá okkur í þessu landi til þess að stýra því hvert við viljum fara, hvaða ákvarðanir við viljum taka, hvernig við viljum nýta náttúruauðlindir okkar til að byggja upp áfram enn traustara samfélag. Ég fullyrði að það er engin þjóð í Evrópu sem á eins mikið í ónýttum náttúruauðlindum og Íslendingar til að byggja afkomu sína á. Við þurfum engan til að hafa vit fyrir okkur í þessu. Sjálfstæði þjóðarinnar var ekki auðfengið. Það tók áratugabaráttu, virðulegur forseti, að ná þeirri stöðu sem við höfum í dag á meðal þjóða. Við njótum virðingar á alþjóðavettvangi fyrir þann árangur sem við höfum náð. Hann var ekki auðfenginn. Það hafa líka verið uppi ágreiningsmál hér í gegnum tíðina um það hvaða skref við ættum að stíga. En undir sterkri forystu Sjálfstæðisflokksins og samstarfsflokka á hverjum tíma hefur okkur tekist að komast hingað.

Ég held að þetta verði sneypuför og vegna þess er gríðarlega mikilvægt að þjóðin segi nei. Málið er svo illa unnið að það er ekki boðlegt. Það að fólk fái ekki þær upplýsingar sem það þarf að fá, fái ekki ákveðin svör heldur loðnar lofrullur um einhvers konar draumaríki hinum megin við lækinn er ekki boðlegt.

Virðulegur forseti. Ég segi nei í ágúst og ég vona svo innilega að þjóðin geri það líka.