samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.

Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að fagna því að samgönguáætlun sé loksins komin til síðari umræðu. Samgöngur eru æðakerfi íslensks samfélags, þær tengja saman byggðir og fólk. Þær eru forsenda þess að atvinnulíf þrífist, að börn komist í skóla, að fólk komist til læknis, að fjölskyldur geti lifað sínu daglega lífi og að verðmætin sem verða til um allt land komist til skila. Samgöngur ráða því hvort fólk geti búið þar sem það kýs að búa, hvort fyrirtæki geti vaxið, hvort ferðaþjónusta geti starfað allt árið og hvort útflutningsgreinar komist með afurðir sínar á markað, hvort landsmenn njóti raunverulegs jafnræðis óháð búsetu. Í mínum huga skiptir samgönguáætlun gríðarlega miklu máli og einmitt af því að hún skiptir svo miklu máli ætla ég að leyfa mér að vera bæði sanngjörn og gagnrýnin í þessari ræðu minni, sanngjörn um það sem vel er gert en gagnrýnin á það sem þarf að gera betur.

Ég vil byrja á því sem er jákvætt. Það er til bóta að aukin áhersla sé lögð á viðhald vega. Við eigum að fara vel með þá innviði sem þjóðin hefur byggt upp í gegnum áratugina. Það er ábyrg fjármálastjórn að sinna viðhaldi á réttum tíma, forgangsraða af skynsemi og tryggja að fjármunir skili sér í betri og öruggari vegum um allt land. Ég fagna líka aukinni áherslu á vetrarþjónustu. Það skiptir máli fyrir íbúa, fyrir skólaakstur, fyrir atvinnulíf, fyrir ferðaþjónustu og fyrir öryggi vegfarenda. Þetta eru áherslur sem Sjálfstæðisflokkurinn getur tekið undir.

En, virðulegi forseti, það breytir ekki því að þessi samgönguáætlun vekur upp fleiri spurningar en hún svarar. Of mörg verkefni eru sett fram með fyrirvörum. Of mörg verkefni eru háð því að svigrúm skapist og án þess að almenningur sjái með nægilega skýrum hætti hvaða verkefni eru raunverulega fjármögnuð, hvað er háð innviðafélagi, hvað er háð gjaldtöku og hverju er í reynd frestað til framtíðar.

Það er sagt að áætlunin sé fullfjármögnuð. Það er ofsögum sagt, svo ekki sé meira sagt. Stór hluti þeirrar stóru framkvæmda sem áætlunin reiðir sig á að fara inn í svokallað innviðafélag. Það félag er ekki til. Frumvarp um félagið er enn til meðferðar hér á Alþingi. Við vitum ekki með fullri vissu hvernig lagaumgjörðin verður. Við vitum ekki hvaða eignir eiga að fara þar inn eða hvernig gjaldtöku verður háttað. Við vitum ekki hvort gjöld af einu mannvirki verði nýtt til að greiða fyrir annað o.s.frv. Það er erfitt að kalla áætlun fullfjármagnaða þegar hún grundvallast á félagi sem Alþingi hefur ekki enn samþykkt að stofna. Ég vil hafa það alveg á hreinu að Sjálfstæðisflokkurinn er ekki andvígur þeirri hugsun sem getur legið að baki innviðafélagi. Það getur verið skynsamlegt að flýta stórum og arðbærum framkvæmdum með nýjum fjármögnunarleiðum þar sem það á við. Við þekkjum það. Hvalfjarðargöng voru á sínum tíma fjármögnuð með veggjöldum og þau reyndust þjóðinni afar vel. Sjálfstæðisflokkurinn hefur stutt þá grunnhugsun að notendagjöld geti komið til greina vegna nýrra mannvirkja þegar það er gert af sanngirni og þegar fólk hefur raunverulegt val um annan ferðamáta eða aðra ferðaleið. En einmitt þess vegna þarf að svara spurningunni núna áður en lengra er haldið. Mun innviðafélagið hafa frjálsar hendur við ákvörðun veggjalda? Verða gjöldum sett skýr mörk í lögum? Stendur til að nota gjöld af mannvirkjum sem þegar eru byggð til að greiða fyrir mannvirki annars staðar á landinu? Verður hægt að færa eignir sem skattgreiðendur hafa þegar byggt upp yfir í félagið án þess að Alþingi komi að þeirri ákvörðun? Öllu þessu er ósvarað en þetta skiptir máli vegna þess að þetta snýst um eignir almennings.

Þetta er heldur ekki fjarlæg umræða fyrir mitt fólk í Suðurkjördæmi. Í breytingartillögum meiri hlutans eru verkefni á Suðurlandi merkt sem möguleg verkefni innviðafélagsins, þar á meðal kaflar á leiðum sem þúsundir Sunnlendinga aka daglega til og frá höfuðborgarsvæðinu. Það hlýtur að vera eðlileg krafa að fólk fái að vita hvort til standi að setja gjald á daglega leið þess í vinnuna og þá með hvaða hætti. En þetta á ekki bara við á Suðurlandi heldur einnig á Suðurnesjum. Það gengur ekki að fresta brýnum framkvæmdum, t.d. Reykjanesbraut, í þrjú ár á meðan beðið er eftir því að hægt verði að færa þær inn í innviðafélag og rukka fólk um veggjöld. Framkvæmdir sem varða öryggi, atvinnulíf og tengingu landsins við alþjóðaflugvöllinn eiga ekki að bíða eftir óskýrri gjaldtökuleið. Það sama á við um nýja brú yfir Ölfusá við Selfoss. Núverandi brú er löngu sprungin. Hún er frá fyrri hluta síðustu aldar og hún ber alls ekki alla þá umferð sem um hana fer á hverjum degi. Ný brú er því löngu tímabær og ég fagna því að framkvæmdir við hana séu langt komnar, enda er um að ræða gríðarlegt öryggismál og raunar stórt hagsmunamál fyrir Suðurland sem og landið allt. Ég vil líka nefna framkvæmdina frá Varmá upp í Kamba við Hveragerði. Það er öryggismál og byggðaþróunarmál fyrir Hveragerði. Í mörg ár hefur verið gert ráð fyrir því að færa hringveginn við bæinn og að skipulag bæjarins taki mið af þeirri breytingu. Hveragerði hefur skipulagt framtíðaruppbyggingu sína með hliðsjón af þessu. Þar er horft til uppbyggingar sunnan núverandi vegar og betri tengingar við ný íbúðasvæði. Þegar slík framkvæmd dregst ár eftir ár situr sveitarfélagið eftir í mikilli óvissu og óvissa tefur byggðaþróun og eykur lóðaskort. Óvissan hamlar því að Hveragerði geti vaxið með eðlilegum og öruggum hætti. Það skiptir líka máli að neðsta beygjan í Kömbunum verði færð til suðurs og milduð þannig að umferð verði öruggari og að ný veglína styðji við framtíðarskipulag bæjarins. Þetta er dæmi um framkvæmd þar sem samgöngumál, umferðaröryggi og húsnæðismál mætast. Hún er forsenda fyrir næsta vaxtarskeiði Hveragerðis.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin kynnti þessa áætlun undir kjörorðinu: Ræsum vélarnar. Það er grípandi slagorð. En þá verður líka að spyrja: Hvaða vélar eru það sem raunverulega á að ræsa og eru þær enn í hlutlausum gír? Ég er þingmaður Suðurkjördæmis, ég er fædd og uppalin á Suðurlandi og þekki þetta kjördæmi vel. Suðurkjördæmi er eitt stærsta og fjölbreyttasta kjördæmi landsins. Það nær frá Reykjanesi um Suðurland, austur í Skaftafellssýslur og út í Vestmannaeyjar. Í Suðurkjördæmi er alþjóðaflugvöllurinn okkar, stórar útflutningshafnir, ferðaþjónusta, sjávarútvegur, landbúnaður, iðnaður, orkuinnviðir og ört vaxandi byggðir. Þar verður til stór hluti þeirra verðmæta sem standa undir lífskjörum íslensku þjóðarinnar. Þess vegna eru samgöngur í Suðurkjördæmi ekki einungis mál sem snertir kjördæmið heldur er það einnig hagsmunamál allrar þjóðarinnar. Áskoranir í Suðurkjördæmi eru margar, þar er eitt mesta umferðarmagn landsins og mikið álag á vegakerfið. Sama má því miður segja um umferðarslysin og það sést ekki nægilega í forgangsröðun fjármuna í þessari áætlun að vegaframkvæmdum í Suðurkjördæmi sé forgangsraðað út frá þessum staðreyndum. Þegar umferðin, slysin, ferðamannastraumurinn, útflutningurinn og náttúruváin eru öll lögð saman ætti Suðurkjördæmi að vera miklu skýrar í forgangi.

Byrjum í Vestmannaeyjum. Þar býr öflugt samfélag sem á allt sitt undir öruggum og fyrirsjáanlegum samgöngum. Herjólfur er vegurinn til Vestmannaeyja. Hann er tengingin við heilbrigðisþjónustu, hann er tengingin við menntun, stjórnsýslu, fjölskyldur, vöruflutninga, fyrirtæki, sjávarútveg, ferðaþjónustu og allt daglegt líf. Hann er hluti af almannavarnakerfi sveitarfélagsins og forsenda þess að íbúar Vestmannaeyja njóti raunverulegs jafnræðis á við aðra landsmenn. Í vetur upplifðu Eyjamenn ástand sem ekkert samfélag á að þurfa að búa við. Landeyjahöfn var lokuð vegna sandburðar og ónógs dýpis. Síðan bilaði vél í Herjólfi og skipið sigldi á annarri skrúfunni til Þorlákshafnar, ferðir sem gátu tekið sjö til átta klukkustundir í vondum sjó. Á tímabili þurfti Breiðafjarðarferjan Baldur að hlaupa undir bagga. Íbúar tóku sig saman og kölluðu eftir viðbrögðum stjórnvalda. Þetta er ekki boðlegt, virðulegi forseti.

Ég vil vera sanngjörn og ég fagna því að í breytingartillögum sé lagt til að settur verði á fót viðbragðshópur vegna samgöngurofs til Vestmannaeyja. Ég met sömuleiðis þær bráðaaðgerðir sem gripið var til; aukið áætlunarflug og að öflugri dýpkunarverktaki taki við í höfninni í haust. En það verður líka að segja alveg skýrt að framtíðarlausnin er ekki komin frá ríkinu. Umræða um jarðgöng milli lands og Eyja er fyrst og fremst drifin áfram af einkaaðilum. Einkafélag hefur verið stofnað, einkaaðilar hafa safnað fjármagni til rannsókna og samfélagið sjálft hefur tekið frumkvæði að því að kanna lausn sem ríkið ætti a.m.k. að taka mjög alvarlega. Það segir sína sögu að þegar kemur að einni mikilvægustu framtíðartengingu heils byggðarlags þá eru það ekki stjórnvöld sem leiða vinnuna heldur fólk og fyrirtæki sem sjá að óbreytt ástand er ekki boðlegt. En þetta eru fyrst og fremst viðbrögð við bráðavanda. Stóra spurningin stendur eftir: Hvernig tryggjum við áreiðanlega samgöngur til Eyja til frambúðar? Á sama tíma og talað er um að ræsa vélarnar er framkvæmdum við ekjubrú Herjólfs frestað. Þær voru í fyrri áætlun á árunum 2026–2028 en eru nú færðar aftur til áranna 2029–2030. Bæjarstjórn Vestmannaeyja hefur gagnrýnt þá frestun harðlega og bent á að hún gangi þvert á forgangsmat Vegagerðarinnar sjálfrar. Er það svona sem maður ræsir vélarnar? Sama á við um Landeyjahöfn. Ef við meinum það í alvöru að Landeyjahöfn eigi að vera framtíðartenging Eyjamanna þá þarf fjármögnun að taka mið af raunverulegum vanda, raunverulegum sandburði og raunverulegri þjónustuþörf.

Þetta tengist líka stærri spurningu um sanngirni gagnvart Suðurkjördæmi. Í umræðunni um veiðigjöld á síðasta ári var talað um að auknar tekjur myndu renna til innviða og vegaframkvæmda en það kjördæmi sem greiðir hvað mest í veiðigjöld verður fyrir miklum áhrifum af hækkun vörugjalda á bílaleigur og ber þungann af hæstu kílómetragjöldunum er einmitt Suðurkjördæmi. Samt sjáum við ekki að það endurspeglist í auknu fjármagni til vegaframkvæmda í kjördæminu. Vestmannaeyjar eru skýrt dæmi. Þar eru greidd mjög há veiðigjöld en samt koma engir raunverulegir fjármunir til framkvæmda í Eyjum þrátt fyrir gefin loforð.

Ég leyfi mér að nefna eitt til viðbótar sem segir sína sögu. Í vetur kom upp sú staða að Herjólfur hætti tímabundið að hlaða inn á rafmagnsgeyma sína í Vestmannaeyjum vegna mikillar hækkunar á kostnaði við flutning raforku til Eyja og sigldi því á tímabili á olíunni aðra leiðina. Þetta sýnir hversu viðkvæmt kerfið er þegar samgöngustefna, orkustefna og raunverulegur rekstrarkostnaður tala ekki saman. Ef við ætlum að tala af alvöru um orkuskipti í samgöngum verður ríkið að tryggja að stefnan gangi upp í raunheimum.

Virðulegi forseti. Mig langar að fara til Þorlákshafnar. Þorlákshöfn er ört vaxandi flutningshöfn og forsenda þess að raunveruleg samkeppni geti þrifist á flutningsmarkaði til og frá landinu. Fyrirtæki hafa ráðist í miklar fjárfestingar í trausti þess að hafnarframkvæmdir gangi eftir í samræmi við opinberar áætlanir og þarfir atvinnulífsins. Ég fagna því þess vegna að meiri hluti nefndarinnar leggi nú til að framkvæmdum við Skarfaskersbryggju verði flýtt eins og við Sjálfstæðismenn lögðum til. Það er rétt skref. En sú staðreynd að þurft hafi að berjast sérstaklega fyrir því sýnir líka hversu mikilvægt er að samgönguáætlun sé ekki aðeins bókhald yfir framkvæmdir heldur tæki til að styrkja verðmætasköpun og samkeppni. Þetta er ekki aðeins mál Sveitarfélagsins Ölfuss. Þetta er samkeppnismál, þetta er atvinnumál, þetta er verðlagsmál. Þegar opinberar tafir á innviðum hindra nýja aðila í að vaxa á flutningsmarkaði getur það haft áhrif á flutningskostnað, á vöruverð og samkeppni í landinu. Þegar ríkið gefur fyrirheit og fyrirtæki fjárfesta í trausti þess þá þarf ríkið að standa við orð sín. Sjálfstæðisflokkurinn trúir á heilbrigða samkeppni. Við trúum því að samkeppni skili sér í betri þjónustu, meiri skilvirkni og lægra verði fyrir almenning. Þess vegna skiptir máli að framkvæmdum eins og Skarfaskersbryggju sé flýtt, ekki frestað.

Virðulegi forseti. Þá vil ég nefna Reykjanesið. Síðustu ár hafa minnt okkur öll á að samgöngur eru ekki aðeins þægindamál. Þær eru öryggismál, almannavarnamál, atvinnumál og þjóðaröryggismál. Ég fagna því að í breytingartillögum meiri hlutans sé tekið á náttúruvá, viðnámsþrótti og samgönguinnviðum sem hluta af þjóðaröryggi. Það er rétt nálgun en það má ekki enda í greiningum einum saman. Hver er framkvæmdaáætlunin? Hvaða fjármunir fylgja? Hvenær verður ákveðið hvernig tryggja á varaleiðir, tvöföldun lykiltenginga og rekstraröryggi samgangna á suðvesturhorni landsins? Greiningar verða að leiða til ákvarðana og ákvarðanir verða að leiða til framkvæmda. Suðurstrandarvegur á líka að koma þar til skoðunar. Hann er ekki bara falleg ferðamannaleið. Í samhengi við náttúruvá á Reykjanesi getur hann skipt máli sem varaleið og hluti af áfallaþoli svæðisins. Þá verður vetrarþjónusta á Suðurstrandarvegi að taka mið af því hlutverki. Það er því ekki boðlegt að tvöföldun Reykjanesbrautar dragist áfram. Við höfum séð hvað gerist þegar náttúruvá á Reykjanesskaga raskar daglegu lífi, ógnar orkuinnviðum, kallar á rýmingar og setur álag á samgöngukerfið. Þá kemur í ljós að vegir sem virðast venjulegir á góðum degi verða allt í einu lífæðar almannavarna. Þess vegna þarf að klára tvöföldun Reykjanesbrautar, ekki aðeins vegna umferðaröryggis þó að það eitt og sér væri næg ástæða, ekki aðeins vegna atvinnulífsins þótt það skipti gríðarlegu máli, heldur líka vegna þess að tengingin við alþjóðaflugvöllinn má ekki vera veikur hlekkur í innviðum þjóðarinnar. Reykjanesbraut er lífæð Suðurnesja. Reykjanesbrautin tengir ört vaxandi byggðir við höfuðborgarsvæðið og hún tengir landið við alþjóðaflugvöllinn. Að seinka brýnum framkvæmdum þar til ársins 2031 rímar illa við þann vöxt, þá umferð og þá þjóðaröryggisþætti sem þar eru undir.

Virðulegi forseti. Þá að hringveginum og öryggismálum á Suðurlandi. Á hringveginum eru enn 29 einbreiðar brýr. Á þeim eru 15 á Suðurlandi og margar á fjölförnum ferðamannaleiðum. Þetta eru í raun slysagildrur þar sem mætast rútur, flutningabílar, fólksbílar, erlendir ferðamenn og íbúar á þeim vegum sem eiga að vera burðarásar samgöngukerfis landsins. Hér nefni ég brúna yfir Jökulsá á Breiðamerkursandi sem var byggð árið 1967 og ber fyrir löngu ekki þann umferðarþunga sem um hana fer. Þar er blindhæð og aðstæður sem eiga ekki að vera boðlegar á einni helstu ferðamannaleið landsins. Ég nefni framkvæmdina við Fossála og Breiðbalakvísl sem tæki tvær einbreiðar brýr úr umferð og þar sem hönnun er þegar lokið. Ég nefni færsluna við Fagurhólsmýri og Morsá sem styttir hringveginn og fækkar einbreiðum brúm. Öryggi vegfarenda verður aldrei of dýru verði keypt og þarna geta mannslíf verið í húfi.

Um Suðurland fara um 80% allra ferðamanna sem koma til landsins. Margir þeirra fara alla leið austur að Jökulsárlóni, hátt í 350 km leið frá höfuðborgarsvæðinu. Ferðaþjónustan er ein af meginstoðum verðmætasköpunar þjóðarinnar. Hún byggir á því að fólk komist leiðar sinnar með öruggum hætti, líka að vetri til. En reglurnar um vetrarþjónustu eru víða úreltar. Hinn svokallaði helmingamokstur og takmarkaðar hálkuvarnir á leiðum sem ekki teljast í efsta þjónustuflokki bitna á skólaakstri, á daglegri vinnusókn fólks, á fyrirtækjum og öryggi ferðamanna. Þetta á ekki síst við í uppsveitum Árnessýslu þar sem vetrarþjónusta skiptir miklu máli fyrir íbúa, fyrir ferðaþjónustuna, skólaakstur og öryggi í daglegu lífi. Það er ekki hægt að tala fjálglega um verðmætasköpun ferðaþjónustunnar og láta á sama tíma vegina sem hún reiðir sig á sitja á hakanum yfir vetrarmánuðina.

Þá þarf að nefna tengivegina. Þeir eru gríðarlega mikilvægir víða á landsbyggðinni, ekki síst í Rangárþingi og öðrum dreifðum byggðum þar sem þeir tengja fólk við stofnvegi, skóla, vinnu, þjónustu og atvinnulíf. Í áætluninni er samdráttur í fjárveitingum til tengivega á fyrstu árum tímabilsins og er það áhyggjuefni. Ef við ætlum að tala um jákvæða byggðaþróun verður að standa betur með þeim vegum sem halda daglegu lífi landsbyggðarinnar gangandi.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki náð að klára ræðu mína en ég vil segja hér að lokum að við getum gert betur. (Forseti hringir.) Margt er jákvætt og við í Sjálfstæðisflokknum munum halda áfram að berjast fyrir því að samgöngur á Íslandi byggist á (Forseti hringir.) ábyrgð, frelsi, verðmætasköpun, jafnræði og virðingu fyrir fólkinu sem heldur landinu gangandi.