þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Virðulegi forseti. Ég var hvattur til að koma hér upp í ræðu og mér er ljúft og skylt að verða við því. Ég heyrði reyndar að ræða hæstv. utanríkisráðherra var gagnrýnd fyrir að vera of einhliða. Kannski má alveg taka undir það og ég verð þá að hryggja þá sem á hlýða að það verður líklegast örlítið meira fjallað um kosti Evrópusambandsaðildar heldur en galla í þessari ræðu sem hér verður flutt. En ég hef aðeins hlýtt á ræður þingflokks Miðflokksins og ég vil nú meina að þar hafi líka kannski verið aðeins meira um önnur sjónarmið en hin, en ef hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kemur hingað í þriðju, fjórðu, fimmtu og sjöttu ræðu eftir þá ræðu sem hann hefur boðið þá kannski kemur að því að hann fer að ræða kosti ESB-aðildar. Ég geri mér reyndar ekki væntingar þar um, en hvað veit maður?

Ég viðurkenni það auðvitað fúslega og hef alltaf gert að ég er Evrópusinni, ég er ESB-sinni og ég tel að það séu margar góðar ástæður fyrir því að Ísland eigi að taka þátt í þessu stórmerka og öfluga pólitíska bandalagi um frið og efnahagslega velmegun sem Evrópusambandið er. Ég tel að það sé mikilvægt og það sé kostur fyrir okkur að taka þátt í þessu pólitíska bandalagi sem ESB er. Ég held að það skipti líka máli á þessum tímum. Það skiptir máli að vernda okkar efnahagslega öryggi og efnahagslegt fullveldi. Við höfum horft upp á það ástand í heiminum þar sem fólk beitir tollum, ekki aðeins til að vernda eigin framleiðslu heldur til að ná fram pólitískum og geópólitískum markmiðum og ég held að það sé kostur í því ástandi að vera hluti af viðskiptabandalagi með líkt þenkjandi þjóðum sem standa saman.

Ég tel líka að það séu sterk efnisleg rök fyrir íslensk heimili að vera hluti af Evrópusambandinu. Það er auðvitað hægt að taka ýmsar punktstöður, sjá hvernig verðbólgan er akkúrat í þessum mánuði hér eða þar, en það er óumdeild staðreynd og það má fara í gegnum það ef maður les t.d. ítarlega skýrslu Hagfræðistofnunar sem utanríkismálanefnd pantaði með fulltingi bæði meiri og minni hluta, að auðvitað í sögulegu samhengi hefur verðbólga á evrusvæðinu verið miklu lægri heldur en á Íslandi og vextir á evrusvæðinu hafa verið margfalt lægri heldur en á Íslandi. Sagan hefur auðvitað oft ákveðið forspárgildi fyrir framtíðina þannig að það má alveg hafa væntingar um að svona verði það áfram þrátt fyrir að við getum auðvitað gert hluti og lagað hluti til skamms tíma. En munurinn er sá að ef við förum inn í evruna, ef við gerum þær breytingar sem nauðsynlegt er að gera til að komast þar inn, þá erum við varanlega komin inn í það vaxtaumhverfi sem þar er. Vaxtamunurinn er auðvitað nokkur prósent, það hefur komið fram. Meðalvextir á óverðtryggðum húsnæðislánum í Evrópu, af því að verðtryggð lán þekkjast nú ekki þar, eru 3–4% en eru eitthvað í kringum 8–9% hér þannig að munurinn er 5 prósentustig og svo er hægt að framkvæma ýmsa servéttuútreikninga til að sjá hve mikil kjarabót það yrði fyrir íslensk heimili að fá aðgang að þessum lægri vöxtum.

Ég vil líka nefna, af því að hér talar fólk um völd okkar innan ESB og ef við ætlum að vera heiðarleg, og við skulum bara gera þá kröfu til okkar allra að vera það, þá er það að nefna Evrópuþingið sem einhverja meginvaldastoð Evrópusambandsins ekki alls kostar rétt. Þær þrjár valdastofnanir innan ESB sem ráða mestu eru ráðherraráðið, European Council, síðan er það framkvæmdastjórnin og svo Evrópuþingið í síðasta sæti. Það er vissulega rétt að Íslendingar hefðu þar sex þingmenn, sem eru auðvitað langtum fleiri þingmenn per höfðatölu heldur en flestar aðrar þjóðir hafa þar inni, það yrði þá einn þingmaður á 70.000 íbúa en ekki einn þingmaður á milljón eins og í Þýskalandi, en vissulega hefðum við ekki flesta þingmenn þar. Það er auðvitað í engu alþjóðasamstarfi sem við erum í þannig að við séum með flesta fulltrúana, en þegar kæmi að ráðherraráðinu þá værum við með eitt atkvæði af 28 í langflestum tilfellum, það er stundum einhver mannfjöldaútreikningur með. Í grundvallaratriðum yrðu völd okkar þar miklu meiri heldur en á Evrópuþinginu og það er sú stofnun innan ESB sem er valdamest. Þannig að ef maður ætlar að tala um völd okkar innan ESB þá er heiðarlegast að taka til þá stofnun sem er valdamest, sem er ráðherraráðið. Svo er það framkvæmdastjórnin þar sem við hefðum að sjálfsögðu einn fulltrúa af 28 eða eftir því hve mörg ríkin þar yrðu.

Mig langar aðeins að fjalla um vinnubrögð nefndarinnar vegna þess að eðli málsins samkvæmt hafa stjórnarandstæðingar verið dálítið fyrirferðarmiklir í þessari umræðu og sérstaklega í síðari hluta hennar og þá er eðlilegt að fólk finni það til sem því finnst hafa verið að þegar kemur að vinnu nefndarinnar, og þá finnst mér nauðsynlegt sögunnar vegna að halda til haga minni sýn á þetta mál, kannski í ljósi stöðu minnar sem formanns utanríkismálanefndar.

Nefndin fékk málið til sín á fundi 18. mars 2026 síðastliðinn og strax á fyrsta fundi var lögð fram nokkuð nákvæm vinnuáætlun utanríkismálanefndar þar sem var dagsett hvað myndi gerast í mars og svo var gróf áætlun um að apríl myndi fara í gestakomur. Það var gefinn sá frestur sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd myndi fá til að svara og gefa sína umsögn og svo yrði maí notaður í lokavinnu nefndarinnar, úttekt og síðan umræðu hér í þingsal. Þessi áætlun sem formaður lagði fram á fyrsta fundi hefur staðist. Það var á sama fundi óskað eftir umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar o.fl. Síðan skal það nefnt að á einum af næstu fundum nefndarinnar, þann 20. mars, var samþykkt að leita álits Lagastofnunar Háskóla Íslands. Það skal tekið fram, af því að samstarfið við minni hlutann hefur verið með ágætum, að það sem ég nefni hér var gert að frumkvæði meiri hlutans og formanns nefndar. Það var ekki þannig að það var ákveðið að leita eftir áliti Lagastofnunar vegna þess að það kom ákall um það. Það var einfaldlega ákveðið að gera það strax í upphafi. Það var líka óskað eftir umsögn Feneyjanefndarinnar, og það var m.a. gert eftir ákall hér úr sal en formaður gerði það að tillögu sinni. Síðan var óskað eftir minnisblaði frá utanríkisráðuneytinu. Ég ætla, með leyfi forseta, að fá að lesa upp úr upplýsingabeiðni sem var sett fram að frumkvæði formanns og meiri hlutans, en öll nefndin sameinaðist um hana. Þar var beðið um upplýsingar um:

„1. Kostnað af fyrirhugaðri þjóðaratkvæðagreiðslu, beinan og óbeinan kostnað við aðildarviðræður og kostnað við aðild að Evrópusambandinu. Þá verði fjallað um aðildarviðræðuferlið, þ.m.t. hvenær þær geti hafist, hve langan tíma þær muni taka, hvernig samráði verði háttað við hagaðila á meðan þeim stendur og hvort þeim verði hætt ef þær bera ekki árangur m.t.t. forsendna sem lagt er upp með. Fjallað verði um stöðu viðræðna þegar þeim var hætt árið 2013 og hvort samningsmarkmið hafi breyst frá árinu 2009. Þá verði gerð grein fyrir stöðu þeirra kafla, sem höfðu verið lokaðir þegar viðræðum var hætt.

2. Fari svo að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands og ESB verði á þann veg að viðræðum skuli framhaldið og aðildarsamningur síðar lagður fyrir þjóðina og þjóðaratkvæðagreiðsla haldin um hvort Ísland skuli gerast aðildarríki ESB, hvert skuldbindingargildi þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu verði. Verður hún ráðgefandi eða lagalega bindandi?

3. Hvort og þá hvaða laga- og stofnanabreytinga og starfsmannabreytinga verði þörf á meðan á aðildarviðræðum stendur. Einnig verði fjallað um ferilinn eftir að samningaviðræðum er lokið, hvernig aðildarsamningur er staðfestur og hve langan tíma það taki, hvenær Ísland geti orðið aðili að Evrópusambandinu og hvaða skref verði stigin verði niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að Evrópusambandinu á þá leið að þjóðin hafni slíkri aðild. Loks verði því svarað hvernig Ísland geti sagt sig úr Evrópusambandinu ef til aðildar kemur.“

Forseti. Ég hefði að sjálfsögðu átt að biðja um leyfi forseta til að lesa upp þetta mál og geri það hér með.

„4. Áhrif af mögulegri aðild Íslands að Evrópusambandinu, þ.m.t. áhrif á tolla, markaðsaðgang íslenskra framleiðenda, orkumál, sjávarútveg, landbúnað, byggðamál, umhverfismál (þ.m.t. á þátttöku í ETS-kerfinu), réttindi launafólks og vinnurétt, öryggis- og varnarmál, skattamál, opinber fjármál og íslenska tungu. Fjalla skal um hagsmuni og markmið í tengslum við gjaldmiðlamál og hvenær Ísland geti tekið upp Evru ef til aðildar kemur, hvernig tryggja eigi lýðræðislegan rétt til að stýra almannaþjónustu á félagslegum forsendum og hvernig stjórnvöld muni tryggja full og varanleg yfirráð yfir fiskveiðiauðlindinni. Nefndin beinir því til utanríkisráðuneytis að eiga samráð við önnur viðeigandi ráðuneyti við vinnslu minnisblaðsins eins og þörf krefur.“

Þá var líka samþykkt, og rétt að taka það fram að það var nú að frumkvæði minni hlutans, ítarleg upplýsingabeiðni um gögn frá fyrri viðræðum, sem orðið var við.

Ég nefni þetta m.a. til þess að gera fólki ljóst að það var ráðist í mjög ítarlega upplýsingaöflun af hálfu nefndarinnar í tengslum við þetta mál. Á þessum tiltekna fundi var einni beiðni frestað og það var beiðni um sérfræðiaðstoð Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands og það var gert vegna þess að inn á fundinn bárust óskir um viðbótarspurningar frá minni hlutanum. Formaður, til þess að breikka sátt í málinu, ákvað að fresta þá beiðni um sérfræðiaðstoð og bíða með hana fram yfir páska þar sem var lögð fram sameiginleg ósk um sérfræðiaðstoð, samþykkt af fulltrúum minni hlutans og Sjálfstæðisflokksins, til Hagfræðistofnunar. Það var bæði reynt að leita eftir mjög ítarlegum sérfræðiálitum og það var líka reynt að koma til móts við þær óskir sem komu frá minni hlutanum um upplýsingaöflun hvað það varðar.

Það skal líka tekið fram að nefndin hélt í fyrsta lagi að frumkvæði ráðherra opinn fund með ráðherra þar sem málið var kynnt. Síðan kom ósk um annan fund með utanríkisráðherra og við henni var orðið. Það kom líka fram ósk um fund með forsætisráðherra sem er að ég held, ekki bara fátítt heldur einsdæmi, að forsætisráðherra hafi haldið opinn fund með utanríkismálanefnd. Og reyndar, ef ég fer yfir tölfræðina, var það þannig að áður en kom að þessu máli þá höfðu verið haldnir tveir opnir fundir í utanríkismálanefnd með ráðherrum en þeir voru þrír bara við vinnslu þessa máls. Þannig að áhuginn á því að afla upplýsinga var sannarlega til staðar.

Það hefur líka verið gagnrýnt að hér hafi verið lagt af stað í eitthvert ferli og ekki nóg með að það hafi verið lögð fram áætlun heldur hafi hún haldið — sem er alveg rétt, það var lögð fram áætlun og hún hefur haldið, þ.e. áætlunin sem var lögð til stóðst að flestu leyti, fyrir utan kannski þetta sem ég nefndi með Hagfræðistofnun — þannig að niðurstaðan hafi einhvern veginn verið ákveðin fyrir fram og það hafi ekkert verið hlustað á neitt og ekki tekið tillit til neins. Þá ber að nefna þrennt. Í fyrsta lagi inniheldur meirihlutaálitið mjög ítarlega yfirferð yfir samningsmarkmið Íslands þar sem við rýnum samningsmarkmiðin síðan síðast og förum yfir þau og leggjum fram okkar eigin áherslur. Það var mjög mikilvægur ávöxtur þessarar vinnu sem var lagt af stað með í utanríkismálanefnd, að fá fram þessi ítarlegu samningsmarkmið í ítarlegu áliti sem spannar á fimmta tug síðna þar sem farið er yfir flesta þá málaflokka sem hugsanleg aðild snertir. Í öðru lagi og það þarf heldur ekkert að gera lítið úr því, finnst mér, var niðurstaðan sú að breyta spurningunni. Þannig að ef sú mynd er einhvern veginn dregin upp að utanríkismálanefnd hafi lokað augunum og ýtt á bensíngjöfina og keyrt áfram án þess að hlusta á eitt né neitt, þá verður að segjast að það var þannig að það kom umsögn frá landskjörstjórn, það komu ábendingar frá Feneyjanefnd og það var haldinn opinn fundur með Feneyjanefndinni. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gerði tillögu að breytingu og utanríkismálanefnd gerði þá tillögu að sinni. Þannig að eitt af stóru atriðunum sem er hver spurningin eigi að vera — það komu fram ákveðnar gagnrýnisraddir og ég segi ekki að ég sé sammála því að upphaflega spurningin hafi verið meingölluð, en það komu ábendingar um að það væri kannski hægt að draga úr ágreiningi um spurninguna sjálfa með því að spyrja hvort fólk vildi hefja að nýju viðræður í stað þess að spyrja hvort það vildi halda þeim áfram. Við þeim ábendingum var brugðist. Ég vil því meina að bæði hafi vinnan verið að mínu mati ágætlega skipulögð og afrakstur hennar markverður, þ.e. bæði nokkuð skýr samningsmarkmið og líka breytt spurningu. Ef viljinn hefði verið að keyra þetta mál í gegn án þess að hlusta á eitt né neitt þá held ég að það hefði ekki verið farið í alla þessa sérfræðivinnu og síðan, eins og ég segi, jafnvel breytt sjálfri efnisgreininni.

Virðulegi forseti. Ég fer ekkert ofan af því og það er ekkert leyndarmál og við vitum það öll og það sést á þessari umræðu að þetta er risastórt mál og hefur örugglega án nokkurs vafa verið umdeilt og valdið umræðu og deilum í íslensku samfélagi í langan tíma. Ég held að mín skoðun á því hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið og þar með sækja um aðild að því og vera aðildarríki og ganga til viðræðna og hefja þær að nýju, eða hvað sem það heitir, sé nokkuð ljós. Ég hef haft þessa skoðun núna í á þriðja áratug og ekkert í þessari umræðu hér hefur breytt henni. En ég tel engu að síður að málið sé af þeirri stærðargráðu, eins og sagt er í áliti meiri hlutans, að sama hvort við Íslendingar viljum kanna til hlítar þá kosti sem felast í aðild að þessu stóra og merkilega pólitíska bandalagi með þeim jákvæðu afleiðingum sem það hefði fyrir okkar stöðu í heiminum og hag heimilanna, þá er þetta ákvörðun af þeirri stærðargráðu að það er rétt að þjóðin eigi fyrsta orðið í þessu ferli og, ef til þess kemur, síðasta orðið líka.

Forseti. Ég hef lokið máli mínu.