þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir umræðurnar, bæði við fyrri og síðari umræðu um þetta mikilvæga almannahagsmunamál. Í tvo og hálfan mánuð hefur Alþingi fjallað um þessa þingsályktunartillögu með öllum þeim hætti sem hægt er að ætlast til í lýðræðisríki. Umræðan í þingsal er í kringum 50 klukkustundir, það hafa tugir gesta komið fyrir nefndir, það hefur verið leitað álita sérfræðinga, stofnana og hagsmunaaðila úr öllum áttum og þannig á það líka að vera. Yfir 250 umsagnarbeiðnir voru sendar út. Það bárust tugir umsagna; Lagastofnun, Hagfræðistofnun, landskjörstjórn og Feneyjanefnd Evrópuráðsins hafa öll komið að málinu. Ráðuneytin hafa skilað tugum minnisblaða og líka gagnapökkum. Ég vil sérstaklega halda því til haga að ráðuneytið og Stjórnarráðið hafa lagt sig í líma við að afhenda utanríkismálanefnd öll þau gögn og allar þær upplýsingar sem nefndin bað um.

Af því að það hefur verið talað um trúnað á tilteknum gagnapakka þá vil ég draga fram að hluti gagnanna sem hefur verið rætt um varðar yfirstandandi viðræður um mál sem eru algerlega ótengd aðildarviðræðum, mál sem eru tengd EES eða tvíhliða eða annars samstarfs en varða á engan hátt þjóðaratkvæðagreiðsluna eða hugsanlegar aðildarviðræður. Oft eru þetta viðræður sem hófust í tíð fyrri ríkisstjórna, m.a. um heilbrigðissamstarf á grunni EES-samstarfsins, um þetta hefur utanríkismálanefnd fengið minnisblað, og síðan m.a. um fiskveiðimálefni. Mér skilst að það séu einhverjar tölur þar og ég vil ógjarnan að vinir okkar Færeyingar og Norðmenn sem oft eru mjög erfiðir til að mynda í samningaviðræðum þegar kemur að fiskveiðimálefnum, hafi aðgang að þeim gögnum. Ég tel að ef hv. þingmenn hefðu skoðað gögnin sem þeim buðust samkvæmt þingskapalögum þá hefðu þeir ekki krafist afléttingar á trúnaði þar sem það gæti einfaldlega skaðað hagsmuni okkar Íslendinga í öðrum málum, algjörlega ótengdum því máli sem við erum að tala um, m.a. á grundvelli samstarfs í tengslum við EES og síðan þeirra viðræðna sem hófust í tíð síðustu ríkisstjórnar.

Alþingi hefur að mínu mati unnið þessa vinnu mjög vel og mjög ítarlega. Ég vil sérstaklega þakka hv. utanríkismálanefnd og ekki síst hv. formanni Pawel Bartoszek fyrir þá miklu vinnu og nú skulum við einfaldlega fara í það að klára hana. Við erum alls ekki, virðulegi forseti, að greiða atkvæði um aðild að Evrópusambandinu. Við erum að greiða atkvæði um hvort við viljum halda áfram viðræðum og fá að sjá samning. Að mínu mati er þetta mál ekki flóknara en svo; að sjá samning, klára samning, helst, og fara að ráðum Feneyjanefndarinnar sem sagði alveg skýrt — og ég vil fagna því að utanríkismálanefnd leitaði til Feneyjanefndarinnar — að það ætti að draga fram að það sé ekki verið að kjósa um aðild heldur sé verið að kjósa um samning, hvort það eigi að hefja á ný samningaviðræður og síðan klára þær, fáum við umboð til.

Við sem erum hér samankomin störfum á Alþingi í umboði landsmanna. Við erum lýðræðislega kjörin hingað inn og ég trúi því að við berum öll virðingu fyrir okkar ástkæra lýðræði. Við treystum þjóðinni til að kjósa okkur öll hingað inn og við treystum þjóðinni til að kjósa forsetann okkar og nýlega fulltrúa í sveitarstjórnir, oft með prýðilegum árangri, og við treystum þjóðinni einfaldlega til að ákveða sjálf hvort hefja eigi á ný viðræður við Evrópusambandið. Enn og aftur undirstrika ég að þetta snýst ekki um aðild, þetta snýst um það að klára samningaviðræður við Evrópusambandið. Við eigum ekki að óttast þá umræðu og við eigum allra síst að óttast frekari upplýsingar. Með viðræðunum erum við í leit að skýru svari við einfaldri spurningu: Hvaða kjör bjóðast íslensku þjóðinni? Hvernig samningi munum við ná? Það er engin ástæða til að óttast þessa spurningu. Það felst ekki framsal valds í því að skoða samningsstöðu okkar. Þvert á móti er það varfærin, ábyrg og eðlileg leið til að taka upplýsta ákvörðun um hvar framtíðarhagsmunum okkar Íslendinga er borgið og hvernig. Upplýsingar á borðið, takk fyrir.

Öll nágrannaríki okkar hafa sett samband sitt við Evrópusambandið í þjóðaratkvæði með einum eða öðrum hætti. Nýlegasta dæmið er kannski Danmörk. Þegar Danmörk samdi á sínum tíma þá sömdu Danir sig frá öllu því sem tengdist varnar- og öryggismálum en ákváðu að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu til að aflétta þessum fyrirvara eftir að Rússar réðust inn í Úkraínu. Þeir afléttu fyrirvara, undanþágu eða sérlausn sem þeir fengu á sínum tíma og eru núna fullir þátttakendur í varnarhlutanum og öllu því sem Evrópusambandið býður upp á. Öll þessi ríki sem hafa farið í þjóðaratkvæðagreiðslu hafa augljóslega gert það vegna þess að þau telja að þetta samband geti haft meiri háttar áhrif til hins betra fyrir almannahag. Og af hverju ættum við, kæru vinir hér, ekki að treysta okkar þjóð fyrir hinu sama? Í mínum huga snýst þetta m.a. um öryggi í breiðri mynd, um efnahagslegt öryggi; fyrir fólkið okkar, fyrir unga fólkið okkar, fyrir fjölskyldurnar, fyrir litlu og meðalstóru fyrirtækin sem m.a. geta ekki gert upp í erlendri mynt, hvort sem það er í dollurum eða evrum — efnahagslegt öryggi. Þetta snýst líka um hernaðarlegt öryggi. Ég kem að því á eftir. Hernaðarlegt og varnarlegt öryggi — heimurinn er á fleygiferð og hann er að breytast.

Þetta snýst líka um pólitískt öryggi og það er það sem við finnum m.a. á þeim fundum í alþjóðasamstarfi sem við erum að taka þátt í. Þar sem pólitíska samstarfið er að styrkjast erum við líka að styrkja samband okkar við líkt þenkjandi þjóðir. Þjóðir sem standa vörð um lýðræði, berjast fyrir frelsi, berjast fyrir og hafa kjark til að tala fyrir mannréttindum allra, standa með friðhelgi landamæra og standa með sjálfsákvörðunarrétti þjóða. Kannski er skýrasta myndin einmitt um þessa pólitísku vigt alþjóðasamstarfs, m.a. Evrópusambandsins, þegar Grænland þurfti á aðstoð að halda gagnvart áhrifum frá Bandaríkjunum. Evrópuríki stóðu sterk með Grænlandi sem varð til þess að Bandaríkin drógu í land og fóru í þær viðræður sem nú standa yfir.

Íslensk heimili skulda í dag um 3.000 milljarða í fasteignalán. Með því að taka upp evru og jafna vaxtamun við evrusvæðið gætu heimilin sparað um 100 milljarða á ári í vaxtakostnað. 5% lækkun á vaxtakostnaði gæti þýtt 1 millj. kr. á ári í sparnað ef miðað er við 20 millj. kr. lán, 2 millj. kr. ef miðað er við 40 millj. kr. lán og 3 millj. kr. ef miðað er við 60 millj. kr. húsnæðislán. Þetta gæti bersýnilega haft veruleg áhrif á lífskjör fólks hér á landi. Að mínu mati er það skrýtið, og eiginlega óverjandi, að kanna ekki hvort samningur við Evrópusambandið gæti verið heimilunum í landinu slík búdrýgindi. Það er ekki bara frelsi að ríki hafi sinn eigin sjálfstæða gjaldmiðil. Það er líka frelsi fólgið í því að lifa við stöðugleika, að lifa við fyrirsjáanleika og lifa við traust. Krónan er oft rædd eins og hún sé stundum heilagt tákn í sjálfstæði okkar Íslendinga en hún er líka, að mínu mati, ákveðinn myllusteinn utan um háls heimila og lítilla og meðalstórra fyrirtækja í landinu. Ef gjaldmiðillinn þýðir ítrekað — við sjáum það í sögunni, sama hvaða ágætu fjármálaráðherra og forsætisráðherra við höfum haft í gegnum 80 ára sögu landsins; ef gjaldmiðillinn þýðir nákvæmlega þetta; miklu hærri vexti, meiri óvissu og sveiflur, þá eykur slíkur gjaldmiðill ekki frelsi fólksins í landinu að mínu mati, þvert á móti.

Unga kynslóðin á Íslandi býr ekki við sama veruleika og hinar fyrri. Ísland er, eins og margoft hefur komið fram, dýrasta land í heimi en kaupmáttur fólks stendur ekki alltaf undir þessum titli. Get ég eignast heimili hér á landi án þess að borga þrefalt á við okkar nágrannaþjóðir? Get ég stofnað fyrirtæki hér á landi skammlaust? Get ég tekið áhættu og gert eitthvað skapandi? Get ég átt líf hérna með fjölskyldunni án þess að vera föst í viðjum rándýrs og ófyrirsjáanlegs kerfis? Þetta eru spurningar sem brenna á unga fólkinu hér á landi.

Í umræðunni um viðræður við ESB er mikið vísað til fullveldis. Ég vil minna á að öll okkar skref sem hafa verið tekin í átt að því að taka þátt í meira alþjóðasamstarfi, hvort sem það var NATO, EFTA eða EES, þá höfum við einmitt verið að verja fullveldið okkar. Við höfum styrkt það. Mér er í huga núna m.a. það sem ráðherra í írsku ríkisstjórninni sagði við mig á fundi um daginn. Hann sagði: Þegar við Írar gengum í Evrópusambandið þá vorum við að styrkja fullveldi okkar, styrkja sjálfstæði okkar og frelsi, m.a. frá miklum áhrifum Breta á Íra. Við vorum að styrkja okkar eigið fullveldi með því að ganga í Evrópusambandið. Mér fannst þetta umhugsunarefni og áhugavert, m.a. í samhengi við þá umræðu sem hér er. Við skulum heldur ekki gleyma því að í daglegu lífi fólks felst fullveldi þess yfir eigin lífi einmitt í þessu; að hafa efnahagslegt bolmagn, að hafa frelsi til að móta sitt eigið líf og elta sína eigin drauma.

Tölum áfram um kynslóðamuninn því hann er raunverulegur. Hann snýst ekki bara um þetta kynslóðalotterí í íslensku efnahagslífi; að lífsgæði og tækifæri fólksins okkar, barnanna okkar, eigi að stýrast af því hvenær það fæðist í hinni íslensku efnahagssveiflu. Í því felst ekki mikið réttlæti, þvert á móti. Það er óréttlæti að lífsgæði fólks skuli háð því hvar það fæðist á þessu bili. Ungt fólk lifir í heimi þar sem nám, vinna, ást, viðskipti, ferðalög og menning eru að mínu mati þegar evrópsk. Þetta snýst þess vegna líka um mannauðinn. Ríki sem vill halda í ungt, menntað og hæfileikaríkt fólk þarf að þora að spyrja: Vill þetta fólk búa í hagkerfi með örgjaldmiðil, með ofurvöxtum, bjóða þeim upp á það að borga þeirra eigið húsnæði tvisvar til þrisvar sinnum miðað við aðrar þjóðir? Vill þetta fólk búa við dýran innflutning og þar sem ríkið hefur ekkert stórkostlega mikið pólitískt vægi? Eða vill unga fólkið búa í landi sem hefur fullan aðgang og atkvæðisrétt í stærsta pólitíska og efnahagslega kerfi álfunnar? Við þurfum að sjá til þess að unga fólkið okkar hafi sem allra greiðastan aðgang að framtíðinni. Til þess þurfum við, virðulegur forseti, að hafa kjark til þess að skoða hvað okkur stendur til boða. Í því felst m.a. ábyrgð okkar hér á Alþingi Íslendinga, að tryggja að þau hafi þessa valkosti, að unga fólkið okkar, börnin og framtíðin hafi þessa valkosti til að tryggja öryggi okkar í víðu samhengi, efnahagslegt, pólitískt og annað öryggi. Að mínu mati skiptir máli að við þurfum að halda dyrunum opnum fyrir framtíðina, við eigum ekki að loka þeim.

Við í Viðreisn erum frjálslyndur flokkur og viljum beita kröftum okkar í þá átt að gera Ísland frjálsara. Við trúum því að það sé best fyrir almannahag að fólkið í landinu búi ekki við fákeppni heldur samkeppni, búi ekki við höft og hömlur heldur frelsi og sköpunarkraft markaðarins, að unga fólkið okkar hafi valkosti í opnu og frjálsu hagkerfi, að við tryggjum því tækifæri til framtíðar. Það er engum blöðum um það að fletta að Evrópusambandsaðild gæti gert íslenskt samfélag frjálsara með því að brjóta upp þá fákeppni sem tröllríður hér á ýmsum sviðum samfélagsins, eins og allir vita, lokuð hagsmunanet og gjaldmiðilsóvissu sem líka er boðið upp á. Ísland er ekki frjáls markaður í þeirri merkingu sem stundum er slegið upp í pólitískri umræðu. Ísland er lítið, lokað, dýrt og oftar en ekki sérhagsmunadrifið samfélag þar sem smæðin verndar hina sterku. Þetta verðum við að horfast í augu við. Í dag eru stýrivextir Seðlabankans 7,75% og verðbólgan er 5,2%. Þetta eru ekki bara einhverjar abstrakt tölur heldur ákveðin frelsisskerðing í daglegu lífi allra landsmanna og þetta er sagan meira og minna í okkar lýðveldissögu. Ungt fólk getur síður eignast þak yfir höfuðið. Fyrirtæki geta síður fjárfest og einstaklingar geta síður tekið áhættu með sama móti. Við þurfum að spyrja okkur: Erum við nægilega samkeppnishæf þegar kemur að þessu? Það er enginn að segja að evran verði allsherjartöframeðal fyrir íslenskt samfélag, síður en svo, en það er ekki hægt að bjóða fólki upp á núverandi ástand þegar allt annað umhverfi blasir við nágrannaríkjum okkar.

Það er margt gott við smæðina okkar hér á Íslandi, ekki spurning, en hún getur líka verið hamlandi. Evrópusambandsaðild gæti vissulega aukið verulega valkosti fyrir fólk hér á landi, stækkað samhengið til muna og þar með dýnamíkina í samfélaginu. Hún gæti t.d. gert það auðveldara að stofna fyrirtæki með alþjóðlegar tengingar og traustari gjaldmiðil. Hún gæti skapað betri tengingar við evrópska fjármögnun. Hún gæti stuðlað að auknum hreyfanleika ungs fólks. Hún gæti stuðlað að meiri samkeppni um hæft vinnuafl. Hún gæti boðið upp á enn meiri möguleika fyrir fólk sem vill vinna milli Íslands og meginlandsins og haft í för með sér enn sterkari réttindi fyrir borgara, neytendur, launafólk og frumkvöðla.

Ég nefndi hér áðan að ungt fólk lifir ekki í sama veruleika og fyrri kynslóðir. Það á ekki bara við í efnahagslegu tilliti heldur líka þegar kemur að alþjóðamálum, ekki síst þeim sem varða öryggi þjóða. Við búum ekki lengur við þá heimsmynd sem við hér inni höfum nokkurn veginn lifað við alla okkar ævi. Það er einfaldlega ekki hægt að horfa fram hjá því að alþjóðakerfið leikur á reiðiskjálfi. Helstu einkennin eru eftirfarandi: Lög og reglur eru í síauknum mæli virt að vettugi. Það er hættulegt fyrir okkur Íslendinga. Stærri og sterkari ríki láta hin smærri kenna aflsmunar. Það er brotið gegn fullveldi ríkja, sjálfsákvörðunarrétti þeirra og friðhelgi landamæra. Við sáum þetta til að mynda mjög skýrlega með Grænland. Við þurfum þetta pólitíska öryggi og það felst í samstöðu þjóða, ekki síst líkt þenkjandi þjóða. Þegar fólk hugsar um öryggi í dag þá hugsar það vafalaust um Atlantshafsbandalagið, ekki spurning, stríðið í Úkraínu, Rússland, norðurslóðir o.s.frv. En þessi mál eru miklu víðfeðmari í dag og flóknari heldur en áður. Við lifum í heimi þar sem stórveldi, við þekkjum það úr raunheimum, beita viðskiptum, tæknilausnum, innviðum, orku, fjármálakerfum og upplýsingum sem valdatæki. Hinn hefðbundni hernaður þekkist enn þá en hann er að víkka út gildissvið sitt, ekki síst með fjölþáttaógnum. Þar er m.a. Evrópusambandið að taka og axla mun meiri ábyrgð og er í fremstu röð. Það er ákveðin, ég ætla ekki að segja alveg skýr verkaskipting á milli NATO og Evrópusambandsins en þarna ekki síst eru bandalögin að vinna mjög vel saman.

Það má líka auðveldlega færa rök fyrir því að íslenska krónan, minnsti gjaldmiðill í heimi, sé ákveðin öryggisógn fyrir okkur Íslendinga. Við munum líka eftir áhlaupinu á svissneska frankann á sínum tíma, hann gaf eftir. En í áhlaupinu á dönsku krónuna 2015 gaf hún ekki eftir því hún var tengd við evrópska banka. Við þurfum að hugsa þetta aðeins stærra. Evrópusambandið, að mínu mati, kemur aldrei í staðinn fyrir Atlantshafsbandalagið. Það er ekki þannig, en það er sterk viðbót til að tryggja öryggi í víðustu mynd. Evrópusambandsaðild myndi tengja Ísland beint við pólitíska, efnahagslega og sífellt meiri öryggismiðaða valdablokk líkt þenkjandi ríkja. Í þessum nýja heimi er hættan ekki að smáríki glati sjálfstæði sínu með því að ganga í stærri bandalög heldur að þau sitji ekki við borðið þegar stór kerfi taka ákvarðanir sem varða örlög þeirra.

Ísland stendur á tímamótum. Heimurinn í kringum okkur hefur breyst hratt. Öryggisumhverfi hefur breyst hratt. Viðskiptaumhverfið hefur líka breyst. Evrópa hefur breyst og þá er eðlilegt að þjóðin fái sjálf að meta hvort hún vilji skoða stöðu sína betur gagnvart Evrópu og gagnvart heiminum. Það er ekki hættulegt, virðulegi forseti, að vita meira. Það er ekki hættulegt að ræða valkosti Íslands af yfirvegun og ábyrgð. Heyrst hafa raddir um að það eitt og sér að hefja samtal eða viðræður sé óafturkræf ákvörðun. Það er það að sjálfsögðu ekki. Norðmenn hafa til að mynda sýnt að það er ekkert óafturkræft þar. Íslenska þjóðin mun alltaf hafa síðasta orðið. Þetta snýst í grunninn um lýðræði, um það hvort við treystum almenningi til að taka upplýsta ákvörðun um framtíð landsins. Ég geri það.

Núna eftir tveggja og hálfs mánaðar meðferð málsins í þinginu, eftir tugi funda, sérfræðigögn og langar umræður, er einfaldlega komið að því að Alþingi ljúki sinni vinnu og færi málið í hendur þjóðarinnar. Ég vil vitna aðeins í það sem Sif Sigmarsdóttir pistlahöfundur sagði m.a., með leyfi forseta:

„Umræðan í sumar snýst ekki um kosti og galla inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Hún snýst um það hvort okkur verði leyft að fá þær upplýsingar sem til þarf svo að hægt verði í kjölfarið að eiga upplýsta umræðu um kosti og galla inngöngu Íslands í Evrópusambandið.“

Hún snýst um það hvort okkur verði leyft að fá þær upplýsingar sem til þarf. Ég held einmitt að um það snúist málið. Það eru almannahagsmunir sem snerta það að íslenska þjóðin fái þetta tækifæri, fái þær upplýsingar sem þarf, m.a. með því að klára aðildarviðræður, (Forseti hringir.) klára samning við Evrópusambandið og fá það svart á hvítu, fá það á hreint nákvæmlega hvað slíkur samningur hefur í för með sér til skemmri og lengri tíma fyrir Ísland.