Miðstöð menntunar og skólaþjónustu o.fl.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, lögum um grunnskóla og lögum um framhaldsskóla, miðlægur nemendagagnagrunnur.

Með frumvarpinu er stafrænum gagnagrunni komið á fót til að uppfylla lögbundnar skyldur og halda miðlægt utan um skráningu upplýsinga um nemendur í grunn- og framhaldsskólum. Markmiðið er m.a. að styðja við stafræna þróun, samræma skráningar á landsvísu, auka skilvirkni og yfirsýn í skólastarfi og þjónustu við nemendur og skóla.

Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust fjölmargar umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.

Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hlutinn árétta sérstaklega:

Nefndin fjallaði um markmið og tilgang miðlægs nemendagrunns. Miðlægum stafrænum gagnagrunni er ætlað að tryggja áreiðanlegar og samræmdar upplýsingar í skólastarfi og tryggja varðveislu, aðgengi og rekjanleika gagna.

Umsagnaraðilar tóku flestir undir markmið frumvarpsins um að samræma og bæta gæði upplýsinga um skólastarf fyrir nemendur. Bent var á að skráning framangreindra upplýsinga gæti nýst til að bæta þjónustu við nemendur, auka samræmi og gæði í skólastarfi sem og að einfalda flutning nemenda milli skóla og skólastiga. Fram komu þó athugasemdir og ólík sjónarmið um útfærslur og tilgang gagnasöfnunar í nemendagrunninn, m.a. hvað varðar söfnun og aðgang að persónuupplýsingum.

Í minnisblaði frá mennta- og barnamálaráðuneytinu, dagsettu 20. maí 2026, var bent á að tilgangur miðlægs nemendagrunns væri að uppfylla markmið og lögbundnar skyldur. Þá var bent á að nánar yrði kveðið á um afmörkun þeirra gagna sem safna mætti í reglugerð.

Í skýringum við 2. mgr. 2. gr. í greinargerð með frumvarpinu eru tilgreindir þeir fimm flokkar af upplýsingum sem heimilt verður að skrá í grunninn að því marki sem nauðsynlegt er til að veita lögbundna menntun eða þjónustu. Afmörkun á þeim upplýsingum sem verður heimilt að skrá byggist á meðalhófsreglu laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, enda skuli lágmarka söfnun persónuupplýsinga með hliðsjón af því að vera nægileg, viðeigandi og takmörkuð við það sem er nauðsynlegt miðað við tilgang vinnslunnar. Sérstaklega er vísað til þess að með heilsufarsupplýsingum sé m.a. átt við upplýsingar um ofnæmi, aðstoð við lyfjagjöf og hvort fyrir liggi greining sem getur t.d. haft áhrif á nám. Vinnsla slíkra viðkvæmra persónuupplýsinga sé því aðeins heimil að því marki sem nauðsyn krefur til að tryggja barninu öryggi, menntun og þjónustu sem það á rétt á samkvæmt lögum.

Meiri hlutinn telur mikilvægt að frumvarpið nái fram að ganga með það að markmiði að styðja við lögbundnar skyldur á grundvelli gildandi laga til hagsbóta fyrir nemendur, kennara og aðra hagaðila, enda er með samræmdri skráningu í einn miðlægan grunn lagður grundvöllur að betri yfirsýn og samfellu í upplýsingum þannig að nemendur hljóti viðeigandi þjónustu í samræmi við gildandi lög.

Þá fjallaði nefndin um aðgang að miðlægum nemendagrunni. Með tilliti til tilgangs miðlægs nemendagrunns og gagnasöfnunar er í 4. mgr. 2. gr. frumvarpsins kveðið á um hverjir skuli hafa aðgang að grunninum og þeim upplýsingum sem þar er safnað. Aðgangurinn er bundinn við þá sem bera ábyrgð á verkefnum samkvæmt lögum og að því marki sem þeim er nauðsynlegt til að sinna lögbundnu hlutverki sínu. Þar undir falla til að mynda skólar, rekstraraðilar þeirra, sveitarfélög og aðilar skólaþjónustu. Þá ber Miðstöð menntunar og skólaþjónustu ábyrgð á rekstri, öryggi, aðgangsstýringu og varðveislu grunnsins.

Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ábendingar um hvort þörf væri á skýrari reglum um það hverjir hefðu aðgang að gögnum í miðlægum nemendagrunni. Í umsögn Persónuverndar var bent á að frumvarpið yrði að tryggja skýra afmörkun aðgangsheimilda og að upplýsingum yrði ekki deilt milli skóla án samþykkis hinna skráðu eða forráðamanna þeirra eftir því sem við á. Þá bentu m.a. Barnaheill á mikilvægi þess að framhaldsskólar fengju ekki aðgang að gögnum úr grunninum fyrr en eftir innritun nemanda í viðkomandi framhaldsskóla.

Meiri hlutinn tekur undir það sem fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins sem og í skýringum við 4. mgr. 2. gr. þar sem fjallað er nánar um aðgang og ábyrgðarskiptingu. Þar kemur fram að aðgangsheimildir verði skýrt afmarkaðar og aðgangsstýrðar og að vinnslan skuli ekki vera umfram það sem nauðsyn krefur.

Meiri hlutinn undirstrikar jafnframt að tryggt verði að framhaldsskólar muni ekki fá aðgang að upplýsingum úr grunninum fyrr en eftir innritun nemenda í viðkomandi skóla. Þannig geti upplýsingar úr grunninum ekki haft áhrif við innritun nemenda í framhaldsskóla, enda færi það gegn markmiðum og tilgangi frumvarpsins.

Nefndin fjallaði að auki um reglugerðarheimild og persónuverndarsjónarmið. Í 7. mgr. 2. gr. frumvarpsins er ráðherra falið að setja reglugerð þar sem kveðið er nánar á um skráningu og vinnslu persónuupplýsinga í miðlægan nemendagrunn. Gert er ráð fyrir að óskað verði umsagnar Persónuverndar við vinnslu reglugerðarinnar í samræmi við 39. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018.

Í viðbótarumsögn Persónuverndar sem barst um málið telur stofnunin nauðsynlegt að drög að reglugerð liggi fyrir við gildistöku laganna þar sem þær reglur séu sérstaklega mikilvægar fyrir rekstur gagnagrunnsins. Þá komu fram sjónarmið í umsögn Reykjavíkurborgar um að kveða þyrfti nánar á um vinnslu persónuupplýsinga í frumvarpinu sjálfu en ekki í reglugerð.

Í minnisblaði mennta- og barnamálaráðuneytis er bent á að um sé að ræða upplýsingar sem þegar eigi að skrá samkvæmt lögum, en með miðlægum nemendagrunni er ætlunin að skráning verði samræmd, áreiðanleg og skilvirk. Frumvarpið snýr því ekki að söfnun frekari upplýsinga heldur að því að styðja við lögbundin verkefni Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu og búa betur um þau gögn sem nú þegar er safnað á grundvelli lögbundinna verkefna.

Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í umsögn Persónuverndar um mikilvægi þess að meðalhófs sé gætt við vinnslu persónuupplýsinga, þar á meðal skráningar á heilsufarslegum og félagslegum þáttum, sem skuli endurspeglast við setningu reglugerðar þar sem afmarkað verði nánar hvaða einstöku tegundir upplýsinga megi skrá.

Nefndin fjallaði að auki um tæknilega útfærslu miðlægs nemendagagnagrunns. Í umsögn Samtaka iðnaðarins og samtaka menntatæknifyrirtækja er lagt til að kveðið verði á um að nemendagrunnurinn verði innleiddur með svokallaðri API-tengingu. Með slíkri tengingu væri hægt að fá rauntímagögn til að nýta í daglegu skólastarfi.

Í minnisblaði mennta- og barnamálaráðuneytis, dagsettu 20. maí 2026, er bent á að það tíðkist ekki í lagasetningu að kveða á um tæknilega útfærslu kerfis, svo sem hvaða staðlaða aðgangi kerfi eigi að búa yfir. Frumvarpinu sé eingöngu ætlað að fjalla um lagagrundvöllinn, ekki tæknilega framkvæmd.

Að því virtu tekur meiri hlutinn undir með ráðuneytinu og telur ekki ástæðu til að gera breytingu á frumvarpinu sem kveði á um staðlaða tengingu.

Meiri hlutinn leggur til breytingar á frumvarpinu um miðlægan nemendagrunn á leikskólastigi. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um gildissvið frumvarpsins með tilliti til leikskóla. Þegar drög að frumvarpinu voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda var upphaflega lagt til að efni frumvarpsins næði til leikskóla auk grunn- og framhaldsskóla en fallið var frá því áður en frumvarpið var lagt fram á Alþingi. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að tekið hafi verið undir ábendingar Sambands íslenskra sveitarfélaga um að undanskilja leikskóla frá efni frumvarpsins að svo stöddu í ljósi þess að rekstur þeirra væri ekki lögbundið verkefni sveitarfélaga. Þess í stað yrði frekari undirbúningur að samræmdu kerfi allra skólastiga áfram í þróun í góðu samráði við sveitarfélögin.

Í minnisblaði mennta- og barnamálaráðuneytis, dagsettu 20. maí 2026, kemur fram að ráðuneytið leggi til breytingar á frumvarpinu sem miði að því að það nái einnig til leikskólastigsins. Fram kemur að ráðuneytið telji nauðsynlegt að miðlægur nemendagrunnur nái einnig yfir leikskólastigið til að unnt sé að afla samræmdra upplýsinga um stöðu barna á leikskólastigi á landsvísu. Þá benti ráðuneytið jafnframt á að sérstakt skimunarpróf, HLJÓM-2, væri komið á stafrænt form. Skimunin er framkvæmd til að meta hljóðkerfis- og málvitund elstu barna á leikskóla og greina þau sem eru í áhættu á lestrarerfiðleikum þegar formlegt lestrarnám hefst. Að lokum benti ráðuneytið á að áætlaður kostnaður ríkisins er lýtur að þessum þætti væri um 30 millj. kr.

Meiri hlutinn tekur undir framangreindar tillögur og leggur til að frumvarpið taki til leikskóla til viðbótar við grunn- og framhaldsskóla. Telur meiri hlutinn mikilvægt að stuðla enn frekar að markmiði um samræmingu skráningar á landsvísu og auka yfirsýn í skólastarfi og þjónustu við nemendur og skóla. Tilgangur grunnsins snúi að því að uppfylla markmið og lögbundnar skyldur sem kveðið er á um í lögum um leikskóla, nr. 90/2008.

Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.

Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Víðir Reynisson, Grímur Grímsson, Guðmundur Ari Sigurjónsson, Jón Pétur Zimsen, Sandra Sigurðardóttir og Sigurður Örn Hilmarsson.